रसेन्द्रचूडामणिRasendracūḍāmaṇi
RCūM, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
सर्पाक्ष्यादिगणःसर्पाक्षी वन्ध्यकर्कोटी जलबिम्बी च जम्बुकी । (१।१)
sarpākṣyādigaṇaḥsarpākṣī vandhyakarkoṭī jalabimbī ca jambukī |
पाठा च कोकिलाक्षश्च त्रिपत्त्रा चाखुकर्णिका । (५।१)
pāṭhā ca kokilākṣaśca tripattrā cākhukarṇikā |
एकपर्णी द्विपर्णी च त्रिपर्णी क्षीरिणी तथा ॥ (५।२)
ekaparṇī dviparṇī ca triparṇī kṣīriṇī tathā ||
श्वेताद्रिपर्णिका चेति सर्पाक्ष्यादिगणो मतः ॥ (६।२)
śvetādriparṇikā ceti sarpākṣyādigaṇo mataḥ ||
अष्टोपरि यथालाभं ग्राह्या प्रोक्तेषु कर्मसु ॥ (८।२)
aṣṭopari yathālābhaṃ grāhyā prokteṣu karmasu ||
व्याघ्रिकादिगणःव्याघ्रिका राक्षसी वह्निश्चाण्डाली गजकर्णिका ॥ (९।२)
vyāghrikādigaṇaḥvyāghrikā rākṣasī vahniścāṇḍālī gajakarṇikā ||
चक्रिका वज्रिणी व्याघ्री कङ्कती पुत्रजीविका । (११।१)
cakrikā vajriṇī vyāghrī kaṅkatī putrajīvikā |
सक्तुका सक्तुशृङ्गी च रक्तस्नुग् यज्ञवल्लिका । (१३।१)
saktukā saktuśṛṅgī ca raktasnug yajñavallikā |
कुम्भिनी वह्निमारी च सूर्यभक्ता च वाकुची ॥ (१६।२)
kumbhinī vahnimārī ca sūryabhaktā ca vākucī ||
देवदाली विशाला च कार्पासी ब्रह्मरञ्जकम् ॥ (१७।२)
devadālī viśālā ca kārpāsī brahmarañjakam ||
कृष्णाक्षीवं तथा कृष्णधत्तूरो वनपीलुकम् । (१८।१)
kṛṣṇākṣīvaṃ tathā kṛṣṇadhattūro vanapīlukam |
श्वेतार्को यवचिञ्चा च कारवेल्ली च दन्तिका ॥ (१८।२)
śvetārko yavaciñcā ca kāravellī ca dantikā ||
गोजिह्वा काकजङ्घा च श्वेतगुञ्जा च शम्बरा । (१९।१)
gojihvā kākajaṅghā ca śvetaguñjā ca śambarā |
अत्रोक्तौषधिबीजेषु जीर्यते पारदः पृथक् ॥ (२०।२)
atroktauṣadhibījeṣu jīryate pāradaḥ pṛthak ||
रक्तस्नुह्यादिगणःरक्तस्नुही रुदन्ती च रक्ताग्निः सोमवल्लिका । (२१।१)
raktasnuhyādigaṇaḥraktasnuhī rudantī ca raktāgniḥ somavallikā |
बर्हिका क्षीरमार्जारी त्रिशूला क्षीरकुक्कुटी । (२२।१)
barhikā kṣīramārjārī triśūlā kṣīrakukkuṭī |
श्रीशैलोत्था च वज्रघ्नी नागकर्णीति सा स्मृता ॥ (२३।२)
śrīśailotthā ca vajraghnī nāgakarṇīti sā smṛtā ||
ज्योतिष्मती द्रुमज्योतिस्तृणज्योतिरथोच्चटा । (२४।१)
jyotiṣmatī drumajyotistṛṇajyotirathoccaṭā |
त्रिदण्डी ब्रह्मदण्डी च क्रौञ्चिका स्थलपद्मिनी ॥ (२५।२)
tridaṇḍī brahmadaṇḍī ca krauñcikā sthalapadminī ||
नागजिह्वार्कपत्री च काष्ठोदुम्बरिका तथा ॥ (२६।२)
nāgajihvārkapatrī ca kāṣṭhodumbarikā tathā ||
कालदण्डी त्रिपर्णी च रक्तस्नुह्यादिको गणः । (२७।१)
kāladaṇḍī triparṇī ca raktasnuhyādiko gaṇaḥ |
रसबन्धे वधे शुद्धौ विहितः शम्भुना स्वयम् ॥ (२७।२)
rasabandhe vadhe śuddhau vihitaḥ śambhunā svayam ||
द्रव्यैश्च स्थावरैर् उपस्पर्शगन्धरसान्वितैः । (२८।१)
dravyaiśca sthāvarair upasparśagandharasānvitaiḥ |
शोधितो मर्दितः सूतो म्रियते बध्यते सुखम् ॥ (२८।२)
śodhito marditaḥ sūto mriyate badhyate sukham ||
कदल्यादिगणःकदली सूर्यभक्तश्च कटुकोषातकी तथा । (२९।१)
kadalyādigaṇaḥkadalī sūryabhaktaśca kaṭukoṣātakī tathā |
द्राविणी काकमाची च शिग्रुका क्षीरकञ्चुकी ॥ (२९।२)
drāviṇī kākamācī ca śigrukā kṣīrakañcukī ||
द्रावणः सर्वलोहानां रसादीनां च निश्चितम् ॥ (३०।२)
drāvaṇaḥ sarvalohānāṃ rasādīnāṃ ca niścitam ||
काकमाच्यादिगणःकाकमाच्यर्कपत्री च कासमर्दः कृताञ्जलिः । (३१।१)
kākamācyādigaṇaḥkākamācyarkapatrī ca kāsamardaḥ kṛtāñjaliḥ |
ताम्बूली व्यालिका ब्राह्मी कारवल्ल्यर्जुनी चरा । (३२।१)
tāmbūlī vyālikā brāhmī kāravallyarjunī carā |
क्रामणाय विनिर्दिष्टा देहे लोहे रसस्य हि ॥ (३३।२)
krāmaṇāya vinirdiṣṭā dehe lohe rasasya hi ||
चतुर्भेदमिदं प्रोक्तं निश्चितं रसबन्धने ॥ (३४।२)
caturbhedamidaṃ proktaṃ niścitaṃ rasabandhane ||
धन्यं पुत्रप्रदं वृष्यं दर्शनस्पर्शनादिभिः ॥ (३५।२)
dhanyaṃ putrapradaṃ vṛṣyaṃ darśanasparśanādibhiḥ ||
एकवीराशवपत्त्रा भवेद्वल्ली पाते चैकफलान्विता । (३६।१)
ekavīrāśavapattrā bhavedvallī pāte caikaphalānvitā |
महावीराएकमेकं फलं यस्याः परे पत्रे प्रजायते । (३७।१)
mahāvīrāekamekaṃ phalaṃ yasyāḥ pare patre prajāyate |
प्रयोगकन्दत्रिकन्दस्त्रिशिखश्चैव वृन्तलग्नफलद्वयः । (३८।१)
prayogakandatrikandastriśikhaścaiva vṛntalagnaphaladvayaḥ |
वेणुपर्णसदृक्पर्णैः गजविन्ध्याचलोद्भवः ॥ (३८।२)
veṇuparṇasadṛkparṇaiḥ gajavindhyācalodbhavaḥ ||
तस्य मध्यमकन्दो हि प्रयोगो नाम राक्षसः । (३९।१)
tasya madhyamakando hi prayogo nāma rākṣasaḥ |
तेन संमर्दितः सूतो म्रियते बध्यते सुखम् ॥ (३९।२)
tena saṃmarditaḥ sūto mriyate badhyate sukham ||
हेमवल्लीताम्बूलीपत्त्रवत्पत्रा स्वर्णवर्णपयस्विनी । (४०।१)
hemavallītāmbūlīpattravatpatrā svarṇavarṇapayasvinī |
सम्बन्धसेविता येन तन्मूत्रैर्बद्धपारदः । (४१।१)
sambandhasevitā yena tanmūtrairbaddhapāradaḥ |
संवत्सरधृतो वक्त्रे प्रधत्ते खेचरां गतिम् ॥ (४१।२)
saṃvatsaradhṛto vaktre pradhatte khecarāṃ gatim ||
वज्रदण्डादिवर्गवज्रलशुनदण्डश्च लोहदण्डश्च ते त्रयः । (४२।१)
vajradaṇḍādivargavajralaśunadaṇḍaśca lohadaṇḍaśca te trayaḥ |
ब्रह्मविष्णुशिवात्मानो जगत्त्रितयरक्षकाः ॥ (४२।२)
brahmaviṣṇuśivātmāno jagattritayarakṣakāḥ ||
पथ्या शुण्ठी शिला मुण्डी निर्गुण्डी च विडङ्गकम् । (४३।१)
pathyā śuṇṭhī śilā muṇḍī nirguṇḍī ca viḍaṅgakam |
चित्रकस्त्रिकटुर्हेम माक्षिकं विमलं तथा ॥ (४३।२)
citrakastrikaṭurhema mākṣikaṃ vimalaṃ tathā ||
वज्रदण्डादिवर्गोऽयं श्रेष्ठोऽतीव रसायने । (४४।१)
vajradaṇḍādivargo'yaṃ śreṣṭho'tīva rasāyane |
सर्वव्याधिहरः श्रेष्ठो जरामृत्युविनाशनः ॥ (४४।२)
sarvavyādhiharaḥ śreṣṭho jarāmṛtyuvināśanaḥ ||
भूपाटल्यादिवर्गःभूपाटली पटोली च योगारी सिंहवल्लिका । (४५।१)
bhūpāṭalyādivargaḥbhūpāṭalī paṭolī ca yogārī siṃhavallikā |
पञ्चरत्नकगणःपाटलेन्दीवरी चैव मन्त्रसिंहासनी तथा ॥ (४६।२)
pañcaratnakagaṇaḥpāṭalendīvarī caiva mantrasiṃhāsanī tathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.