रसप्रकाशसुधाकरRasaprakāśasudhākara
RPSudh, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
वानरी वटीआत्मगुप्ताफलं शुष्कं निस्तुषं चाष्टपालिकम् । (१।१)
vānarī vaṭīātmaguptāphalaṃ śuṣkaṃ nistuṣaṃ cāṣṭapālikam |
आर्द्रं कृत्वोभयं सम्यक् शिलापट्टेन पेषयेत् । (२।१)
ārdraṃ kṛtvobhayaṃ samyak śilāpaṭṭena peṣayet |
शृङ्गाटकं कर्षमितं कुर्यादेवं पृथक् पृथक् ॥ (३।२)
śṛṅgāṭakaṃ karṣamitaṃ kuryādevaṃ pṛthak pṛthak ||
सूक्ष्मचूर्णं विधायाथ पूर्वपिष्टे निधापयेत् । (४।१)
sūkṣmacūrṇaṃ vidhāyātha pūrvapiṣṭe nidhāpayet |
वटकान् कारयेत् पश्चात् कर्षमात्रान् विपाचयेत् ॥ (४।२)
vaṭakān kārayet paścāt karṣamātrān vipācayet ||
माक्षिके घृतमाने वै मुखं रुन्ध्याद्दिनत्रयम् ॥ (५।२)
mākṣike ghṛtamāne vai mukhaṃ rundhyāddinatrayam ||
मध्वाज्यमिश्रितं भुञ्ज्यादेकैकं वटकं प्रगे । (६।१)
madhvājyamiśritaṃ bhuñjyādekaikaṃ vaṭakaṃ prage |
दुग्धौदनं तथा रात्रौ क्षारमम्लं च वर्जयेत् । (७।१)
dugdhaudanaṃ tathā rātrau kṣāramamlaṃ ca varjayet |
रेतःक्षयी तथा क्लीबो गच्छेच्च प्रमदाशतम् ॥ (७।२)
retaḥkṣayī tathā klībo gacchecca pramadāśatam ||
शतावर्यादिवाजीकरो ऽवलेहः (१)शतावरीं क्षीरविदारिकां च प्रस्थार्धमानां पृथगेव कुर्यात् । (९।१)
śatāvaryādivājīkaro 'valehaḥ (1)śatāvarīṃ kṣīravidārikāṃ ca prasthārdhamānāṃ pṛthageva kuryāt |
रसं तथा शाल्मलिमध्यमूलात् प्रस्थं सितार्धाढकमत्र देयम् ॥ (९।२)
rasaṃ tathā śālmalimadhyamūlāt prasthaṃ sitārdhāḍhakamatra deyam ||
सुपाचितं वै मृदुवह्निना तथा दर्वीप्रलेपोऽपि हि जायते यथा । (१०।१)
supācitaṃ vai mṛduvahninā tathā darvīpralepo'pi hi jāyate yathā |
त्वक्पत्रकैलाः सह केसरेण पलप्रमाणा हि ततो विदध्यात् ॥ (१०।२)
tvakpatrakailāḥ saha kesareṇa palapramāṇā hi tato vidadhyāt ||
लेहे सुशीते मधु बिल्वमात्रं प्रातः प्रभक्षेदिह कर्षमात्रम् ॥ (११।०)
lehe suśīte madhu bilvamātraṃ prātaḥ prabhakṣediha karṣamātram ||
शृङ्गातकादिवाजीकरो ऽवलेहः (२)शृङ्गाटकस्यापि पलं विधेयं वाराहिकन्दश्च पलप्रमाणः । (१२।१)
śṛṅgātakādivājīkaro 'valehaḥ (2)śṛṅgāṭakasyāpi palaṃ vidheyaṃ vārāhikandaśca palapramāṇaḥ |
चूर्णीकृतं गालितमेव वस्त्राद् भृष्टं तथाज्येन सितासमेतम् ॥ (१२।२)
cūrṇīkṛtaṃ gālitameva vastrād bhṛṣṭaṃ tathājyena sitāsametam ||
लवंगकृष्णागरुकेशराणां पलं प्रदद्याद्दशभागदुग्धम् । (१३।१)
lavaṃgakṛṣṇāgarukeśarāṇāṃ palaṃ pradadyāddaśabhāgadugdham |
लेहं सुजातं खलु भक्षयेत्तत् कर्षप्रमाणं नितरां प्रभाते । (१३।२)
lehaṃ sujātaṃ khalu bhakṣayettat karṣapramāṇaṃ nitarāṃ prabhāte |
कामस्य बोधं कुरुते हि शीघ्रं नारीं रमेद्वै चटकायतेऽसौ ॥ (१३।३)
kāmasya bodhaṃ kurute hi śīghraṃ nārīṃ ramedvai caṭakāyate'sau ||
कामदीप्तिकरवाजीकरो ऽवलेहः (३)शतावरीगोक्षुरदर्भमूलं शृङ्गाटकं नागबलात्मगुप्ते । (१४।१)
kāmadīptikaravājīkaro 'valehaḥ (3)śatāvarīgokṣuradarbhamūlaṃ śṛṅgāṭakaṃ nāgabalātmagupte |
संचूर्ण्य सर्वं पृथगेव पालिकं क्षीरेण पाच्यं दशभागकेन ॥ (१४।२)
saṃcūrṇya sarvaṃ pṛthageva pālikaṃ kṣīreṇa pācyaṃ daśabhāgakena ||
सिता प्रदेया दशपालिकात्र पाकं विदध्यादपि चाग्नियोगात् । (१५।१)
sitā pradeyā daśapālikātra pākaṃ vidadhyādapi cāgniyogāt |
मधुप्लुतं भक्षितमर्धयामात् कामप्रदीप्तिं कुरुते सदैव ॥ (१५।२)
madhuplutaṃ bhakṣitamardhayāmāt kāmapradīptiṃ kurute sadaiva ||
वीर्यस्य वृद्धिं जठराग्निवृद्धिं कामाग्निवृद्धिं सहसा करोति ॥ (१६।०)
vīryasya vṛddhiṃ jaṭharāgnivṛddhiṃ kāmāgnivṛddhiṃ sahasā karoti ||
माषादिवाजीकरो ऽवलेहः (४)माषाणामात्मगुप्ताया बीजानामाढकं नवम् । (१७।१)
māṣādivājīkaro 'valehaḥ (4)māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam |
जीवकर्षभकौ जीवां मेदां वृद्धिं शतावरीम् ॥ (१७।२)
jīvakarṣabhakau jīvāṃ medāṃ vṛddhiṃ śatāvarīm ||
मधुकं चाश्वगन्धां च साधयेत् प्रसृतोन्मिताम् । (१८।१)
madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhayet prasṛtonmitām |
रसे तस्मिन्घृतप्रस्थं गव्यं दशगुणं पयः ॥ (१८।२)
rase tasminghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ ||
विदारीस्वरसप्रस्थं प्रस्थमिक्षुरसस्य च । (१९।१)
vidārīsvarasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca |
दत्त्वा मृद्वग्निना साध्यं सिद्धसर्पिर्निधापयेत् ॥ (१९।२)
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhasarpirnidhāpayet ||
शर्करायास्तुगाक्षीर्याः क्षौद्रस्य च पृथक् पृथक् । (२०।१)
śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak |
भागांश्चतुष्पलांस्तत्र पिप्पल्याश्चावपेत्पलम् ॥ (२०।२)
bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapetpalam ||
पलं पूर्वमितो लीढ्वा ततोऽन्नम् उपयोजयेत् । (२१।१)
palaṃ pūrvamito līḍhvā tato'nnam upayojayet |
यदीच्छेदक्षयं शुक्रं शेफसश्चोत्तमं बलम् ॥ (२१।२)
yadīcchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.