रसेन्द्रचूडामणिRasendracūḍāmaṇi

RCūM, 8

5 of 13 · 95 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सर्पाक्ष्यादिगणःसर्पाक्षी वन्ध्यकर्कोटी जलबिम्बी च जम्बुकी । (१।१)

sarpākṣyādigaṇaḥsarpākṣī vandhyakarkoṭī jalabimbī ca jambukī |

1.2१.२

पुनर्नवा च मत्स्याक्षी भृङ्गराजः शतावरी ॥ (१।२)

punarnavā ca matsyākṣī bhṛṅgarājaḥ śatāvarī ||

2.1२.१

शरपुङ्खा च मण्डूकपर्णिका ब्रह्मदण्डिका । (२।१)

śarapuṅkhā ca maṇḍūkaparṇikā brahmadaṇḍikā |

2.2२.२

अनन्ता कुक्कुटी जङ्घा काकमाची शिखण्डिनी ॥ (२।२)

anantā kukkuṭī jaṅghā kākamācī śikhaṇḍinī ||

3.1३.१

सहदेवी कपोती च विष्णुक्रान्ता कुरण्टकः । (३।१)

sahadevī kapotī ca viṣṇukrāntā kuraṇṭakaḥ |

3.2३.२

महाबला नागबला मूर्वा रास्ना कुरिङ्गिनी ॥ (३।२)

mahābalā nāgabalā mūrvā rāsnā kuriṅginī ||

4.1४.१

फणिर्नीली प्रपुन्नाटः समङ्गामलकी तथा । (४।१)

phaṇirnīlī prapunnāṭaḥ samaṅgāmalakī tathā |

4.2४.२

ज्वालिनी मेघनादश्च गोजिह्वा पद्मचारिणी ॥ (४।२)

jvālinī meghanādaśca gojihvā padmacāriṇī ||

5.1५.१

पाठा च कोकिलाक्षश्च त्रिपत्त्रा चाखुकर्णिका । (५।१)

pāṭhā ca kokilākṣaśca tripattrā cākhukarṇikā |

5.2५.२

एकपर्णी द्विपर्णी च त्रिपर्णी क्षीरिणी तथा ॥ (५।२)

ekaparṇī dviparṇī ca triparṇī kṣīriṇī tathā ||

6.1६.१

तित्तिडी मेषशृङ्गी च तुलसी श्यामपर्णिका । (६।१)

tittiḍī meṣaśṛṅgī ca tulasī śyāmaparṇikā |

6.2६.२

श्वेताद्रिपर्णिका चेति सर्पाक्ष्यादिगणो मतः ॥ (६।२)

śvetādriparṇikā ceti sarpākṣyādigaṇo mataḥ ||

7.1७.१

षट्चत्वारिंशको नाम पारदस्य नियामकः । (७।१)

ṣaṭcatvāriṃśako nāma pāradasya niyāmakaḥ |

7.2७.२

इहौषधीनां पञ्चाङ्गी गृहीतव्या विधानतः ॥ (७।२)

ihauṣadhīnāṃ pañcāṅgī gṛhītavyā vidhānataḥ ||

8.1८.१

रसादिस्वेदने मूषानयने शोधने तथा । (८।१)

rasādisvedane mūṣānayane śodhane tathā |

8.2८.२

अष्टोपरि यथालाभं ग्राह्या प्रोक्तेषु कर्मसु ॥ (८।२)

aṣṭopari yathālābhaṃ grāhyā prokteṣu karmasu ||

9.1९.१

अष्टकाधिकमाधिक्यं गुणानां कुरुते ध्रुवम् । (९।१)

aṣṭakādhikamādhikyaṃ guṇānāṃ kurute dhruvam |

9.2९.२

व्याघ्रिकादिगणःव्याघ्रिका राक्षसी वह्निश्चाण्डाली गजकर्णिका ॥ (९।२)

vyāghrikādigaṇaḥvyāghrikā rākṣasī vahniścāṇḍālī gajakarṇikā ||

10.1१०.१

षट्कारी शङ्खपुष्पी च बृहती हिलमोचकः । (१०।१)

ṣaṭkārī śaṅkhapuṣpī ca bṛhatī hilamocakaḥ |

10.2१०.२

शृगालजिह्विका वह्निर्मदनी लाङ्गली तथा ॥ (१०।२)

śṛgālajihvikā vahnirmadanī lāṅgalī tathā ||

11.1११.१

चक्रिका वज्रिणी व्याघ्री कङ्कती पुत्रजीविका । (११।१)

cakrikā vajriṇī vyāghrī kaṅkatī putrajīvikā |

11.2११.२

कञ्चुकी चैव कर्कोटी कुमारी पद्मचारिणी ॥ (११।२)

kañcukī caiva karkoṭī kumārī padmacāriṇī ||

12.1१२.१

एकवीरा रुदन्ती च लक्ष्मी नरकसा तथा । (१२।१)

ekavīrā rudantī ca lakṣmī narakasā tathā |

12.2१२.२

उच्चटा रक्तचित्रा च नागिनी नागवल्लिका ॥ (१२।२)

uccaṭā raktacitrā ca nāginī nāgavallikā ||

13.1१३.१

सक्तुका सक्तुशृङ्गी च रक्तस्नुग् यज्ञवल्लिका । (१३।१)

saktukā saktuśṛṅgī ca raktasnug yajñavallikā |

13.2१३.२

शाखोटो मेषशृङ्गी च हेमली व्याघ्रपादिका ॥ (१३।२)

śākhoṭo meṣaśṛṅgī ca hemalī vyāghrapādikā ||

14.1१४.१

शमी व्याघ्रनखी सोमवल्लरी चार्कपुष्पिका । (१४।१)

śamī vyāghranakhī somavallarī cārkapuṣpikā |

14.2१४.२

केशिनी कासमारी च वृक्षराजोऽजमारिका ॥ (१४।२)

keśinī kāsamārī ca vṛkṣarājo'jamārikā ||

15.1१५.१

कोटराक्षी हनूमन्ती नरजीवाङ्गनायकी । (१५।१)

koṭarākṣī hanūmantī narajīvāṅganāyakī |

15.2१५.२

मालिका काकतुण्डी च मेघपुष्पी च कङ्गुणी ॥ (१५।२)

mālikā kākatuṇḍī ca meghapuṣpī ca kaṅguṇī ||

16.1१६.१

अन्या तुवरवल्ली च जगती हंसपादिका । (१६।१)

anyā tuvaravallī ca jagatī haṃsapādikā |

16.2१६.२

कुम्भिनी वह्निमारी च सूर्यभक्ता च वाकुची ॥ (१६।२)

kumbhinī vahnimārī ca sūryabhaktā ca vākucī ||

17.1१७.१

रसनिर्जीवकारी च भूशुण्डी कटुतुम्बिका । (१७।१)

rasanirjīvakārī ca bhūśuṇḍī kaṭutumbikā |

17.2१७.२

देवदाली विशाला च कार्पासी ब्रह्मरञ्जकम् ॥ (१७।२)

devadālī viśālā ca kārpāsī brahmarañjakam ||

18.1१८.१

कृष्णाक्षीवं तथा कृष्णधत्तूरो वनपीलुकम् । (१८।१)

kṛṣṇākṣīvaṃ tathā kṛṣṇadhattūro vanapīlukam |

18.2१८.२

श्वेतार्को यवचिञ्चा च कारवेल्ली च दन्तिका ॥ (१८।२)

śvetārko yavaciñcā ca kāravellī ca dantikā ||

19.1१९.१

गोजिह्वा काकजङ्घा च श्वेतगुञ्जा च शम्बरा । (१९।१)

gojihvā kākajaṅghā ca śvetaguñjā ca śambarā |

19.2१९.२

महाकाली सिताङ्कोलो मायूरश्च पटोलिका ॥ (१९।२)

mahākālī sitāṅkolo māyūraśca paṭolikā ||

20.1२०.१

व्याघ्रिकादिगणः सोऽयं रसभस्मकरः परः । (२०।१)

vyāghrikādigaṇaḥ so'yaṃ rasabhasmakaraḥ paraḥ |

20.2२०.२

अत्रोक्तौषधिबीजेषु जीर्यते पारदः पृथक् ॥ (२०।२)

atroktauṣadhibījeṣu jīryate pāradaḥ pṛthak ||

21.1२१.१

रक्तस्नुह्यादिगणःरक्तस्नुही रुदन्ती च रक्ताग्निः सोमवल्लिका । (२१।१)

raktasnuhyādigaṇaḥraktasnuhī rudantī ca raktāgniḥ somavallikā |

21.2२१.२

वृद्धदारु च शाखोटी मोहिन्यङ्गारवल्लिका ॥ (२१।२)

vṛddhadāru ca śākhoṭī mohinyaṅgāravallikā ||

22.1२२.१

बर्हिका क्षीरमार्जारी त्रिशूला क्षीरकुक्कुटी । (२२।१)

barhikā kṣīramārjārī triśūlā kṣīrakukkuṭī |

22.2२२.२

जीमूतः काकमाची च नीलिका शङ्खपुष्पिका ॥ (२२।२)

jīmūtaḥ kākamācī ca nīlikā śaṅkhapuṣpikā ||

23.1२३.१

नागवल्लीदलाकारपत्रयुक्ताल्पकन्दिनी । (२३।१)

nāgavallīdalākārapatrayuktālpakandinī |

23.2२३.२

श्रीशैलोत्था च वज्रघ्नी नागकर्णीति सा स्मृता ॥ (२३।२)

śrīśailotthā ca vajraghnī nāgakarṇīti sā smṛtā ||

24.1२४.१

ज्योतिष्मती द्रुमज्योतिस्तृणज्योतिरथोच्चटा । (२४।१)

jyotiṣmatī drumajyotistṛṇajyotirathoccaṭā |

24.2२४.२

उदुम्बरी त्रिदण्डी च नीलज्योतिस्तथापरा ॥ (२४।२)

udumbarī tridaṇḍī ca nīlajyotistathāparā ||

25.1२५.१

हेमवल्लरिका ताम्रवल्लरी चुक्र एव च । (२५।१)

hemavallarikā tāmravallarī cukra eva ca |

25.2२५.२

त्रिदण्डी ब्रह्मदण्डी च क्रौञ्चिका स्थलपद्मिनी ॥ (२५।२)

tridaṇḍī brahmadaṇḍī ca krauñcikā sthalapadminī ||

26.1२६.१

वरा वर्तुलपर्णा च नागकण्ठी च लाङ्गली । (२६।१)

varā vartulaparṇā ca nāgakaṇṭhī ca lāṅgalī |

26.2२६.२

नागजिह्वार्कपत्री च काष्ठोदुम्बरिका तथा ॥ (२६।२)

nāgajihvārkapatrī ca kāṣṭhodumbarikā tathā ||

27.1२७.१

कालदण्डी त्रिपर्णी च रक्तस्नुह्यादिको गणः । (२७।१)

kāladaṇḍī triparṇī ca raktasnuhyādiko gaṇaḥ |

27.2२७.२

रसबन्धे वधे शुद्धौ विहितः शम्भुना स्वयम् ॥ (२७।२)

rasabandhe vadhe śuddhau vihitaḥ śambhunā svayam ||

28.1२८.१

द्रव्यैश्च स्थावरैर् उपस्पर्शगन्धरसान्वितैः । (२८।१)

dravyaiśca sthāvarair upasparśagandharasānvitaiḥ |

28.2२८.२

शोधितो मर्दितः सूतो म्रियते बध्यते सुखम् ॥ (२८।२)

śodhito marditaḥ sūto mriyate badhyate sukham ||

29.1२९.१

कदल्यादिगणःकदली सूर्यभक्तश्च कटुकोषातकी तथा । (२९।१)

kadalyādigaṇaḥkadalī sūryabhaktaśca kaṭukoṣātakī tathā |

29.2२९.२

द्राविणी काकमाची च शिग्रुका क्षीरकञ्चुकी ॥ (२९।२)

drāviṇī kākamācī ca śigrukā kṣīrakañcukī ||

30.1३०.१

नीरपिप्पलिका चेति कदल्यादिगणस् त्वयम् । (३०।१)

nīrapippalikā ceti kadalyādigaṇas tvayam |

30.2३०.२

द्रावणः सर्वलोहानां रसादीनां च निश्चितम् ॥ (३०।२)

drāvaṇaḥ sarvalohānāṃ rasādīnāṃ ca niścitam ||

31.1३१.१

काकमाच्यादिगणःकाकमाच्यर्कपत्री च कासमर्दः कृताञ्जलिः । (३१।१)

kākamācyādigaṇaḥkākamācyarkapatrī ca kāsamardaḥ kṛtāñjaliḥ |

31.2३१.२

लक्ष्मणा हंसपादी च नागिनी क्षीरनालिका ॥ (३१।२)

lakṣmaṇā haṃsapādī ca nāginī kṣīranālikā ||

32.1३२.१

ताम्बूली व्यालिका ब्राह्मी कारवल्ल्यर्जुनी चरा । (३२।१)

tāmbūlī vyālikā brāhmī kāravallyarjunī carā |

32.2३२.२

वाराहकर्णिका मेघध्वनिश्च सहदेविका ॥ (३२।२)

vārāhakarṇikā meghadhvaniśca sahadevikā ||

33.1३३.१

तथा कुरुवकश्चेति काकमाच्यादिको गणः । (३३।१)

tathā kuruvakaśceti kākamācyādiko gaṇaḥ |

33.2३३.२

क्रामणाय विनिर्दिष्टा देहे लोहे रसस्य हि ॥ (३३।२)

krāmaṇāya vinirdiṣṭā dehe lohe rasasya hi ||

34.1३४.१

एकवीरा महावीरा प्रयोगो हेमदण्डिका । (३४।१)

ekavīrā mahāvīrā prayogo hemadaṇḍikā |

34.2३४.२

चतुर्भेदमिदं प्रोक्तं निश्चितं रसबन्धने ॥ (३४।२)

caturbhedamidaṃ proktaṃ niścitaṃ rasabandhane ||

35.1३५.१

देहलोहकरं सर्वं महारोगापकर्षणम् । (३५।१)

dehalohakaraṃ sarvaṃ mahārogāpakarṣaṇam |

35.2३५.२

धन्यं पुत्रप्रदं वृष्यं दर्शनस्पर्शनादिभिः ॥ (३५।२)

dhanyaṃ putrapradaṃ vṛṣyaṃ darśanasparśanādibhiḥ ||

36.1३६.१

एकवीराशवपत्त्रा भवेद्वल्ली पाते चैकफलान्विता । (३६।१)

ekavīrāśavapattrā bhavedvallī pāte caikaphalānvitā |

36.2३६.२

एकवीरेति सा प्रोक्ता रसबन्धकरी परम् ॥ (३६।२)

ekavīreti sā proktā rasabandhakarī param ||

37.1३७.१

महावीराएकमेकं फलं यस्याः परे पत्रे प्रजायते । (३७।१)

mahāvīrāekamekaṃ phalaṃ yasyāḥ pare patre prajāyate |

37.2३७.२

प्रवालसदृशीच्छाया महावीरेति सा मता ॥ (३७।२)

pravālasadṛśīcchāyā mahāvīreti sā matā ||

38.1३८.१

प्रयोगकन्दत्रिकन्दस्त्रिशिखश्चैव वृन्तलग्नफलद्वयः । (३८।१)

prayogakandatrikandastriśikhaścaiva vṛntalagnaphaladvayaḥ |

38.2३८.२

वेणुपर्णसदृक्पर्णैः गजविन्ध्याचलोद्भवः ॥ (३८।२)

veṇuparṇasadṛkparṇaiḥ gajavindhyācalodbhavaḥ ||

39.1३९.१

तस्य मध्यमकन्दो हि प्रयोगो नाम राक्षसः । (३९।१)

tasya madhyamakando hi prayogo nāma rākṣasaḥ |

39.2३९.२

तेन संमर्दितः सूतो म्रियते बध्यते सुखम् ॥ (३९।२)

tena saṃmarditaḥ sūto mriyate badhyate sukham ||

40.1४०.१

हेमवल्लीताम्बूलीपत्त्रवत्पत्रा स्वर्णवर्णपयस्विनी । (४०।१)

hemavallītāmbūlīpattravatpatrā svarṇavarṇapayasvinī |

40.2४०.२

फलपुष्पादिहीना च हेमवल्लीति सा मता ॥ (४०।२)

phalapuṣpādihīnā ca hemavallīti sā matā ||

41.1४१.१

सम्बन्धसेविता येन तन्मूत्रैर्बद्धपारदः । (४१।१)

sambandhasevitā yena tanmūtrairbaddhapāradaḥ |

41.2४१.२

संवत्सरधृतो वक्त्रे प्रधत्ते खेचरां गतिम् ॥ (४१।२)

saṃvatsaradhṛto vaktre pradhatte khecarāṃ gatim ||

42.1४२.१

वज्रदण्डादिवर्गवज्रलशुनदण्डश्च लोहदण्डश्च ते त्रयः । (४२।१)

vajradaṇḍādivargavajralaśunadaṇḍaśca lohadaṇḍaśca te trayaḥ |

42.2४२.२

ब्रह्मविष्णुशिवात्मानो जगत्त्रितयरक्षकाः ॥ (४२।२)

brahmaviṣṇuśivātmāno jagattritayarakṣakāḥ ||

43.1४३.१

पथ्या शुण्ठी शिला मुण्डी निर्गुण्डी च विडङ्गकम् । (४३।१)

pathyā śuṇṭhī śilā muṇḍī nirguṇḍī ca viḍaṅgakam |

43.2४३.२

चित्रकस्त्रिकटुर्हेम माक्षिकं विमलं तथा ॥ (४३।२)

citrakastrikaṭurhema mākṣikaṃ vimalaṃ tathā ||

44.1४४.१

वज्रदण्डादिवर्गोऽयं श्रेष्ठोऽतीव रसायने । (४४।१)

vajradaṇḍādivargo'yaṃ śreṣṭho'tīva rasāyane |

44.2४४.२

सर्वव्याधिहरः श्रेष्ठो जरामृत्युविनाशनः ॥ (४४।२)

sarvavyādhiharaḥ śreṣṭho jarāmṛtyuvināśanaḥ ||

45.1४५.१

भूपाटल्यादिवर्गःभूपाटली पटोली च योगारी सिंहवल्लिका । (४५।१)

bhūpāṭalyādivargaḥbhūpāṭalī paṭolī ca yogārī siṃhavallikā |

45.2४५.२

शूकरी हेमवल्ली च नागधारी च मार्कवः ॥ (४५।२)

śūkarī hemavallī ca nāgadhārī ca mārkavaḥ ||

46.1४६.१

भूपाटल्यादिवर्गोऽयं रसबन्धविधायकः । (४६।१)

bhūpāṭalyādivargo'yaṃ rasabandhavidhāyakaḥ |

46.2४६.२

पञ्चरत्नकगणःपाटलेन्दीवरी चैव मन्त्रसिंहासनी तथा ॥ (४६।२)

pañcaratnakagaṇaḥpāṭalendīvarī caiva mantrasiṃhāsanī tathā ||

47.1४७.१

निशाचरी च कङ्कालखेचरी पञ्चरत्नकम् । (४७।१)

niśācarī ca kaṅkālakhecarī pañcaratnakam |

47.2४७.२

देहलोहकरं सूतवधबन्धविधायकम् । (४७।२)

dehalohakaraṃ sūtavadhabandhavidhāyakam |

47.3४७.३

वलीपलितविध्वंसि सर्वव्याधिहरं परम् ॥ (४७।३)

valīpalitavidhvaṃsi sarvavyādhiharaṃ param ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RCūM, 8

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit