वर्गस् ओड़् मेतल्स्शुद्धं लोहं कनकरजतं भानुलोहाश्मसारं पूतीलोहं द्वितयमुदितं नागवङ्गाभिधानम् । (१।१)

मिश्रं लोहं त्रितयमुदितं पित्तलं कांस्यवर्तं धातुर् लोहे लुह इति मतः सोऽपि कषार्थवाची ॥ (१।२)

गोल्द्:: सुब्त्य्पेस्प्राकृतं सहजं वह्निसम्भूतं खनिसम्भवम् । (२।१)

रसेन्द्रवेधसंजातं स्वर्णं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ (२।२)

प्राकृतब्रह्माण्डं संवृतं येन रजोगुणभुवा खलु । (३।१)

तत्प्राकृतमिति प्रोक्तं देवानामपि दुर्लभम् ॥ (३।२)

सहजब्रह्मा येनावृतो जातः सुवर्णेन जरायुणा । (४।१)

तन्मेरुरूपतां जातं सुवर्णं सहजं हि तत् ॥ (४।२)

वह्निसम्भवविसृष्टमग्निना शैवं तेजः पीतं सुदुःसहम् । (५।१)

अभूत्स्वर्णं तदुद्दिष्टं सुवर्णं वह्निसंभवम् ॥ (५।२)

एतत् स्वर्णत्रयं दिव्यं वर्णैः षोडशभिर्युतम् । (६।१)

धारणादेव तत् कुर्याच्छरीरम् अजरामरम् ॥ (६।२)

खनिजतत्र तत्र गिरीणां हि जातं खनिषु यद्भवेत् । (७।१)

तच्चतुर्दशवर्णाढ्यं भक्षितं सर्वरोगहृत् ॥ (७।२)

वेधजरसेन्द्रवेधसम्भूतं तद्वेधजमुदाहृतम् । (८।१)

रसायनं महाश्रेष्ठं पापघ्नं वेधजं हि तत् ॥ (८।२)

तारार्करीतीतरलोहकुञ्जरं वङ्गाभ्रकं माक्षिकवङ्गपारदम् । (९।१)

यत्तारजं हि प्रवदन्ति रागतः स्वर्णं कलावर्णचतुर्गुणं हि ॥ (९।२)

गोल्द्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्घृष्टं वर्णे घुसृणसदृशं रक्तवर्णं च दाहे छेदे किंचित् सितम् अकपिलं निर्दलं भूरिभारम् । (१०।१)

स्निग्धं स्वर्णं रविविरहितं स्त्यानरक्तप्रभाढ्यं श्रेष्ठं दिष्टम् अतुलितलसच्चारुवर्णं च स्वर्णम् ॥ (१०।२)

गोल्द्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्रूक्षं विवर्णं मलिनं कठोरं कृष्णं च दाहे निकषे च पाण्डु । (११।१)

स्थूलाङ्गकं निर्भरकं कडारं स्फुटत्सुवर्णं दशधा न शस्तम् ॥ (११।२)

मिश्रलोह:: प्रोदुच्तिओन्स्वर्णरूप्यादिसंयोगान्मिश्रलोहं प्रजायते । (१२।१)

शोधन:: उसे ओड़् ~स्वर्णकार्यं न तेन स्यात्तस्मात् शुद्धिर् विधीयते । (१२।२)

शोध्यं न केवलं स्वर्णं लोहान्यन्यानि शोधयेत् ॥ (१२।३)

गोल्द्:: रेड़्रेस्हिन्ग् इत्स् चोलोउर् (?)कर्षप्रमाणं तु सुवर्णपत्रं शरावरुद्धं पटुधातुयुक्तम् । (१३।१)

अङ्गारसंस्थं प्रहरार्धमानं ध्मातेन तत्स्यान्ननु पूर्णवर्णम् ॥ (१३।२)

मेतल्स्:: मारण:: त्य्पेस्लोहानां मारणं श्रेष्ठं सर्वेषां रसभस्मना । (१४।१)

मूलीभिर्मध्यमं प्राहुर्निकृष्टं गन्धकादिभिः ॥ (१४।२)

अरिलोहेन लोहस्य मारणं दुर्गुणप्रदम् । (१५।१)

गोल्द्:: मारणकृत्वा कण्टकवेध्यानि स्वर्णपत्राणि लेपयेत् ॥ (१५।२)

लुङ्गाम्बुभस्मसूतेन म्रियन्ते दशभिः पुटैः । (१६।१)

गोल्द्:: मारणद्रुते विनिक्षिपेत् स्वर्णे लोहमानं मृतं रसम् ॥ (१६।२)

विचूर्ण्य लुङ्गतोयेन दरदेन समन्वितम् । (१७।१)

जायते कुङ्कुमच्छायं स्वर्णं द्वादशभिः पुटैः ॥ (१७।२)

गोल्द्:: मारण:: अपुनर्भवश्लेष्मान्तकाण्डेन सकाञ्चनारजटापुटैः कुक्कुटनामधेयैः । (१८।१)

त्रिंशत्प्रमाणैर् अपुनर्भवं स्यान्निःशेषयोगेषु च योजनीयम् ॥ (१८।२)

गोल्द्:: मारणसूतेन पिष्टिकां कृत्वा स्वर्णं रुद्ध्वा शरावके । (१९।१)

स्वल्पनीलाञ्जनोपेतं दग्धं स्वल्पैर्वनोत्पलैः ॥ (१९।२)

कुङ्कुमाभं भवेद्भस्म योज्यं रसरसायने । (२०।१)

गोल्द्:: मारणस्नुग्दुग्धहिङ्गुहिङ्गूलशिलासिन्दूरकाम्लकैः ॥ (२०।२)

पुटितं दशवारेण निर्जीवं हेम जायते । (२१।१)

रसे रसायने लोहरञ्जने चातिशस्यते ॥ (२१।२)

गोल्द्:: मृत:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्निग्धं मेध्यं विषगरहरं बृंहणं वृष्यमग्र्यं यक्ष्मोन्मादप्रशमनपरं देहरोगप्रमाथि । (२२।१)

मेधाबुद्धिस्मृतिसुखकरं सर्वदोषामयघ्नं रुच्यं दीपि प्रशमितजरं स्वादुपाकं सुवर्णम् ॥ (२२।२)

गोल्द्:: मृत:: मेदिच्। उसेएतद्भस्म सुवर्णजं कटुघृतोपेतं द्विगुञ्जोन्मितं लीढं हन्ति नृणां क्षयाग्निसदनं श्वासं सकासारुचिम् । (२३।१)

ओजोधातुविवर्धनं बलकरं पाण्ड्वामयध्वंसनं वृष्यं सर्वविषापहं गरहरं दुष्टग्रहण्यादिनुत् ॥ (२३।२)

निःशेषरोगविध्वंसि भूतप्रेतभयापहम् । (२४।१)

बन्धनं भाविरोगाणां विषत्रयभयापहम् ॥ (२४।२)

विना बिल्वफलं चात्र सर्वमन्यत् प्रशस्यते । (२५।१)

दशाब्दसेवितं स्वर्णं स्वेच्छाहारविहारिणम् । (२५।२)

न कश्चिद्बाधते व्याधिर्यावदायुर्न संशयः ॥ (२५।३)

सिल्वेर्:: सुब्त्य्पेस्सहजं खनिसंजातं कृत्रिमं च त्रिधा मतम् । (२६।१)

रजतं पूर्वपूर्वं हि स्वगुणैरुत्तमोत्तमम् ॥ (२६।२)

सिल्वेर्:: सहजकैलासाद्यद्रिसम्भूतं रजतं सहजं भवेत् । (२७।१)

तत्स्पृष्टं हि महाव्याधिनाशनं देहिनां भवेत् ॥ (२७।२)

सिल्वेर्:: खनिजहिमाचलाद्रिकूटेषु यद् रूप्यं जायते हि तत् । (२८।१)

खनिजं कथ्यते तज्ज्ञैः परमं हि रसायनम् ॥ (२८।२)

सिल्वेर्:: पादरूप्यश्रीरामपादुकान्यस्तं वङ्गं यद्रूप्यतां गतम् । (२९।१)

तत् पादरूप्यम् इत्युक्तं कृत्रिमं सर्वरोगनुत् ॥ (२९।२)

सिल्वेर्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्घनं स्निग्धं मृदु स्वच्छं दाहे छेदे सितं गुरु । (३०।१)

शङ्खाभं मसृणं स्फोटरहितं रजतं शुभम् ॥ (३०।२)

सिल्वेर्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्दाहे रक्तं च पीतं च कृष्णं रूक्षं स्फुटं लघु । (३१।१)

स्थूलाङ्गं कर्कशाङ्गं च रजतं त्याज्यम् अष्टधा ॥ (३१।२)

सिल्वेर्:: शोधनखर्परे भस्मचूर्णाभ्यां परितः पालिकां चरेत् । (३२।१)

तत्र रूप्यं विनिक्षिप्य समसीससमन्वितम् ॥ (३२।२)

जातसीसक्षयं यावद्धमेत्तावत् पुनः पुनः । (३३।१)

स्वच्छं संशोधितं रूप्यं योजनीयं रसादिषु ॥ (३३।२)

सिल्वेर्:: मारणलकुचद्रवसूताभ्यां तारपिष्टीं प्रकल्पयेत् । (३४।१)

ऊर्ध्वाधो गन्धकं दत्त्वा मूषागर्भे निरुध्य च ॥ (३४।२)

स्वेदयेद् वालुकायन्त्रे दिनमेकं दृढाग्निना । (३५।१)

स्वाङ्गशीतां च तां पिष्टीं साम्लतालेन मर्दिताम् ॥ (३५।२)

पुटेद् द्वादशवाराणि भस्मीभवति रूप्यकम् । (३६।१)

सिल्वेर्:: मारणमाक्षीकचूर्णलुङ्गाम्लमर्दितं पुटितं शनैः ॥ (३६।२)

त्रिंशद्वारेण तत्तारं भस्म संजायतेतराम् । (३७।१)

एड़्ड़ेच्त् ओड़् मारण ओड़् अ भस्मन्रागः स्यात् सर्वलोहानां पुटाधिक्ये न संशयः । (३७।२)

रञ्जयन्ति च रक्तानि देहलोहोभयार्थकृत् ॥ (३७।३)

सिल्वेर्:: मृत:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रूप्यं विपाकमधुरं तुवराम्लसारं शीतं सरं परमलेखनकं च रुच्यम् । (३८।१)

स्निग्धं च वातकफजिज्जठराग्निदीपि बल्यप्रदं स्थिरवयस्करणं च वृष्यम् ॥ (३८।२)

सिल्वेर्:: मृत:: मेदिच्। उसेभस्मीभूतं रजतममलं तत्समौ व्योमभानू सर्वैस्तुल्यं त्रिकटुकलितं सारघाज्येन युक्तम् । (३९।१)

लीढं प्रातः क्षपयतितरां यक्ष्मपाण्डूदरार्शः कासं श्वासं नयनजरुजः पित्तरोगानशेषान् ॥ (३९।२)

चोप्पेर्:: सुब्त्य्पेस्म्लेच्छं नेपालकं चेति तयोर्नेपालमुत्तमम् । (४०।१)

नेपालादन्यखन्युत्थं म्लेच्छमित्यभिधीयते ॥ (४०।२)

म्लेच्छताम्र:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्सितकृष्णारुणच्छायं वामि भेदि कठोरकम् । (४१।१)

क्षालितं च पुनः कृष्णमेतन्म्लेच्छकताम्रकम् ॥ (४१।२)

नेपालताम्र:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्सुस्निग्धं मृदुलं शोणं घनाघातक्षमं गुरु । (४२।१)

निर्विकारं गुणैः श्रेष्ठं ताम्रं नेपालमुच्यते ॥ (४२।२)

चोप्पेर्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्पाण्डुरं कृष्णशोणं च लघुस्फुटनसंयुतम् । (४३।१)

रूक्षाङ्गं सदलं ताम्रं नेष्यते रसकर्मणि ॥ (४३।२)

चोप्पेर्:: अशुद्ध:: दोषौत्क्लेदमोहभ्रमदाहभेदास्ताम्रस्य दोषाः खलु दुर्धरास्ते । (४४।१)

विशोधनात् तद् विगतस्वदोषं सुधामयं स्याद्रसवीर्यपाके ॥ (४४।२)

चोप्पेर्:: शोधनताम्रं क्षाराम्लसंयुक्तं द्रावितं दत्तगैरिकम् । (४५।१)

निक्षिप्तं महिषीतक्रे छगणे सप्तवारकम् ॥ (४५।२)

पञ्चदोषविनिर्मुक्तं भस्मयोग्यं च जायते । (४६।१)

ताम्रशोधनम्ताम्रनिर्दलपत्राणि विलिप्तानि तु सिन्धुना ॥ (४६।२)

ध्मात्वा सौवीरके क्षेपाद् विशुध्यन्त्यष्टवारतः । (४७।१)

चोप्पेर्:: शोधननिम्बाम्बुपटुलिप्तानि तापितान्यष्टवारकम् ॥ (४७।२)

विशुध्यन्त्यर्कपत्राणि निर्गुण्ड्या रसमज्जनात् । (४८।१)

चोप्पेर्:: शोधनतालपत्रसमाभानि ताम्रपत्राणि कारयेत् ॥ (४८।२)

निष्क्वाथ्य काञ्जिके यामं भस्मना परिशोध्य च । (४९।१)

यामं क्षीरेण निष्क्वाथ्य तत्रैव स्थापयेद्दिनम् ॥ (४९।२)

दिनैकं लवणोपेतं तिन्तिडीफलकर्दमे । (५०।१)

जम्बीरनीरनिष्पिष्टपटुना परिवेष्ट्य च ॥ (५०।२)

ध्मात्वाजामूत्रमध्ये तु सकृदेव निमज्जयेत् । (५१।१)

ताम्रस्यार्धं ससिन्धूत्थैः पक्वनिम्बुकवारिभिः ॥ (५१।२)

लिप्त्वा ध्मात्वा क्षिपेत्तक्रे महिषीछगणान्विते । (५२।१)

तत्ताम्रं तुल्यभागेन हेममाक्षिकसंयुतम् ॥ (५२।२)

धमेद् अतिदृढाङ्गारैश् चैकवारमतः परम् । (५३।१)

विना ताप्यैस्त्रिवारं च चक्रिकां कल्पयेत्ततः ॥ (५३।२)

ततस्त्रिकटुकक्वाथे त्रिदिनं स्थापयेत्ततः । (५४।१)

उत्क्वाथ्य भस्मना मृज्य जलैः प्रक्षाल्य सारघैः ॥ (५४।२)

विलिप्य सारघोपेतसितया च त्रिवारकम् । (५५।१)

पुटेद् वनोत्पलैस्ताम्रं भवेत् स्वर्णसमं गुणैः ॥ (५५।२)

कुमारीपत्रमध्ये तु शुल्बपत्रं निवेशितम् । (५६।१)

पुटितं दोषनिर्मुक्तं पाण्डुरं च प्रजायते ॥ (५६।२)

इत्थं विशोधितं ताम्रं सर्वदोषविवर्जितम् । (५७।१)

भवेद्रसायने योग्यं देहलोहकरं परम् ॥ (५७।२)

इमां शुद्धिं विजानाति शिवो वा नन्दिकेश्वरः । (५८।१)

सर्वलोकाश्रयः श्रीमान् सोमदेवो न चापरः ॥ (५८।२)

चोप्पेर्:: मारणबलिना निहतं ताम्रं सप्तवारं समुत्थितम् । (५९।१)

सर्वदोषविनिर्मुक्तं भवेदमृतसन्निभम् ॥ (५९।२)

विलिप्य लकुचद्रावपिष्टगन्धाश्मपङ्कतः । (६०।१)

ताम्रपत्राणि संस्थाप्य स्थालीमध्ये निरुध्य च ॥ (६०।२)

याममात्रं पचेत् सम्यक् मृतान्याकृष्य चूर्णयेत् । (६१।१)

चोप्पेर्:: मृत:: मेदिच्। उसेतद्भस्म वल्लमात्रं हि ताम्बूलीदलवेष्टितम् ॥ (६१।२)

भक्षितं वामयित्वाथ रेचयित्वा द्वियामतः । (६२।१)

ज्वरं विनाशयेन्नॄणां शूलाध्मानसमन्वितम् ॥ (६२।२)

विषं गरं च वेगेन वामयत्येव निश्चितम् । (६३।१)

पथ्यमत्र प्रदातव्यं गोतक्रं भक्तसंयुतम् ॥ (६३।२)

अतिरेके ऽतिवान्तौ च सन्तापे चातिमात्रके । (६४।१)

तत्तदौचित्ययोगेन कुर्याच्छीतां प्रतिक्रियाम् ॥ (६४।२)

अतिवान्तौ भजेद्भृष्टमिक्षुखण्डं तु शीतलम् । (६५।१)

यद्वा बिल्वभवं क्वाथं सितया सह पाययेत् ॥ (६५।२)

बर्बूरत्वग्रसः पेयो विरेके तक्रसंयुतम् । (६६।१)

चोप्पेर्:: मारणशुल्बतुल्येन सूतेन बलिना तत्समेन च ॥ (६६।२)

तदर्धांशेन तालेन शिलया च तदर्धया । (६७।१)

विधाय कज्जलीं श्लक्ष्णां भिन्नकज्जलसन्निभाम् ॥ (६७।२)

यन्त्राध्यायविनिर्दिष्टगर्भयन्त्रोदरान्तरे । (६८।१)

कज्जलीं ताम्रपत्राणि पर्यायेण विनिक्षिपेत् । (६८।२)

प्रपचेद्यामपर्यन्तं स्वाङ्गशीतं प्रचूर्णयेत् ॥ (६८।३)

चोप्पेर्:: मृत:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्ताम्रं तिक्तकषायकं च मधुरं पाके च वीर्योष्णकं साम्लं पित्तकफापहं जठररुक्कुष्ठामजूर्त्त्यन्तकृत् । (६९।१)

ऊर्ध्वाधः परिशोधनं विषयकृत्स्थौल्यापहं क्षुत्करं दुर्नामक्षयपाण्डुरोगशमनं नेत्र्यं परं लेखनम् ॥ (६९।२)

तत्तद्रोगहरानुपानसहितं ताम्रं द्विवल्लोन्मितं संलीढं परिणामशूलमुदरं शूलं च पाण्डुं ज्वरम् । (७०।१)

गुल्मप्लीहयकृत्क्षयाग्निसदनं मेहं च मूलामयं दुष्टां च ग्रहणीं हरेद् ध्रुवमिदं तत्सोमनाथाभिधम् ॥ (७०।२)

एतत्ताम्रसमं नान्यन्मधुरं दोषवर्जितम् । (७१।१)

नान्यन्निःशेषदोषघ्नं वृष्यं स्वस्थोचितं नॄणाम् ॥ (७१।२)

चोप्पेर्:: मारणबलिना पलमात्रेण तद्द्रव्ये रजसंमितैः । (७२।१)

विषतिन्द्वग्निशम्याकवत्सनाभपटूत्तमैः ॥ (७२।२)

कलिहारिशिलाव्योषतालपूगकरञ्जकैः । (७३।१)

कृत्वा चूर्णं हि जम्बीरद्रवेणातिद्रवीकृतम् ॥ (७३।२)

तत्सर्वं खल्वके भाण्डे विनिक्षिप्य ततः परम् । (७४।१)

कृतकण्टकवेध्यानि पलताम्रदलान्यथ । (७४।२)

लिप्तपादांशसूतानि तस्मिन् कल्के निगूहयेत् ॥ (७४।३)

एतत् सर्वगुणाढ्यताप्रभवितं श्रीसोमदेवोदितं गुञ्जायुग्ममितं कणाज्यसहितं संसेवितं हन्ति वै । (७५।१)

गुल्मप्लीहयकृद्विबन्धजठरं शूलाग्निमान्द्यामयं वातश्लेष्मसशोषपाण्डुनिवहं जूर्त्त्यामयं भक्षितम् ॥ (७५।२)

पथ्यं रोगोचितं देयं रसमम्लं विवर्जयेत् । (७६।१)

एतत्सात्म्यीकृतं येन तेन मृत्युर् विनिर्जितः ॥ (७६।२)

इरोन्:: सुब्त्य्पेस्मुण्डं तीक्ष्णं च कान्तं च त्रिःप्रकारमयः स्मृतम् । (७७।१)

मुण्ड:: सुब्त्य्पेस्मृदु कुण्ठं कडारं च त्रिविधं मुण्डमुच्यते ॥ (७७।२)

मृदु:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्द्रुतद्रावम् अविस्फोटं चिक्कणं मृदुलं शुभम् । (७८।१)

कुण्ठ:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्हतं यत्प्रसरेद्दुःखं तन्मुण्डं मध्यमं स्मृतम् । (७८।२)

कडार:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्यन्मुण्डं भज्यते भङ्गे कृष्णं स्यात्तत्कडारकम् ॥ (७८।३)

मुण्ड:: मृदु:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्मुण्डं परं मृदुलकं कफवातशूलमूलाममेहगदकामलपाण्डुहारि । (७९।१)

गुल्मामवातजठरार्त्तिहरं प्रदीपि शोफापहं रुधिरकृत् खलु कोष्ठशोधि ॥ (७९।२)

तीक्ष्णलोह:: सुब्त्य्पेस्खरं सारं च होन्नालं तारापट्टं च भाजरम् । (८०।१)

काललोहाभिधानं च षड्विधं तीक्ष्णमुच्यते ॥ (८०।२)

खरलोह:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्परुषं पोगरोन्मुक्तं भङ्गे पारदसच्छविः । (८१।१)

नमते भङ्गुरं यत्तत् खरलोहम् उदाहृतम् ॥ (८१।२)

सार:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्वेगभङ्गुरधारं यत्सारलोहं तदीरितम् । (८२।१)

योगराभासकं पाण्डु भूमिकं सारमीरितम् ॥ (८२।२)

होन्नाल:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्कृष्णपाण्डुवपुश्चञ्चुबीजतुल्योरुयोगरम् । (८३।१)

छेदने चातिपरुषं होन्नालम् इति कथ्यते ॥ (८३।२)

भाजर:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्योगरैर् वज्रसङ्काशैः सूक्ष्मरेखैश्च सान्द्रकैः । (८४।१)

निचितं श्यामलाङ्गं च भाजरं तत् प्रकीर्तितम् ॥ (८४।२)

काललोह:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्नीलकृष्णप्रभं सान्द्रं मसृणं गुरु भासुरम् । (८५।१)

लोहाघातेऽप्यभग्नात्मधारं कालायसं मतम् ॥ (८५।२)

खरलोहात् परं सर्वमेकैकस्माच्छतोत्तरम् ॥ (८६।०)

खरलोह:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रूक्षं स्यात् खरलोहकं सुमधुरं पाके च वीर्ये हिमं तिक्तोष्णं कफपित्तकुष्ठजठरप्लीहामपाण्ड्वर्तिनुत् । (८७।१)

सद्यः शूलयकृद्गदक्षयजरामेहामवातापहं दीप्तं चातिरसायनं बलकरं दुर्नाममेदोऽपहम् ॥ (८७।२)

कान्तलोह:: सुब्त्य्पेस्कान्तलोहं चतुर्धोक्तं रोमकं भ्रामकं तथा । (८८।१)

चुम्बकं द्रावकं चेति तेषु श्रेष्ठं परं परम् ॥ (८८।२)

रोमक:: ओरिगिन्खन्यमानाद् यतः कान्तपाषाणान्निःसरन्ति हि । (८९।१)

सतेजांसि हि रोमाणि कान्तं तद्रोमकं मतम् ॥ (८९।२)

भ्रामक:: ओरिगिन्क्वापि क्वापि गिरिश्रेष्ठे सुलभो भ्रामकोपलः । (९०।१)

तन्मुखे क्षेपणाल्लोहं चक्रवद् भ्रमति ध्रुवम् ॥ (९०।२)

चुम्बक:: ओरिगिन्विन्ध्याद्रौ चुम्बकाश्मानश्चुम्बन्त्यायसकीलकम् । (९१।१)

क्षिप्रं समाहरत्येव यूनां चित्तमिवाङ्गना ॥ (९१।२)

द्रावक:: ओरिगिन्यत्स्पृष्ट्वा द्रावयेल्लोहं सुवर्णाद्यम् अशेषतः । (९२।१)

लभ्यते तन्महादुःखात्तुषारधरपर्वते ॥ (९२।२)

कान्तलोह:: परीक्षापात्रे यस्य प्रसरति जले तैलबिन्दुर्न लिप्तो हिङ्गुर्गन्धं विसृजति निजं तिक्ततां निम्बकल्कः । (९३।१)

पाच्यं दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमौ कान्तं लोहं तदिदमुदितं लक्षणोक्तं न चान्यत् ॥ (९३।२)

कान्तलोह:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कान्तायो ऽतिरसायनोत्तरतरं स्वस्थे चिरायुःप्रदं स्निग्धं मेहहरं त्रिदोषशमनं शूलाममूलापहम् । (९४।१)

गुल्मप्लीहयकृत्क्षयामयहरं पाण्डूदरव्याधिनुत् तिक्तोष्णं हिमवीर्यकं किमपरं योगेन सर्वार्तिनुत् ॥ (९४।२)

लक्षोत्तरगुणं सर्वं लोहं स्याद् उत्तरोत्तरम् । (९५।१)

कान्तं कोटिगुणं तत्र तदप्येवं गुणोत्तरम् ॥ (९५।२)

इरोन्:: शोधनशशक्षतजसंलिप्तं त्रिवारं परितापितम् । (९६।१)

मुण्डादिसकलं लोहं सर्वदोषान् विमुञ्चति ॥ (९६।२)

लोहशोधन (२)सामुद्रलवणोपेतं तप्तं निर्वापितं खलु । (९७।१)

त्रिफलाक्वथिते नूनं गिरिदोषम् अयस्त्यजेत् ॥ (९७।२)

लोहशोधन (३)चिञ्चाफलदलक्वाथादयो दोषमुदस्यति । (९८।१)

लोहशोधन (४)यद्वा फलत्रयोपेतं गोमूत्रे क्वथितं क्षणम् ॥ (९८।२)

इरोन्:: मारण:: वारितररेतितं घृतसंसिक्तं क्षिप्त्वायः खर्परे पचेत् । (९९।१)

चालयन् लोहदण्डेन यावत् क्षिप्तं तृणं दहेत् ॥ (९९।२)

पिष्ट्वा पिष्ट्वा पचेदेवं पञ्चवारमतः परम् । (१००।१)

धात्रीपत्ररसैर्यद्वा त्रिफलाक्वथितोदकैः ॥ (१००।२)

पुटेल्लोहं चतुर्वारं भवेद्वारितरं खलु । (१०१।१)

तीक्ष्णलोह:: मारणतीक्ष्णलोहस्य पत्राणि निर्दलानि दृढानले ॥ (१०१।२)

ध्मात्वा क्षिप्त्वा जले सद्यः पाषाणोलूखलोदरे । (१०२।१)

कण्डयेदतिनिर्घातैः स्थूलया लोहपारया ॥ (१०२।२)

तन्मध्यात् स्थूलखण्डानि रुद्ध्वा मल्लद्वयान्तरे । (१०३।१)

ध्मात्वा सिक्त्वा जलैः सम्यक् पूर्ववत् कण्डयेत् खलु ॥ (१०३।२)

तच्चूर्णं गुडगन्धाभ्यां पुटेद् विंशतिवारकम् । (१०४।१)

पुटे पुटे विधातव्यं पेषणं दृढवत्तरम् ॥ (१०४।२)

एवं भस्मीकृतं लोहं तत्तद्रोगेषु योजयेत् । (१०५।१)

तीक्ष्णलोह:: मारणअथ पूर्वोदितं तीक्ष्णं वसुभल्लकवासयोः ॥ (१०५।२)

पुटितं पत्रतोयेन त्रिंशद्वाराणि यत्नतः । (१०६।१)

शोणितं जायते भस्म कृतसिन्दूरविभ्रमम् ॥ (१०६।२)

इरोन्:: मारणयद्वा तीक्ष्णदलोद्भूतं रजस् तत् त्रिफलाजलैः । (१०७।१)

पिष्ट्वा दत्त्वौदनं किंचिच्चक्रिकां प्रविधाय च ॥ (१०७।२)

शोषयित्वातियत्नेन प्रपचेत् पञ्चभिः पुटैः । (१०८।१)

रक्तवर्णं हि तद्भस्म योजनीयं यथायथम् ॥ (१०८।२)

इरोन्:: मारण:: निरुत्थमत्स्याक्षीगन्धवाह्लीकैर् लकुचद्रवपेषितैः । (१०९।१)

विलिप्य सकलं लोहं मत्स्याक्षीकल्कगोपितम् ॥ (१०९।२)

भस्त्राभ्यां सुदृढं ध्मात्वा त्रिशूलीनिर्गमावधि । (११०।१)

अथोद्धृत्य क्षिपेत्क्वाथे त्रिफलागोजलात्मके ॥ (११०।२)

तस्मादाहृत्य संताड्य मृतमादाय लोहकम् । (१११।१)

पुनश्च पूर्ववद् ध्मात्वा मारयेदखिलायसम् ॥ (१११।२)

कण्डयित्वा ततो गन्धगुडत्रिफलया सह । (११२।१)

पुटेद् विंशतिवारेण निरुत्थं जायते ध्रुवम् ॥ (११२।२)

इरोन्:: मारणसमगन्धम् अयश्चूर्णं कुमारीवारिमर्दितम् । (११३।१)

पुञ्जीकृतं कियत्कालं छायास्थं म्रियते ह्ययः ॥ (११३।२)

इरोन्:: मृत:: मेदिच्। उसेएतत्स्यादपुनर्भवं हि भसितं लोहस्य दिव्यामृतं सम्यक् सिद्धरसायनं त्रिकटुकीवेल्लाज्यमध्वन्वितम् । (११४।१)

हन्यान्निष्कमितं जरां च मरणं व्याधींश्च सत्पुत्रदं दिष्टं श्रीगिरिशेन कालयवनोद्भूत्यै पुरा तत्पितुः ॥ (११४।२)

एतत्संसेवमानानां न भवन्त्यामयोच्चयाः । (११५।१)

जायते च सुतः श्रीमान् धीधैर्य्यबलसंयुतः ॥ (११५।२)

काललोह, कान्तलोह:: हिघ् क़ुअलित्य् ओड़् भस्मन्काललोहेन कान्तेन भस्मैतत्परिकल्पयेत् । (११६।१)

अन्यलोहकृतं भस्म नैतादृशगुणात्मकम् ॥ (११६।२)

इरोन्:: मारणमत्स्याक्षीक्षीरगन्धाश्मपिष्टं वेति तदायसम् । (११७।१)

विंशतिः पुटितं वारान्निरुत्थं भस्म जायते ॥ (११७।२)

इरोन्:: मृत:: मेदिच्। उसेतदष्टपलिकं भस्म मूत्रैर् अष्टगुणैर् गवाम् । (११८।१)

पचेल्लोहमये पात्रे लोहदर्व्या विघट्टयेत् ॥ (११८।२)

इत्थं सिद्धमिदं लोहं वल्लद्वितयसंमितम् । (११९।१)

निहन्ति सकलान्रोगांस्तत्तद्दोषसमुद्भवान् ॥ (११९।२)

क्षयं पाण्डुगदं गुल्मं शूलं मूलामयं तथा । (१२०।१)

मेहं मेदोऽग्निमान्द्यं च यकृत्प्लीहं च कामलाम् ॥ (१२०।२)

श्वासं कासं च कुष्ठं च ज्वरं शूलान्वितं तथा ॥ (१२१।०)

कान्तलोह:: मेदिच्। उसेकान्तं तुल्याभ्रसत्त्वं चरणपरिमितं हेम तत्तुल्यमर्कं वैक्रान्तं ताप्यरूप्यं क्रिमिरिपुकटुकैस् तुल्यभागैः समेतम् । (१२२।१)

लीढं देवद्रुतैलैः प्रवितरति नृणां देहसिद्धिं समृद्धां पथ्यं पूर्वोक्तवत् तद्धरति च सकलं रोगपूगं जवेन ॥ (१२२।२)

तदेतत्सर्वरोगघ्नं रम्यं कान्तरसायनम् । (१२३।१)

बल्यं वृष्यं सुपुत्रीयं मङ्गल्यं दीपनं परम् ॥ (१२३।२)

इरोन्:: मारणपलार्धं रेतितं लोहं बालबिल्वफलाम्बुना । (१२४।१)

पिष्ट्वा पिष्ट्वा पचेत्क्षिप्रं भस्मसाज्जायते खलु ॥ (१२४।२)

तथा लिङ्गीफलाम्भोभिर् धात्रीफलरसेन च । (१२५।१)

पूर्ववन्मारयेल्लोहं जायते गुणवत्तरम् ॥ (१२५।२)

इरोन्:: मृत:: मेदिच्। उसेपुनर्भूसिन्ध्वपामार्गवज्रिणीतिन्तिडीत्वचाम् । (१२६।१)

क्षारैः सर्वायसां भस्म सेवितं शाणमात्रतः ॥ (१२६।२)

क्वाथं त्रिफलासंयुक्तं प्रतिमासं पिबेन्नरः । (१२७।१)

मण्डूरलोहकिट्टविशुद्ध्यर्थं जायते चान्यथाश्मरी ॥ (१२७।२)

अविशोधितलोहानां विषवद्वमनं मतम् । (१२८।१)

नन्दिना तु विशुद्ध्यर्थं लोहं प्रोक्तं सुधासमम् ॥ (१२८।२)

इरोन् (?):: मेदिच्। उसेरात्रौ कान्तशरावके स्थितवरामित्राजलैः स्वादुभिः प्रातर्मुष्टिमितं खलु प्रतिदिनं षण्मासम् आसेवितम् । (१२९।१)

हन्यात्पित्तकफामयान् बहुविधान्कुष्ठप्रमेहांस्तथा पाण्डुं यक्ष्मगदं च कामलगदं मूलामयं वातजान् ॥ (१२९।२)

इरोन्:: अशुद्ध:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसशोधितायः सपुनर्भवं तद्गुणं प्रदर्श्याल्पमथ प्रकुर्यात् । (१३०।१)

आमाग्निमान्द्यारुचिगुल्मशोफविड्भेदम् आलस्यम् उरोविबन्धम् ॥ (१३०।२)

तिन्:: सुब्त्य्पेस्खुरकं मिश्रकं चेति द्विविधं वङ्गमुच्यते । (१३१।१)

खुरं तत्र गुणैः श्रेष्ठं मिश्रकं न हितं मतम् ॥ (१३१।२)

खुरक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्धवलं च मृदु स्निग्धं द्रुतद्रावं सगौरवम् । (१३२।१)

मिश्रक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्निःशब्दं खुरवङ्गं स्यान् मिश्रकं श्यामशुभ्रकम् ॥ (१३२।२)

तिन्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्वङ्गं तिक्तोष्णकं रूक्षमीषद्वातप्रकोपणम् । (१३३।१)

मेदःश्लेष्मामयघ्नं च क्रिमिघ्नं मेहनाशनम् ॥ (१३३।२)

खुर:: शोधनद्रावयित्वा निशायुक्ते क्षिप्तं निर्गुण्डिकारसे । (१३४।१)

विशुध्यति त्रिवारेण खुरवङ्गं न संशयः ॥ (१३४।२)

मिश्रक:: शोधनअम्लतक्रविनिष्पिष्टवर्षाभूविषसिन्धुभिः । (१३५।१)

कट्वलाबुगतं वङ्गं द्वितीयं परिशुध्यति ॥ (१३५।२)

तिन्:: मारणम्सतालेनार्कदुग्धेन लिप्त्वा वङ्गदलान्यथ । (१३६।१)

बोधिचिञ्चात्वचां क्षारैर्दद्याल्लघुपुटानि च ॥ (१३६।२)

मर्दयित्वा चरेद्भस्म तद्रसादिषु शस्यते । (१३७।१)

तिन्:: मारणप्रद्राव्य खर्परे वङ्गं षोडशांशं रसं क्षिपेत् ॥ (१३७।२)

स्वल्पस्वल्पालकं दत्त्वा भारद्वाजस्य काष्ठतः । (१३८।१)

मर्दयित्वा चरेद्भस्म तद्रसादिषु कीर्तितम् ॥ (१३८।२)

तिन्:: मृत:: मेदिच्। उसेवङ्गभस्मसमं कान्तं व्योमभस्म च तत्समम् । (१३९।१)

मर्दयेत्कन्यकाम्भोभिर् निम्बपत्ररसैर् अपि ॥ (१३९।२)

भूपालावर्तभस्माथ विनिक्षिप्य समांशकम् । (१४०।१)

गोमूत्रकशिलाधातुजलैः सम्यग्विमर्दयेत् ॥ (१४०।२)

ततो गुग्गुलुतोयेन मर्दयित्वा दिनाष्टकम् । (१४१।१)

विशोष्य परिचूर्ण्याथ समभागेन योजयेत् ॥ (१४१।२)

भृष्टबर्बूरनिर्यासैर् वाकुचीबीजचूर्णकैः । (१४२।१)

ततः क्षिपेत्करण्डान्तर्विधाय पटगालितम् ॥ (१४२।२)

गोतक्रपिष्टरजनीसारेण सह पाययेत् । (१४३।१)

चतुर्भिर्वल्लकैस्तुल्यं रम्यं वङ्गरसायनम् ॥ (१४३।२)

निश्चितं तेन नश्यन्ति मेहा विंशतिभेदकाः । (१४४।१)

शालयो मुद्गसूपं च नवनीतं तिलोद्भवम् । (१४४।२)

पटोलं तिक्ततुण्डीरं तक्रं पथ्यं प्रशस्यते ॥ (१४४।३)

लेअद्:: शुद्ध:: परीक्षाद्रुतद्रावं महाभारं छेदे कृष्णं समुज्ज्वलम् । (१४५।१)

पूतिगन्धं बहिःकृष्णं शुद्धं सीसमतोऽन्यथा ॥ (१४५।२)

लेअद्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसत्युष्णं सीसकं स्निग्धं तिक्तं वातापहम् । (१४६।१)

प्रमेहतोयदोषघ्नं दीपनं चामवातनुत् ॥ (१४६।२)

सीषशोधनसिन्दुवारजटाक्वाथे हरिद्राचूर्णकं क्षिपेत् । (१४७।१)

द्रुतं नागं च निर्गुण्ड्यास्त्रिवारं निक्षिपेद्रसे ॥ (१४७।२)

नागः शुद्धो भवेदेवं मूर्च्छास्फोटादि नाचरेत् । (१४८।१)

भ्राष्ट्रयन्त्रतिर्यगाकारचुल्ल्यां तु तिर्यग्वक्त्रं घटं क्षिपेत् । (१४८।२)

तं च वक्त्रं विना सर्वं गोपयेद्यत्नतो मृदा । (१४८।३)

भ्राष्ट्रयन्त्राभिधं चैतन्नागमारणम् उत्तमम् ॥ (१४८।४)

सीसमारणम्भ्राष्ट्रयन्त्राभिधे तस्मिन्यन्त्रे सीसं विनिक्षिपेत् । (१४९।१)

पलविंशतिकं नागमधस्तीव्रानलं क्षिपेत् ॥ (१४९।२)

द्रुते नागे क्षिपेत्सूतं शुद्धं कर्षमितं शुभम् । (१५०।१)

विघट्ट्य निक्षिपेत् क्षारमेकैकं हि पलं पलम् ॥ (१५०।२)

अर्जुनाख्यस्य वृक्षस्य महाराजगिरेरपि । (१५१।१)

दाडिमस्य मयूरस्य क्षिप्त्वा क्षारं पृथक् पृथक् ॥ (१५१।२)

एवं विंशतिरात्राणि पचेत्तीव्रेण वह्निना । (१५२।१)

विघट्टयन् दृढं दोर्भ्यां दर्व्या चाथ प्रयत्नतः ॥ (१५२।२)

रक्तं तज्जायते भस्म कपोतच्छायमेव च । (१५३।१)

नागं दोषविनिर्मुक्तं जायते तु रसायनम् ॥ (१५३।२)

लेअद्:: मारण:: निरुत्थ (?)हतमुत्थापितं सीसं दशवारेण सिध्यति । (१५४।१)

तन्मृतं सीसकं सर्वदोषमुक्तं रसायनम् ॥ (१५४।२)

लेअद्:: मृत:: मेदिच्। उसेएवं नागोद्भवं भस्म ताप्यभस्मार्धभागिकम् । (१५५।१)

पादं पादं क्षिपेद्भस्म शुल्बस्य रजतस्य च ॥ (१५५।२)

कान्ताभ्रसत्त्वयोश् चापि स्फटिकस्य पृथक् पृथक् । (१५६।१)

सर्वमेकत्र संचूर्ण्य पुटेत् त्रिफलवारिणा ॥ (१५६।२)

त्रिंशद्वनगिरिण्डैश्च त्रिंशद्वारं विचूर्ण्य तत् । (१५७।१)

व्योषवेल्लकचूर्णैश्च समांशैः सह योजयेत् ॥ (१५७।२)

मध्वाज्यसहितं हन्ति प्रलीढं वल्लमात्रया । (१५८।१)

अशीतिं वातजान् रोगान् धनुर्वातान् विशेषतः ॥ (१५८।२)

कफरोगानशेषांश्च मूत्ररोगांश्च सर्वशः । (१५९।१)

श्वासं कासं क्षयं पाण्डुं श्वयथुं शीतकं ज्वरम् ॥ (१५९।२)

ग्रहणीमामदोषं च वह्निमान्द्यं च दुर्जयम् । (१६०।१)

सर्वान् गुदजदोषांश्च तत्तद्रोगानुपानतः ॥ (१६०।२)

पित्तलरीतिका काकतुण्डीति द्विविधं पित्तलं भवेत् । (१६१।१)

रीतिका:: परीक्षासंतप्ता काञ्जिके क्षिप्ता ताम्राभा रीतिका मता । (१६१।२)

राजरीति:: परीक्षाएवं प्रजायते कृष्णा काकतुण्डीति सा मता ॥ (१६१।३)

रीतिका:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्गुर्वी मृद्वी च पीताभा साराङ्गी ताडनक्षमा । (१६२।१)

सुस्निग्धा मसृणाङ्गी च रीतिका तादृशी शुभा ॥ (१६२।२)

रीतिका:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्पाण्डुराभा खरा रूक्षा बर्बरा घट्टनाक्षमा । (१६३।१)

पूतिगन्धा तथा लघ्वी रीतिर्नेष्टा रसादिषु ॥ (१६३।२)

रीतिका:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रीतिस्तिक्तरसा रूक्षा जन्तुघ्नी सास्रपित्तनुत् । (१६४।१)

क्रिमिकुष्ठहरा योगात् सोष्णवीर्या च शीतला ॥ (१६४।२)

राजरीति:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्काकतुण्डी गतस्नेहा तिक्तोष्णा कफपित्तनुत् । (१६५।१)

यकृत्प्लीहहरा शीतवीर्या च परिकीर्तिता ॥ (१६५।२)

रीतिका:: शोधनतप्ता क्षिप्ता च निर्गुण्डीरसे श्यामारजोऽन्विते । (१६६।१)

पञ्चवारेण संशुद्धिं रीतिरायाति निश्चितम् ॥ (१६६।२)

रीतिमारणम्निम्बूरसशिलागन्धवेष्टिता पुटिताष्टधा । (१६७।१)

रीतिरायाति भस्मत्वं ततो योज्या यथायथम् ॥ (१६७।२)

रीतिका:: प्रोदुच्तिओन् ओड़् द्रुतिसुवर्णरीतिकाचूर्णं भक्षितं विष्ठितं पुनः । (१६८।१)

छागेन कृष्णवर्णेन मत्तेन तरुणेन च ॥ (१६८।२)

तल्लिप्तं खर्परे दग्धं द्रुतिं मुञ्चति शोभनाम् । (१६९।१)

चतुर्दशलसद्वर्णसुवर्णसदृशच्छविः ॥ (१६९।२)

देहलोहकरी प्रोक्ता युक्ता रसरसायने । (१७०।१)

ब्रस्स्:: मृत:: मेदिच्। उसेमृतारकूटकं कान्तं व्योमसत्त्वं च मारितम् ॥ (१७०।२)

त्रयं समांशकं तुल्यव्योषजन्तुघ्नसंयुतम् । (१७१।१)

ब्रह्मबीजाजमोदाग्निभल्लाततिलसंयुतम् ॥ (१७१।२)

सेवितं निष्कमात्रं हि जन्तुघ्नं कुष्ठनाशनम् । (१७२।१)

विशेषाच्छ्वेतकुष्ठघ्नं दीपनं पाचनं हितम् ॥ (१७२।२)

ब्रोन्ज़े:: प्रोदुच्तिओनष्टभागेन ताम्रेण द्विभागकुटिलेन च । (१७३।१)

विद्रुतेन भवेत् कांस्यं तत् सौराष्ट्रभवं शुभम् ॥ (१७३।२)

ब्रोन्ज़े:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्तीक्ष्णशब्दं मृदु स्निग्धमीषच्छ्यामलशुभ्रकम् । (१७४।१)

निर्मलं दाहरक्तं च षोढा कांस्यं प्रशस्यते ॥ (१७४।२)

ब्रोन्ज़े:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्यत्पीतं दहने ताम्रं खरं रूक्षं घनासहम् । (१७५।१)

मन्दनादं गतज्योतिः सप्तधा कांस्यमुत्सृजेत् ॥ (१७५।२)

ब्रोन्ज़े:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कांस्यं लघु च तिक्तोष्णं लेखनं दृक्प्रसादनम् । (१७६।१)

क्रिमिकोटिहरं वातपित्तघ्नं भाजने हितम् ॥ (१७६।२)

ब्रोन्ज़े:: सुइतब्ले ड़ोर् वेस्सेल्स्घृतमेकं विना चान्यत्सर्वं कांस्यगतं नृणाम् । (१७७।१)

भुक्तम् आरोग्यसुखदं हितं सात्म्यकरं तथा ॥ (१७७।२)

कांस्यशोधनम्तप्तं कांस्यं गवां मूत्रे वापितं परिशुध्यति । (१७८।१)

ब्रोन्ज़े:: मारण:: निरुत्थम्रियते गन्धतालाभ्यां निरुत्थं पञ्चभिः पुटैः ॥ (१७८।२)

वर्तलोह:: प्रोदुच्तिओन्कांस्यार्करीतिलोहाहिजातं तद्वर्त्तलोहकम् । (१७९।१)

तदेव पञ्चलोहाख्यं लोहविद्भिरुदाहृतम् ॥ (१७९।२)

वर्तलोह:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्हिमाम्लकटुकं रूक्षं कफपित्तविनाशनम् । (१८०।१)

रुच्यं त्वच्यं क्रिमिघ्नं च नेत्र्यं मलविशोधनम् ॥ (१८०।२)

वर्तलोह:: वेस्सेल्स् मदे ओड़् ~तद्भाण्डसाधितं सर्वम् अन्नव्यञ्जनसूपकम् । (१८१।१)

अम्लेन वर्जितं चापि दीपनं पाचनं शुभम् ॥ (१८१।२)

वर्तलोहशोधनम्द्रुतमश्वजले क्षिप्तं वर्त्तलोहं विशुध्यति । (१८२।१)

वर्तलोहमारणम्म्रियते गन्धतालाभ्यां पुटितं वर्त्तलोहकम् ॥ (१८२।२)

तेषु तेष्विह योगेषु योजनीयं यथाविधि । (१८३।१)

जातिमद्भिर्विशुद्धैश्च विधिना परिसाधितैः । (१८३।२)

रसोपरसलोहाद्यैः सूतः सिध्यति नान्यथा ॥ (१८३।३)

??रत्नानि लोहानि वराटशुक्तिपाषाणजातं खुरशृङ्गशल्यम् । (१८४।१)

महारसाद्येषु कठोरदेहं भस्मीकृतं तत्खलु सूतयोग्यम् ॥ (१८४।२)

भूनाग:: सत्त्व:: उसेद् ड़ोर् द्रावणवज्राणां द्रावणार्थाय सत्त्वं भूनागजं ब्रुवे । (१८५।१)

सदेव परमं तेजः सूतराजेन्द्रवज्रयोः ॥ (१८५।२)

भूनाग:: सत्त्व:: पातनधौतं भूनागसम्भूतं मर्दयेद् भृङ्गजै रसैः । (१८६।१)

निम्बुद्रवैश्च निर्गुण्ड्याः स्वरसैस्त्रिदिनं पृथक् ॥ (१८६।२)

तद् द्रावणगणोपेतं संमर्द्य वटकीकृतम् । (१८७।१)

निरुध्य दृढमूषायां द्विदण्डं प्रधमेद् दृढम् ॥ (१८७।२)

स्वतः शीतं समाहृत्य पट्टके विनिवेश्य यत् । (१८८।१)

रवकान् राजिकातुल्यान् रेणूनपि भरान्वितान् ॥ (१८८।२)

द्वादशांशार्कसंयुक्तान् धमित्वा रवकांश्चरेत् । (१८९।१)

वज्रादिद्रावणं तेन प्रकुर्वीत यथेप्सितम् ॥ (१८९।२)

खरसत्त्वमिदं प्रोक्तं रसायनमनुत्तमम् । (१९०।१)

द्वित्रिमूषासु चैकस्यां सत्त्वं भवति निश्चितम् ॥ (१९०।२)

भूनाग:: सत्त्व:: पातनसुवर्णरूप्यताम्रायःकान्तसम्भूतभूमिजान् । (१९१।१)

भुजङ्गमान् उपादाय चतुःप्रस्थसमन्वितान् ॥ (१९१।२)

प्रक्षाल्य रजनीतोयैः शीतलैश्च जलैरपि । (१९२।१)

उपोषितं मयूरं वा शूरं वा चरणायुधम् ॥ (१९२।२)

क्रमेण चारयित्वाथ तद्विष्ठां समुपाहरेत् । (१९३।१)

क्षाराम्लैः सह संपेष्य विशोष्य च खरातपे ॥ (१९३।२)

ततः खर्परके क्षिप्त्वा भर्जयित्वा मषीं चरेत् । (१९४।१)

मषीं द्रावणवर्गेण संयुक्तां संप्रमर्दिताम् ॥ (१९४।२)

निरुध्य कोष्ठिकामध्ये प्रधमेद् घटिकाद्वयम् । (१९५।१)

शीतलीभूतमूषायाः खोटमुद्धृत्य पेषयेत् ॥ (१९५।२)

प्रक्षाल्य रवकानाशु समादाय प्रयत्नतः । (१९६।१)

सुवर्णमानवद् ध्मात्वा रवं कृत्वा नियोजयेत् ॥ (१९६।२)

भूनाग:: सत्त्व:: रिन्ग् ओड़् ~भूनागोद्भवसत्त्वम् उत्तमतमं श्रीसोमदेवोदितं दत्तं पादमितं द्विशाणकनके कुर्वीत तेनोर्मिकाम् । (१९७।१)

तद्धौताम्बुविलेपनं स्थिरचरोद्भूतं विषं नेत्ररुक् शूलं मूलगदं च कर्णजरुजो हन्यात् प्रसूतिग्रहम् ॥ (१९७।२)

अङ्कोलतैलपातनम् (१)कथ्यतेऽङ्कोलतैलं च रसभस्मादिनिर्मितौ । (१९८।१)

पुण्यश्लोकमहामात्यैः श्रीमद्भिर्देवसूनुभिः ॥ (१९८।२)

पुराणाङ्कोलबीजानां पेषं कृत्वा तु दुर्घनम् । (१९९।१)

आढकप्रमितं कुम्भे विनिधाय निरुध्य च ॥ (१९९।२)

कुम्भस्य च तलच्छिद्रे शलाकामायसीं क्षिपेत् । (२००।१)

सार्धहस्तप्रविस्तारे निम्ने गर्ते सुगर्त्तके ॥ (२००।२)

तत्र प्रादेशिके गर्त्ते सीसपात्रं निधाय च । (२०१।१)

पटं च परिबद्ध्वा तु सन्धिबन्धं समाचरेत् ॥ (२०१।२)

लद्दिभिः पूरयेद् गर्तं कण्ठावधि ततः परम् । (२०२।१)

षण्मासात् सीसपात्रस्थं तत्तैलं समुपाहरेत् ॥ (२०२।२)

अङ्कोल:: ओइल्:: (मेदिच्।) उसेतेन तैलेन संक्लिन्नाः पाषाणा ये भुवर्तिकाः । (२०३।१)

कूपे प्रक्षालिताः क्षिप्ता ज्वलन्ति निशि ते चिरम् ॥ (२०३।२)

तेन लिप्तं तथैवोक्तं बीजमुद्भवति ध्रुवम् । (२०४।१)

वध्यते म्रियते सूतस्तैलेनानेन निश्चितम् ॥ (२०४।२)

तत्तैले मासमात्रं हि स्थिता दालिश्चणोद्भवा । (२०५।१)

भक्षितास्याच्चतुर्थांशा षष्टिवारं विरेचयेत् ॥ (२०५।२)

तक्रं भक्तं ततः पथ्यं दातव्यं रेकशान्तये । (२०६।१)

पक्षान्ते दालिकार्धेन पूर्ववद्रेचयेत् खलु ॥ (२०६।२)

ततो दाली त्रिपादेन चूर्णार्धेन ततः परम् । (२०७।१)

पक्षे पक्षे विरेकेण सर्वं कुष्ठं विनश्यति ॥ (२०७।२)

रेकसाध्यगदाः सर्वे विनश्यन्ति न संशयः । (२०८।१)

रेकसाध्यगदाः सर्वे श्वेतकुष्ठं विशेषतः ॥ (२०८।२)

अङ्कोल:: ओइल्:: मेदिच्। उसेबिन्दुमात्रेण तैलेन शुद्धो गुञ्जामितो रसः । (२०९।१)

मर्दितोऽहिलतापत्रे पत्रेण सह भक्षितः ॥ (२०९।२)

तत्क्षणाद् एव कुरुते ह्यनलं दीप्तमुद्धतम् । (२१०।१)

संसेविनं नरं चापि वृकस्येवाति भोजिनम् ॥ (२१०।२)

अङ्कोलतैलमेतद्धि देहलोहविधायकम् । (२११।१)

एतत्तैलविलेपेन श्वेतकुष्ठं विनश्यति ॥ (२११।२)

एतदङ्कोलकं तैलं महत्सत्त्वमुदाहृतम् । (२१२।१)

घृतवज्जायते स्त्यानं तत्सर्वमिति कथ्यते ॥ (२१२।२)

अङ्कोलतैलपातनविधिः (२)निस्त्वचाङ्कोलबीजानि किंचिज्जर्जरितानि च । (२१३।१)

रुद्ध्वा विद्याधरे यन्त्रे दण्डार्धं प्रपचेच्छनैः ॥ (२१३।२)

ऊर्ध्वस्थालीगतं तैलं नागवल्लीदले क्षिपेत् । (२१४।१)

अङ्कोल:: ओइल्:: मेदिच्। उसेतस्मिन्गुञ्जामितं सूतं विमर्द्य सदलं ग्रसेत् ॥ (२१४।२)

कुर्याद् दीपनम् उद्धतं गुरुतरद्रव्यादिसंचूर्णनं हन्यादष्टविधं च गुल्मम् अरुचिं प्लीहामयं स्वामयम् । (२१५।१)

श्वित्राद्यं सकलं च कुष्ठमचिरात्पाण्ड्वामयं च ज्वरं शूलं मूलगदं तथा श्वयथुकं श्वासं च कासं नृणाम् ॥ (२१५।२)

अङ्कोलतैलपातनविधिः (३)निरस्थ्यङ्कोलबीजानि सूक्ष्माण्युष्णेन वारिणा । (२१६।१)

गोण्यां निक्षिप्य निस्त्वञ्चि विधाय तदनन्तरम् ॥ (२१६।२)

भाण्डस्थिते ततः क्षारे प्रक्षिपेत्सलिले खलु । (२१७।१)

तिलपर्णीजटां क्षुण्णां निक्षिपेत्तत्र मात्रया ॥ (२१७।२)

द्विरात्रमुषितं तत्र भाजनेऽन्ये विनिक्षिपेत् । (२१८।१)

शुष्के तु निर्गतं तैलं क्षिपेन्नागकरण्डके ॥ (२१८।२)

चणानां दालयस्तत्र स्थिता मासत्रयं ततः । (२१९।१)

तत्राद्ये पादमात्रं हि प्रदद्यात्कुष्ठरोगिणे ॥ (२१९।२)

तेनाशु रेचितस्त्रिंशद्वाराणि तदनन्तरम् । (२२०।१)

ससंभक्तं तथा पथ्यं दातव्यं शाकवर्जितम् ॥ (२२०।२)

एवं विरेचितो नूनं सततं दशभिर्दिनैः । (२२१।१)

सर्वकुष्ठैर् विमुच्येत वारैः षट्सप्तभिः खलु ॥ (२२१।२)

पूर्वप्रोक्तेन तैलेन गुणैस्तुल्यं प्रकीर्तितम् । (२२२।१)

अङ्कोलतैलपातनविधिः (४)मूलान्युत्तरवारुण्या जर्जरीकृत्य काञ्जिकैः ॥ (२२२।२)

क्षिपेदङ्कोलबीजानां पेषिकां जर्जरीकृताम् । (२२३।१)

तत्तैलं घृतवत्स्त्यानं परं ग्राह्यं यथाविधि ॥ (२२३।२)

अङ्कोलतैलपातनविधिः (५)सम्पिष्योत्तरवारुण्या पेटकार्या दलान्यथ । (२२४।१)

काञ्जिकेन ततस्तेन कल्केन परिमर्दयेत् ॥ (२२४।२)

रजश्चाङ्कोलबीजानां तद्बद्ध्वा विरलाम्बरे । (२२५।१)

तद्विलम्ब्यातपे तीव्रे तस्याधश्चषकं न्यसेत् ॥ (२२५।२)

तत्र निपतितं तैलमादेयं श्वित्रनाशनम् । (२२६।१)

अङ्कोलतैलपातनविधिः (६)अङ्कोलबीजसम्भूतं चूर्णं संमर्द्य काञ्जिकैः ॥ (२२६।२)

एकरात्रोषितं तत्तु पिण्डीकृत्य ततः परम् । (२२७।१)

स्वेदयेत् कन्दुके यन्त्रे घटिकाद्वितयं ततः ॥ (२२७।२)

तां च पिण्डीं दृढे वस्त्रे बद्ध्वा निष्पीड्य काष्ठतः । (२२८।१)

अधः पात्रस्थितं तैलं समाहृत्य नियोजयेत् । (२२८।२)

एवं कन्दुकयन्त्रेण सर्वतैलान्युपाहरेत् ॥ (२२८।३)