रसेन्द्रचूडामणिRasendracūḍāmaṇi
RCūM, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
अभ्र:: जारणाइह निष्पत्त्रकग्रासं यो रसाय प्रयच्छति । (२।१)
abhra:: jāraṇāiha niṣpattrakagrāsaṃ yo rasāya prayacchati |
पक्षच्छेद => बन्धनपक्षच्छेदमकृत्वा यो रसबन्धं समीहते । (३।१)
pakṣaccheda => bandhanapakṣacchedamakṛtvā yo rasabandhaṃ samīhate |
बीजैः स विषयासक्त्या मुक्तिमिच्छति दुष्टधीः ॥ (३।२)
bījaiḥ sa viṣayāsaktyā muktimicchati duṣṭadhīḥ ||
अभ्र:: सत्त्व:: ड़ोर् पक्षच्छेदघनसत्त्वं विना नान्यत्सूतपक्षनिकृन्तनम् । (४।१)
abhra:: sattva:: for pakṣacchedaghanasattvaṃ vinā nānyatsūtapakṣanikṛntanam |
कृत्तपक्षो निरुद्धाध्वा रज्यते बध्यते रसः ॥ (४।२)
kṛttapakṣo niruddhādhvā rajyate badhyate rasaḥ ||
निश्चन्द्रमपि पत्राभ्रं जारितं खलु पारदे । (५।१)
niścandramapi patrābhraṃ jāritaṃ khalu pārade |
तच्चरेत्सप्तधा भिन्नं चीर्णं चापि समुद्गिरेत् ॥ (५।२)
taccaretsaptadhā bhinnaṃ cīrṇaṃ cāpi samudgiret ||
तत्तद्रोगे फलं शीघ्रं रसो धत्तेऽधिकं यतः ॥ (६।२)
tattadroge phalaṃ śīghraṃ raso dhatte'dhikaṃ yataḥ ||
उत्कृष्टं चापि तद्दिष्टं गुणैरष्टगुणं तथा ॥ (७।२)
utkṛṣṭaṃ cāpi taddiṣṭaṃ guṇairaṣṭaguṇaṃ tathā ||
एतयोर् मेलनान् नॄणां क्व मृत्युः क्व दरिद्रता ॥ (८।२)
etayor melanān nṝṇāṃ kva mṛtyuḥ kva daridratā ||
मेर्चुर्य्:: वेर्ज़ेह्र्त् केइन् रेइनेस् अभ्रसत्त्वकेवलाभ्रकसत्त्वं हि ग्रसत्येव न पारदः । (९।१)
mercury:: verzehrt kein reines abhrasattvakevalābhrakasattvaṃ hi grasatyeva na pāradaḥ |
ग्रस्तमप्यतिदुःखेन सर्वाङ्गव्यापि नो भवेत् ॥ (९।२)
grastamapyatiduḥkhena sarvāṅgavyāpi no bhavet ||
तस्माल्लोहान्तरोपेतं युक्तं च धातुसत्त्वकैः । (१०।१)
tasmāllohāntaropetaṃ yuktaṃ ca dhātusattvakaiḥ |
अभ्रकक्षारयोः सिद्धः केवलं वपुःसिद्धिदः ॥ (१०।२)
abhrakakṣārayoḥ siddhaḥ kevalaṃ vapuḥsiddhidaḥ ||
द्वन्द्वमेलापक ड़ोर् मेतल्स्कान्तस्य लाक्षागुडसर्जरसैः सधातकीगुग्गुलुटङ्कणैश्च । (१२।१)
dvandvamelāpaka for metalskāntasya lākṣāguḍasarjarasaiḥ sadhātakīgugguluṭaṅkaṇaiśca |
स्त्रीस्तन्यपिष्टैः समभागिकैश्च दुर्मेललोहान्यपि मेलयन्ति ॥ (१२।२)
strīstanyapiṣṭaiḥ samabhāgikaiśca durmelalohānyapi melayanti ||
द्वन्द्वमेलापक ड़ोर् मेतल्स्ताप्यचूर्णसमायुक्तं लोहद्वन्द्वं मिलेद्ध्रुवम् । (१३।१)
dvandvamelāpaka for metalstāpyacūrṇasamāyuktaṃ lohadvandvaṃ mileddhruvam |
द्वित्रिवारं परिध्मानात्क्षीरेऽक्षीरमिव ध्रुवम् ॥ (१३।२)
dvitrivāraṃ paridhmānātkṣīre'kṣīramiva dhruvam ||
प्रेपरतिओन् ओड़् अभ्रसत्त्व ड़ोर् जारणअभ्रसत्त्वं हि तुल्यांशताप्यसत्त्वसमन्वितम् । (१४।१)
preparation of abhrasattva for jāraṇaabhrasattvaṃ hi tulyāṃśatāpyasattvasamanvitam |
अभ्रशेषं कृतं ध्मानाद्भवेत्सुकरजारणम् ॥ (१४।२)
abhraśeṣaṃ kṛtaṃ dhmānādbhavetsukarajāraṇam ||
प्रेपरतिओन् ओड़् अभ्रसत्त्व ड़ोर् जारणयद्वा द्विगुणितं ताप्यं निर्व्यूढं घनसत्त्वके । (१५।१)
preparation of abhrasattva for jāraṇayadvā dviguṇitaṃ tāpyaṃ nirvyūḍhaṃ ghanasattvake |
तदन्तर्जारितं शीघ्रं रससिद्धिविधायकम् ॥ (१५।२)
tadantarjāritaṃ śīghraṃ rasasiddhividhāyakam ||
प्रेपरतिओन् ओड़् अभ्रसत्त्व ड़ोर् चारण wइथ् लेअद् अन्द् तिनेवं वङ्गेन नागेन घनसत्त्वं चरेद्रसः । (१६।१)
preparation of abhrasattva for cāraṇa with lead and tinevaṃ vaṅgena nāgena ghanasattvaṃ caredrasaḥ |
तत्सत्त्वं धातुवादार्यं देहसिद्धौ विनिन्दितम् ॥ (१६।२)
tatsattvaṃ dhātuvādāryaṃ dehasiddhau vininditam ||
रोगांश्च तनुतः शीघ्रं सेव्यमानौ परं खलु ॥ (१७।२)
rogāṃśca tanutaḥ śīghraṃ sevyamānau paraṃ khalu ||
गर्भद्रुतितत्सत्त्वं गालयित्वा च वाससा रवकान्वितम् । (१८।१)
garbhadrutitatsattvaṃ gālayitvā ca vāsasā ravakānvitam |
क्षाराम्ललवणोपेतं तप्तं खल्वे दिनत्रयम् ॥ (१९।२)
kṣārāmlalavaṇopetaṃ taptaṃ khalve dinatrayam ||
क्षालयित्वोष्णसन्धानैः क्षिप्त्वा काचकरण्डके । (२०।१)
kṣālayitvoṣṇasandhānaiḥ kṣiptvā kācakaraṇḍake |
तदूर्ध्वाधो विडं दत्त्वा रसस्याष्टमभागतः ॥ (२०।२)
tadūrdhvādho viḍaṃ dattvā rasasyāṣṭamabhāgataḥ ||
सर्वाम्लगोजलोपेतकाञ्जिकैः स्वेदयेत्त्र्यहम् । (२२।१)
sarvāmlagojalopetakāñjikaiḥ svedayettryaham |
क्षालयित्वोष्णसन्धानैर्वस्त्रेणोद्धृत्य तं द्रवम् । (२३।१)
kṣālayitvoṣṇasandhānairvastreṇoddhṛtya taṃ dravam |
विशोष्य लग्नं हस्तेन मर्दयित्वा क्षणं रसम् ॥ (२३।२)
viśoṣya lagnaṃ hastena mardayitvā kṣaṇaṃ rasam ||
वस्त्रे चतुर्गुणे क्षिप्त्वा गाढनिष्पीडनाद्रसः । (२४।१)
vastre caturguṇe kṣiptvā gāḍhaniṣpīḍanādrasaḥ |
सर्वोऽपि यदि निर्गच्छेद् गर्भे ग्रासस्तथा द्रुतः ॥ (२४।२)
sarvo'pi yadi nirgacched garbhe grāsastathā drutaḥ ||
गर्भद्रुति:: ड़ैलुरे:: रेपेतितिओन्सावशेषे पुनर्ग्रासे सविडं स्वेदयेत्पुनः । (२५।१)
garbhadruti:: failure:: repetitionsāvaśeṣe punargrāse saviḍaṃ svedayetpunaḥ |
एवं ग्रासत्रयं भूयः सम्प्रदाय प्रयत्नतः ॥ (२५।२)
evaṃ grāsatrayaṃ bhūyaḥ sampradāya prayatnataḥ ||
पञ्चमाध्यायनिर्दिष्टे यन्त्रे कच्छपसंज्ञके ॥ (२६।२)
pañcamādhyāyanirdiṣṭe yantre kacchapasaṃjñake ||
विडेन संयुतं सूतं पुटेन्मृद्वग्निनोपलैः । (२७।१)
viḍena saṃyutaṃ sūtaṃ puṭenmṛdvagninopalaiḥ |
यन्त्रादुद्धृत्य भूयोऽपि क्षालयित्वोष्णकाञ्जिकैः ॥ (२७।२)
yantrāduddhṛtya bhūyo'pi kṣālayitvoṣṇakāñjikaiḥ ||
निर्मलत्वविधानाय रागान् गृह्णाति निर्मलः ॥ (२८।२)
nirmalatvavidhānāya rāgān gṛhṇāti nirmalaḥ ||
तस्मान्मर्द्यो रसो यत्नाद् ग्रासं ग्रासे पुटे पुटे । (२९।१)
tasmānmardyo raso yatnād grāsaṃ grāse puṭe puṭe |
मेर्चुर्य्:: चारणभूसर्जिकालवणवर्गसमेतकाञ्चीसंयुक्तकाञ्जिकयुतं परिचार्यवस्तु । (३०।१)
mercury:: cāraṇabhūsarjikālavaṇavargasametakāñcīsaṃyuktakāñjikayutaṃ paricāryavastu |
मेर्चुर्य्:: चारणसत्त्वोपलादिसकलं वरताम्रपत्रैर्जुष्टं च ह्यम्लमुदितं रसचारणाय ॥ (३०।२)
mercury:: cāraṇasattvopalādisakalaṃ varatāmrapatrairjuṣṭaṃ ca hyamlamuditaṃ rasacāraṇāya ||
जारणरम्भापटुत्रिफललाङ्गलिकानिशार्धशोभाञ्जनाङ्घ्रिखरमञ्जरिकाङ्घ्रिसंख्यैः । (३१।१)
jāraṇarambhāpaṭutriphalalāṅgalikāniśārdhaśobhāñjanāṅghrikharamañjarikāṅghrisaṃkhyaiḥ |
सप्ताहकं परिविभावितकाञ्जिकोऽसौ क्लिन्नं हि लोहनिवहं ग्रसतीह सूतः ॥ (३१।२)
saptāhakaṃ parivibhāvitakāñjiko'sau klinnaṃ hi lohanivahaṃ grasatīha sūtaḥ ||
बिड ड़ोर् गर्भद्रुतिक्षारैश्चतुर्भिर् लवणैश्च षड्भिर् द्रवाम्लमिश्रैर् दशधा विभावितैः । (३२।१)
biḍa for garbhadrutikṣāraiścaturbhir lavaṇaiśca ṣaḍbhir dravāmlamiśrair daśadhā vibhāvitaiḥ |
स्वर्णादिलोहाभ्रकसत्त्वगर्भद्रुतिप्रहीत्यै बिड एष दिष्टः ॥ (३२।२)
svarṇādilohābhrakasattvagarbhadrutiprahītyai biḍa eṣa diṣṭaḥ ||
दण्डधारीवीथीतुल्ये गतमलरसः पञ्चशाणप्रमाणं भुक्त्वा सत्त्वं गगनजनितं षष्टिकाक्षारवह्नौ । (३३।१)
daṇḍadhārīvīthītulye gatamalarasaḥ pañcaśāṇapramāṇaṃ bhuktvā sattvaṃ gaganajanitaṃ ṣaṣṭikākṣāravahnau |
तत्त्वं ह्येतद् व्रजति स जवात्सारधूमायनानि तत्तुल्योऽसौ मुनिभिरुदितो दण्डधारी च नाम्ना ॥ (३३।२)
tattvaṃ hyetad vrajati sa javātsāradhūmāyanāni tattulyo'sau munibhirudito daṇḍadhārī ca nāmnā ||
तेxत्गर्भद्रुतियुते सूते तृणं क्षिप्तं प्रतिष्ठते । (३४।१)
Textgarbhadrutiyute sūte tṛṇaṃ kṣiptaṃ pratiṣṭhate |
ऊर्ध्वदण्डधरः सोऽयं दण्डधारी रसो मतः ॥ (३४।२)
ūrdhvadaṇḍadharaḥ so'yaṃ daṇḍadhārī raso mataḥ ||
मेर्चुर्य्:: अभ्रजीर्ण:: मेदिच्। उसेयदि भजति हि मर्त्यस्तुल्यजीर्णाभ्रसूतं प्रतिदिनमिह गुञ्जामात्रया मासमात्रम् । (३५।१)
mercury:: abhrajīrṇa:: medic. useyadi bhajati hi martyastulyajīrṇābhrasūtaṃ pratidinamiha guñjāmātrayā māsamātram |
शशधरपरिपाट्या ग्रासयोगेन स स्यात् ससुखहितशतायुर्मुक्तवार्धक्यदोषः ॥ (३५।२)
śaśadharaparipāṭyā grāsayogena sa syāt sasukhahitaśatāyurmuktavārdhakyadoṣaḥ ||
अभ्र:: सत्त्व:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्खसत्त्वः कुरुते तीव्रां क्षुधं रोगगणं हरेत् ॥ (३७।२)
abhra:: sattva:: medic. propertieskhasattvaḥ kurute tīvrāṃ kṣudhaṃ rogagaṇaṃ haret ||
द्वितीयो ग्रासः = मेर्चुर्य्:: द्विगुणाभ्रजीर्ण~अष्टमांशप्रकारेण देयं ग्रासं द्वितीयकम् । (३८।१)
dvitīyo grāsaḥ = mercury:: dviguṇābhrajīrṇa~aṣṭamāṃśaprakāreṇa deyaṃ grāsaṃ dvitīyakam |
चारणं द्रावणं चैवं यथापूर्वं प्रकल्प्यते ॥ (३८।२)
cāraṇaṃ drāvaṇaṃ caivaṃ yathāpūrvaṃ prakalpyate ||
जारणं चापि कर्तव्यं कूर्मनामनि यन्त्रके । (३९।१)
jāraṇaṃ cāpi kartavyaṃ kūrmanāmani yantrake |
पञ्चमाध्यायमध्ये च निर्दिष्टं कूर्मयन्त्रकम् ॥ (३९।२)
pañcamādhyāyamadhye ca nirdiṣṭaṃ kūrmayantrakam ||
??घनोद्भूतं सत्त्वं पलपरिमितं विंशतिपुटे रसे चत्वारिंशत् परिकलितचारं च जरितम् । (४०।१)
??ghanodbhūtaṃ sattvaṃ palaparimitaṃ viṃśatipuṭe rase catvāriṃśat parikalitacāraṃ ca jaritam |
पयःपङ्कप्रायं द्विगुणजरिताभ्रे वररसे यदा तद्विक्षिप्तं रसितरसरूपं सनिनदम् ॥ (४०।२)
payaḥpaṅkaprāyaṃ dviguṇajaritābhre vararase yadā tadvikṣiptaṃ rasitarasarūpaṃ saninadam ||
मेर्चुर्य्:: द्विगुणाभ्रजीर्ण:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्द्विगुणगगनजीर्णः सेवितः सूतराजः प्रतिदिनमिह गुञ्जामात्रया वर्षमात्रम् । (४१।१)
mercury:: dviguṇābhrajīrṇa:: medic. propertiesdviguṇagaganajīrṇaḥ sevitaḥ sūtarājaḥ pratidinamiha guñjāmātrayā varṣamātram |
विदधति वरकल्पं सिन्धुकन्दर्पतुल्यं दशशतमितवर्षप्राप्तदीर्घायुषं च ॥ (४१।२)
vidadhati varakalpaṃ sindhukandarpatulyaṃ daśaśatamitavarṣaprāptadīrghāyuṣaṃ ca ||
गुञ्जामात्रो रसेन्द्रोऽयम् अर्कवारिनिषेवितम् । (४२।१)
guñjāmātro rasendro'yam arkavāriniṣevitam |
क्षयाद्यान् अखिलान् रोगान् दुःसाध्यानपि साधयेत् ॥ (४२।२)
kṣayādyān akhilān rogān duḥsādhyānapi sādhayet ||
मेर्चुर्य्:: त्रिगुणाभ्रजीर्ण~अमुना क्रमयोगेन ग्रासो देयस्तृतीयकः । (४३।१)
mercury:: triguṇābhrajīrṇa~amunā kramayogena grāso deyastṛtīyakaḥ |
पञ्चमाध्यायनिर्दिष्टे यन्त्रे चैवान्तरालिके । (४३।२)
pañcamādhyāyanirdiṣṭe yantre caivāntarālike |
निरुध्य जारणां कुर्यात् द्रव्यस्य वार्त्तिकः ॥ (४३।३)
nirudhya jāraṇāṃ kuryāt dravyasya vārttikaḥ ||
३। ग्रास => जलौका(बन्ध?) => ऊर्ध्वपातन => पक्षच्छेदपरिफलघनयुक्तस् त्रिंशता तुल्यवारैर् ग्रसति यदि रसेन्द्रो यो जलौकाकृतिः सः । (४४।१)
3. grāsa => jalaukā(bandha?) => ūrdhvapātana => pakṣacchedapariphalaghanayuktas triṃśatā tulyavārair grasati yadi rasendro yo jalaukākṛtiḥ saḥ |
निखिलनिहितमूर्तिः निष्पतेदुद्गतोऽसौ पुनरपि निजपात्रे छिन्नपक्षः स सूतः ॥ (४४।२)
nikhilanihitamūrtiḥ niṣpatedudgato'sau punarapi nijapātre chinnapakṣaḥ sa sūtaḥ ||
मेर्चुर्य्:: त्रिगुणाभ्रजीर्ण~:: मेदिच्। उसेजातः सूतस् त्रिगुणगगनग्राससंपुष्टमूर्तिर् भस्मीभूतं यवपरिमितं वज्रभस्मादियुक्तम् । (४५।१)
mercury:: triguṇābhrajīrṇa~:: medic. usejātaḥ sūtas triguṇagaganagrāsasaṃpuṣṭamūrtir bhasmībhūtaṃ yavaparimitaṃ vajrabhasmādiyuktam |
तं चेन्मर्त्यो भजति हि सदा जायते दिव्यदेहो जीवेत् कल्पत्रिदशशतिकान् वत्सराणां प्रकामम् ॥ (४५।२)
taṃ cenmartyo bhajati hi sadā jāyate divyadeho jīvet kalpatridaśaśatikān vatsarāṇāṃ prakāmam ||
सिद्धार्थद्वयमानेन मूर्छितस् ताप्यभस्मना । (४६।१)
siddhārthadvayamānena mūrchitas tāpyabhasmanā |
हिनस्ति सकलान् रोगान् सप्तवारेण रोगिणम् ॥ (४६।२)
hinasti sakalān rogān saptavāreṇa rogiṇam ||
चतुर्थो ग्रासःबद्धो वा भस्मतां नीतः सिद्धार्थप्रमितो नरैः । (४७।१)
caturtho grāsaḥbaddho vā bhasmatāṃ nītaḥ siddhārthapramito naraiḥ |
वलीपलितनिर्मुक्तं मनुष्यं कुरुते ध्रुवम् । (४८।१)
valīpalitanirmuktaṃ manuṣyaṃ kurute dhruvam |
प्रमत्तद्विपदर्पाढ्यं कन्दर्प इव रूपिणम् ॥ (४८।२)
pramattadvipadarpāḍhyaṃ kandarpa iva rūpiṇam ||
जीवेत् त्रिंशच्छतान्यष्टानीह वर्षाणि मानवः । (४९।२)
jīvet triṃśacchatānyaṣṭānīha varṣāṇi mānavaḥ |
वरां लोहसमां स्थूलां स्पर्शमात्रेण लीलया । (५०।१)
varāṃ lohasamāṃ sthūlāṃ sparśamātreṇa līlayā |
मृतमुत्थापयेन्मर्त्यश्चक्षुषोः क्षेपमात्रतः । (५१।१)
mṛtamutthāpayenmartyaścakṣuṣoḥ kṣepamātrataḥ |
निहन्ति सकलान्रोगान्घ्रातः शीघ्रं न संशयः ॥ (५१।२)
nihanti sakalānrogānghrātaḥ śīghraṃ na saṃśayaḥ ||
पञ्चमो ग्रासःएवं च पञ्चमो ग्रासः प्रदातव्योऽष्टमांशतः । (५२।१)
pañcamo grāsaḥevaṃ ca pañcamo grāsaḥ pradātavyo'ṣṭamāṃśataḥ |
स पात्रस्थोऽग्निसंतप्तो न गच्छति कथञ्चन ॥ (५२।२)
sa pātrastho'gnisaṃtapto na gacchati kathañcana ||
स पक्षच्छिन्न इत्युक्तः स मुक्तोऽखिलदुर्गुणैः । (५३।१)
sa pakṣacchinna ityuktaḥ sa mukto'khiladurguṇaiḥ |
सोऽयं निषेवितः सूतस्त्रिमासं राजिकामितः ॥ (५३।२)
so'yaṃ niṣevitaḥ sūtastrimāsaṃ rājikāmitaḥ ||
विडङ्गत्रिफलाक्षौद्रैः खे देवैः सह सङ्गमम् । (५४।१)
viḍaṅgatriphalākṣaudraiḥ khe devaiḥ saha saṅgamam |
घ्राणमात्रेण सूतेन्द्रः सर्वरोगनिकृन्तनः ॥ (५४।२)
ghrāṇamātreṇa sūtendraḥ sarvaroganikṛntanaḥ ||
सकलास्ते गुणाः सत्या भैरवेण प्रकीर्तिताः ॥ (५५।२)
sakalāste guṇāḥ satyā bhairaveṇa prakīrtitāḥ ||
षष्ठो ग्रासःपलैश्चतुर्भिर्दातव्यो ग्रासः षष्ठोऽपि पूर्ववत् । (५६।१)
ṣaṣṭho grāsaḥpalaiścaturbhirdātavyo grāsaḥ ṣaṣṭho'pi pūrvavat |
षड्गुणाभ्रकजीर्णोऽसौ सुधातुल्यो गुणोदयः ॥ (५६।२)
ṣaḍguṇābhrakajīrṇo'sau sudhātulyo guṇodayaḥ ||
बद्धोऽयं कुरुते चैव मुखस्थः खेचरीं गतिम् । (५८।१)
baddho'yaṃ kurute caiva mukhasthaḥ khecarīṃ gatim |
वारयत्यपि शस्त्राणि दिव्यान्यपि सहस्रशः ॥ (५८।२)
vārayatyapi śastrāṇi divyānyapi sahasraśaḥ ||
रञ्जितः सारितः सम्यक् क्रामणेन समन्वितः । (५९।२)
rañjitaḥ sāritaḥ samyak krāmaṇena samanvitaḥ |
समर्थो न रसस्यास्य गुणान् वक्तुं महीतले । (६०।१)
samartho na rasasyāsya guṇān vaktuṃ mahītale |
कोऽपि श्रीसोमदेवो वा प्रभावं वेत्ति शङ्करः ॥ (६०।२)
ko'pi śrīsomadevo vā prabhāvaṃ vetti śaṅkaraḥ ||
सप्तमो ग्रासःग्रासस्तु सप्तमो देयो वारद्वितययोगतः । (६१।१)
saptamo grāsaḥgrāsastu saptamo deyo vāradvitayayogataḥ |
द्रावणं जारणं तस्य यथापूर्वं प्रकल्पयेत् ॥ (६१।२)
drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tasya yathāpūrvaṃ prakalpayet ||
अयं भस्मीकृतः सूतो लिक्षामात्रेण सेवितः । (६२।१)
ayaṃ bhasmīkṛtaḥ sūto likṣāmātreṇa sevitaḥ |
त्रिफलामल्लखण्डाभ्यां मासस्यार्धेन मानवम् ॥ (६२।२)
triphalāmallakhaṇḍābhyāṃ māsasyārdhena mānavam ||
विज्ञानवन्तं कालं च त्रिकालज्ञानसंयुतम् । (६४।१)
vijñānavantaṃ kālaṃ ca trikālajñānasaṃyutam |
शापानुग्रहणे शक्तं दिव्यस्त्रीशतरञ्जनम् । (६४।२)
śāpānugrahaṇe śaktaṃ divyastrīśatarañjanam |
रञ्जितः सारितः सोऽयं क्रामणेन समन्वितः । (६५।१)
rañjitaḥ sāritaḥ so'yaṃ krāmaṇena samanvitaḥ |
धूमवेधी भवेन्नूनं नात्र कार्या विचारणा ॥ (६५।२)
dhūmavedhī bhavennūnaṃ nātra kāryā vicāraṇā ||
अष्टमो ग्रासःततश्चैवाष्टमो ग्रासो दातव्यः समभागतः । (६६।१)
aṣṭamo grāsaḥtataścaivāṣṭamo grāso dātavyaḥ samabhāgataḥ |
जीर्णाष्टगुणसत्त्वाभ्रो रसेन्द्रो भस्त्रिकाशतैः ॥ (६६।२)
jīrṇāṣṭaguṇasattvābhro rasendro bhastrikāśataiḥ ||
प्रध्मातोऽपि न यात्येव नैव किंचित्प्रहीयते । (६७।१)
pradhmāto'pi na yātyeva naiva kiṃcitprahīyate |
संख्यातीतप्रभाढ्यश्च चित्रवीर्यो महाबलः । (६८।१)
saṃkhyātītaprabhāḍhyaśca citravīryo mahābalaḥ |
लिक्षामात्रो रसेन्द्रोऽयं सेवितः सितया सह ॥ (६८।२)
likṣāmātro rasendro'yaṃ sevitaḥ sitayā saha ||
रुद्रतुल्यं महैश्वर्यं विष्णुतुल्यं पराक्रमम् ॥ (६९।२)
rudratulyaṃ mahaiśvaryaṃ viṣṇutulyaṃ parākramam ||
शशाङ्कतुल्यं सत्कान्तिं सूर्यतुल्यप्रतापिनम् । (७०।१)
śaśāṅkatulyaṃ satkāntiṃ sūryatulyapratāpinam |
चतुर्मुखसमायुष्यं नेत्रे तार्क्ष्यदृशाविव ॥ (७०।२)
caturmukhasamāyuṣyaṃ netre tārkṣyadṛśāviva ||
रञ्जितः सारितः सम्यक् क्रामणेन समन्वितः । (७१।१)
rañjitaḥ sāritaḥ samyak krāmaṇena samanvitaḥ |
शब्दवेधी भवेत्सोऽयं शिववत् सर्वतोमुखः ॥ (७१।२)
śabdavedhī bhavetso'yaṃ śivavat sarvatomukhaḥ ||
कोटिभिश्चापि कार्त्स्न्येन रसस्यास्य महागुणैः । (७२।२)
koṭibhiścāpi kārtsnyena rasasyāsya mahāguṇaiḥ |
शक्यं तेनैव संस्तोतुं तरङ्गा इव सागरे ॥ (७२।३)
śakyaṃ tenaiva saṃstotuṃ taraṅgā iva sāgare ||
न सिध्यति कलौ सूतः संशयेन प्रकुर्वताम् ॥ (७४।२)
na sidhyati kalau sūtaḥ saṃśayena prakurvatām ||
छिन्नपक्षलक्षणऊर्ध्वाधःपतनेऽशक्तो निरुद्धाध्वा न कुछविः । (७५।१)
chinnapakṣalakṣaṇaūrdhvādhaḥpatane'śakto niruddhādhvā na kuchaviḥ |
जीर्णाभ्रको भवेत्सूतः छिन्नपक्षः स उच्यते ॥ (७५।२)
jīrṇābhrako bhavetsūtaḥ chinnapakṣaḥ sa ucyate ||
मेर्चुर्य्:: "अगे" अच्चोर्दिन्ग् तो अभ्रसमाभ्रजीर्णे बालः स्यात् किशोरो द्विगुणाभ्रकः । (७६।१)
mercury:: "age" according to abhrasamābhrajīrṇe bālaḥ syāt kiśoro dviguṇābhrakaḥ |
युवा चतुर्गुणाभ्राशी षड्गुणाभ्रकजीर्णवान् ॥ (७६।२)
yuvā caturguṇābhrāśī ṣaḍguṇābhrakajīrṇavān ||
वृद्धश्चैवातिवृद्धश्च भवेदष्टगुणाभ्रकः । (७७।१)
vṛddhaścaivātivṛddhaśca bhavedaṣṭaguṇābhrakaḥ |
कुमारः पिष्टतां प्राप्तो देहलोहकरो भवेत् । (७८।१)
kumāraḥ piṣṭatāṃ prāpto dehalohakaro bhavet |
अतिवृद्धो रसो वृद्धो वक्त्रस्थः सर्वसिद्धिदः ॥ (७९।२)
ativṛddho raso vṛddho vaktrasthaḥ sarvasiddhidaḥ ||
मेर्चुर्य्:: इन्ड़्लुएन्चे ओड़् जीर्णाभ्र ओन् फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्किंचिद् अग्निसहसाभो भवेत्तुल्याभ्रजारितः ॥ (८१।२)
mercury:: influence of jīrṇābhra on phys. propertieskiṃcid agnisahasābho bhavettulyābhrajāritaḥ ||
द्विगुणाभ्रकजीर्णस्तु धूमत्वं नैव गच्छति । (८२।१)
dviguṇābhrakajīrṇastu dhūmatvaṃ naiva gacchati |
दधिवद्बन्धमायाति सूतेन्द्रः त्रिगुणाभ्रकः ॥ (८२।२)
dadhivadbandhamāyāti sūtendraḥ triguṇābhrakaḥ ||
देहसिद्धिकरः सूतो व्योम्नि जीर्णे चतुर्गुणे । (८३।१)
dehasiddhikaraḥ sūto vyomni jīrṇe caturguṇe |
जीर्णषष्ठगुणाभ्रस्तु ब्रह्मायुष्यप्रदो रसः ॥ (८३।२)
jīrṇaṣaṣṭhaguṇābhrastu brahmāyuṣyaprado rasaḥ ||
जीर्णसप्तगुणाभ्रस्तु दद्यादायुः सविक्रमः । (८४।१)
jīrṇasaptaguṇābhrastu dadyādāyuḥ savikramaḥ |
प्रदत्ते शङ्करायुष्यं जारितेऽष्टगुणेऽभ्रके । (८४।२)
pradatte śaṅkarāyuṣyaṃ jārite'ṣṭaguṇe'bhrake |
मेअसुरेस् अगैन्स्त् ग्रासाजीर्णग्रासाजीर्णरसं पात्य पुनः संदीप्य जारयेत् ॥ (८४।३)
measures against grāsājīrṇagrāsājīrṇarasaṃ pātya punaḥ saṃdīpya jārayet ||
ततः शुल्बस्य तीक्ष्णस्य कान्तस्य रजतस्य च । (८५।१)
tataḥ śulbasya tīkṣṇasya kāntasya rajatasya ca |
मेर्चुर्य्:: जारण:: wइथ् चोप्पेरभ्रकोक्तप्रकारेण द्रावणं जारणं तथा । (८६।१)
mercury:: jāraṇa:: with copperabhrakoktaprakāreṇa drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā |
रसस्य रञ्जनी प्रोक्ता तीक्ष्णकान्तार्कजारणा ॥ (८६।२)
rasasya rañjanī proktā tīkṣṇakāntārkajāraṇā ||
तत्तत्क्षाराम्लकस्वेदैर् यत्नतो विहितश्चरेत् । (८७।१)
tattatkṣārāmlakasvedair yatnato vihitaścaret |
शतधा दरदव्यूढं ताम्रं हि त्रिगुणं रसे ॥ (८७।२)
śatadhā daradavyūḍhaṃ tāmraṃ hi triguṇaṃ rase ||
त्रिदोषैः कृतनिःशेषं रसोऽयं जीवयत्यलम् । (८९।१)
tridoṣaiḥ kṛtaniḥśeṣaṃ raso'yaṃ jīvayatyalam |
सेवितोऽयं रसो मासं गुञ्जया तुलितोऽन्वहम् । (८९।२)
sevito'yaṃ raso māsaṃ guñjayā tulito'nvaham |
कुर्याद्भीमसमं मर्त्यं मुक्ते च भुजि विक्रमम् ॥ (८९।३)
kuryādbhīmasamaṃ martyaṃ mukte ca bhuji vikramam ||
मेर्चुर्य्:: जारण:: wइथ् तीक्ष्णलोहक्रामणं जारणं वेधो रञ्जनं वेगकारिता । (९०।१)
mercury:: jāraṇa:: with tīkṣṇalohakrāmaṇaṃ jāraṇaṃ vedho rañjanaṃ vegakāritā |
हिङ्गुलशतनिर्व्यूढात् तीक्ष्णग्रासाद् रसे भवेत् ॥ (९०।२)
hiṅgulaśatanirvyūḍhāt tīkṣṇagrāsād rase bhavet ||
समांशतो जारिततीक्ष्णसूतो निषेवितः पादमितो द्विमासम् । (९१।१)
samāṃśato jāritatīkṣṇasūto niṣevitaḥ pādamito dvimāsam |
करोति मर्त्यं गतमृत्युभीतिं महाबलं ध्वस्तरुजं सुपुत्रम् ॥ (९१।२)
karoti martyaṃ gatamṛtyubhītiṃ mahābalaṃ dhvastarujaṃ suputram ||
सूतो द्वित्रिचतुःपञ्चगुणस्तीक्ष्णेन जारितः । (९२।१)
sūto dvitricatuḥpañcaguṇastīkṣṇena jāritaḥ |
मेर्चुर्य्:: जारण:: wइथ् कान्तलोहकान्तजीर्णरसश् चैवं गुणैः कोटिगुणं भवेत् ॥ (९२।३)
mercury:: jāraṇa:: with kāntalohakāntajīrṇarasaś caivaṃ guṇaiḥ koṭiguṇaṃ bhavet ||
द्विगुणजरितकान्तो व्याधिबाधां हिनस्ति हरति च रस उच्चैर्व्याधिवक्रं क्षणेन । (९३।१)
dviguṇajaritakānto vyādhibādhāṃ hinasti harati ca rasa uccairvyādhivakraṃ kṣaṇena |
वलिपलितविकारं दुःखदारिद्र्यमृत्युं जनयति वरपुत्रं सच्चरित्रं रसेन्द्रः ॥ (९३।२)
valipalitavikāraṃ duḥkhadāridryamṛtyuṃ janayati varaputraṃ saccaritraṃ rasendraḥ ||
मेर्चुर्य्:: जारण:: wइथ् गोल्द्पादांशेनार्धभागेन त्रिपादेन समांशतः । (९४।१)
mercury:: jāraṇa:: with goldpādāṃśenārdhabhāgena tripādena samāṃśataḥ |
द्विगुणत्रिगुणांशाभ्यां तथा पञ्चगुणांशतः ॥ (९४।२)
dviguṇatriguṇāṃśābhyāṃ tathā pañcaguṇāṃśataḥ ||
विड:: ड़ोर् जारण ओड़् मेर्चुर्य् wइथ् गोल्द्पञ्चाङ्गमूलकक्षारक्षिप्तक्षालितगोजलैः । (९६।१)
viḍa:: for jāraṇa of mercury with goldpañcāṅgamūlakakṣārakṣiptakṣālitagojalaiḥ |
मेर्चुर्य्:: समस्वर्णजीर्ण:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्समजरितसुवर्णं सर्वशक्त्यातिपूज्या दिनकरदिनमात्रं सेवितो माषमात्रम् । (९७।१)
mercury:: samasvarṇajīrṇa:: medic. propertiessamajaritasuvarṇaṃ sarvaśaktyātipūjyā dinakaradinamātraṃ sevito māṣamātram |
बहुविधगदमुक्तं हन्ति वार्धक्यमुच्चैः वृकजठरदृढाशौद्दामम् अग्निं च कुर्यात् ॥ (९७।२)
bahuvidhagadamuktaṃ hanti vārdhakyamuccaiḥ vṛkajaṭharadṛḍhāśauddāmam agniṃ ca kuryāt ||
वन्ध्यरोगम् असाध्यत्वं पुरुषस्य समन्ततः । (९८।१)
vandhyarogam asādhyatvaṃ puruṣasya samantataḥ |
विनिहन्ति न सन्देहः कुर्याच्छतधनं नरम् ॥ (९८।२)
vinihanti na sandehaḥ kuryācchatadhanaṃ naram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.