नव रत्नानिमाणिक्यं मौक्तिकं चैव विद्रुमं तार्क्ष्यं पुष्पकम् । (१।१)

वज्रं नीलं च गोमेदं वैडूर्यं च क्रमेण हि ॥ (१।२)

सुजातिगुणसम्पन्नं रत्नं सर्वार्थसिद्धिदम् । (२।१)

दाने रसायने चैव धारणे देवतार्चने ॥ (२।२)

रुब्य्:: सुब्त्य्पेस्पद्मरागाभिधं श्रेष्ठं प्रथमं तदुदीरितम् । (३।१)

रुब्य्:: नीलगन्धिद्वितीयं नीलगन्धि स्याद् घनं रक्तं सुशोभनम् ॥ (३।२)

रुब्य्:: परीक्षामहच्च कमलच्छायं स्निग्धं स्वच्छं गुरु स्फुटम् । (४।१)

समं वृत्तायतं गात्रे माणिक्यं चोत्तमं मतम् ॥ (४।२)

नीलगन्धि:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्गंगोदकसमुद्भूतं नीलगर्भारुणच्छवि । (५।१)

माणिक्यं पूर्ववच्छायं नीलगन्धि तदुच्यते ॥ (५।२)

रुब्य्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्माणिक्यं चाष्टधा नेष्टं सच्छिद्रं मलिनं लघु । (६।१)

कर्कशं चिपिटं वक्रं सूक्ष्मं चाविशदं तथा ॥ (६।२)

रुब्य्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्संदीपनं वृष्यतमं हि रूक्षं वातापहं कर्मरुजापहं च । (७।१)

भूतादिदोषत्रयनाशनं परं राज्ञां सदा योग्यतमं प्रशस्तम् ॥ (७।२)

पेअर्ल्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्ह्लादि श्वेतं रश्मिमन्निर्मलं च वृत्तं ख्यातं मौक्तिकं तोयभासम् । (८।१)

स्निग्धं तौल्ये गौरवं चेन्महत्तल्लिंगैरेतैर् लक्षितं तच्च शुद्धम् ॥ (८।२)

पेअर्ल्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्रूक्षाङ्गं चेन्निष्प्रभं श्यावताम्रं चार्धं शुभ्रं ग्रंथिलं मौक्तिकं च । (९।१)

क्षाराभासं वैकटं युग्मकं च दोषैर्युक्तं सर्वथा त्याज्यमेभिः ॥ (९।२)

पेअर्ल्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कासं श्वासं वह्निमांद्यं क्षयं च हन्याद् वृष्यं बृंहणं पित्तहारि । (१०।१)

दाहश्लेष्मोन्मादवातादिरोगान् हन्यादेवं सेवितं सर्वकाले ॥ (१०।२)

चोरल्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्स्निग्धं स्थूलं पक्वबिम्बीफलाभं वृत्तं दीर्घं निर्व्रणं चाप्यदीर्घम् । (११।१)

ख्यातं सद्भिः सप्तधा विद्रुमं च दोषैर्मुक्तं सर्वकार्येषु शस्तम् ॥ (११।२)

चोरल्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्रूक्षं श्वेतं सव्रणं धूसरं च निर्भारं चेच्छुल्बवर्णं प्रवालम् । (१२।१)

दोषैर्युक्तं कोटरैरावृतं च नेष्टं सद्भिर् भक्षणे धारणे च ॥ (१२।२)

चोरल्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पित्तास्रघ्नं श्वासकासादिरोगान् हन्याद् एवं दुर्निवारं विषं च । (१३।१)

भूतोन्मादान् नेत्ररोगान् निहन्यात् सद्यः कुर्याद्दीपनं पाचनं च ॥ (१३।२)

एमेरल्द्:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्तार्क्ष्यं स्निग्धं भासुरं शष्पवर्णं गात्रैः शुद्धं भारवद्रश्मियुक्तम् । (१४।१)

एते प्रोक्ता सप्तसंख्या गुणा वै दाने शस्तं भक्षणे धारणे च ॥ (१४।२)

एमेरल्द्:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्नीलं श्वेतं कर्कशं श्यावरूक्षं वक्रं कृष्णं चिप्पटं भारहीनम् । (१५।१)

एमेरल्द्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्दुष्टं तार्क्ष्यं चौषधेनोपयोज्यं कासं श्वासं सन्निपाताग्निमांद्यम् ॥ (१५।२)

शोफं शूलं जूर्तिरोगं विषं च दुर्नामानं पाण्डुरोगं निहन्यात् ॥ (१६।०)

पुष्पराग:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्स्वच्छं स्थूलं पुष्परागं गुरु स्यात्स्निग्धं वर्णे कर्णिकारप्रसूनम् । (१७।१)

तच्चावक्रं मसृणं कोमलं च लिंगैरेतैः शोभनं पुष्परागम् ॥ (१७।२)

पुष्पराग:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्रूक्षं पीतं कर्कशं श्यामलं च पाण्डु स्याद्वा कापिलं तोयहीनम् । (१८।१)

दोषैर्युक्तं निष्प्रभं पुष्परागं नो सेव्यं तन्नैव देयं द्विजेभ्यः ॥ (१८।२)

पुष्पराग:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कुष्ठं छर्दिं श्लेष्मवातौ निहन्ति मंदाग्नीनामेतदेव प्रशस्तम् । (१९।१)

दाहे कृच्छ्रे दीपनं पाचनं च तस्मात्सेव्यं सर्वकालं मनुष्यैः ॥ (१९।२)

वज्र:: सुब्त्य्पेस्:: गेन्देर्सर्वेषु रत्नेषु सदा वरिष्ठं मूल्यैर्गरिष्ठं विविधं हि वज्रम् । (२०।१)

नरश्च नारी च तथा तृतीयं तेषां गुणान्वच्मि समासतो हि ॥ (२०।२)

पूर्वं पूर्वं श्रेष्ठमेतत्प्रदिष्टं द्रव्याद् वीर्यात् पाकतश्च प्रभावात् । (२१।१)

तेषां वर्णा जातयश्च प्रभेदाः कथ्यन्तेऽष्टौ शास्त्रतश्चापकर्षात् ॥ (२१।२)

श्वेतादिकं वर्णचतुष्टयं हि सर्वेषु रत्नेषु च कथ्यते बुधैः । (२२।१)

स्युर्ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्ते जातयो वै क्रमशश्च वर्णाः ॥ (२२।२)

पुंवज्र:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्पुंवज्रं यत्प्रोच्यते चाष्टधारं षट्कोणं चेद् इन्द्रचापेन तुल्यम् । (२३।१)

अष्टौ चेत्स्युः फालका भासुरं वै पूर्वं श्रेष्ठं सर्वदोषापहं स्यात् ॥ (२३।२)

स्त्रीवज्र:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्स्त्रीवज्रं चेत्तादृशं वर्तुलं हि किंचिच्चैवं चिप्पटं कर्कशं च । (२४।१)

नपुंसक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्कोणाग्रं वै कुण्ठितं वर्तुलं च किंचिद्धीनं प्रोच्यते तत्तृतीयम् ॥ (२४।२)

स्त्री पुमान् नो स्त्री पुमान् यच्च वज्रं योज्यं तच्च स्त्रीषु पुंस्वेव षण्ढे । (२५।१)

व्यत्यासाद्वै नैव दत्तं फलं तद्दद्याद् वज्रं वा विना तत्पुमांसम् ॥ (२५।२)

वर्णेऽप्येवं यस्य वर्णस्य वज्रं तत्तद्वर्णे शोभनीयं प्रदिष्टम् । (२६।१)

न्यायश्चायं भैरवेण प्रदिष्टः सर्वेष्वेव रत्नवर्गेषु सम्यक् ॥ (२६।२)

वज्र:: शोधनयामावधि स्वेदितमेव वज्रं शुद्धिं प्रयातीह कुलत्थतोये । (२७।१)

सिद्धं तथा कोद्रवजे शृते वा वज्रं विशुध्येद्धि विनिश्चितेन ॥ (२७।२)

वज्र:: मारण:: वारितरसुभावितं मत्कुणशोणितेन वज्रं चतुर्वारविशोषितं च । (२८।१)

छुच्छुंदरीस्थं हि विपाचितं पुटे पुटेद्वराहेण च त्रिंशदेवम् ॥ (२८।२)

ध्मातं पुनर्ध्माय शतं हि वारान् क्वाथे कुलत्थस्य हि निक्षिपेच्च । (२९।१)

संपेषयेत्तं हि शिलातलेन मनःशिलाभिः सह कारयेद्वटीम् ॥ (२९।२)

क्षिप्त्वा निरुन्ध्यापि च मूषिकायां पुटान्यथाष्टौ च वनोपलैर्ददेत् । (३०।१)

वारान् शतं चापि ततो धमेत्तं संमर्दितं शोधितपारदेन ॥ (३०।२)

वज्राणि सर्वाणि मृतीभवन्ति तद्भस्मकं वारितरं भवेच्च । (३१।१)

श्रीसोमदेवेन च सत्यवाचा वज्रस्य मृत्युः कथितो हि सम्यक् ॥ (३१।२)

वज्र:: मारणकासमर्दरसपूर्णलोहजे मत्कुणस्य रुधिरैर् विलेपितम् । (३२।१)

स्वेदितं च भिदुरं हि सप्तभिर्वासरैः परिनिषेच्य मूत्रके ॥ (३२।२)

ध्मापितं हि खलु वज्रसंज्ञकं मारयेदिति वदन्ति तद्विदः । (३३।१)

वज्र:: मारणनीलज्वालावीरुधः कन्दकेषु घृष्टं घर्मे शोषितं भस्मभावम् ॥ (३३।२)

वज्रं याति स्वैरवह्निप्रदानात् पिष्टैश्चापि क्षोणिनागैः प्रलिप्तम् । (३४।१)

विंशद्वारान् संपुटेच्च प्रयत्नादारण्यैर्वा गोमयैस्तद्धठाग्नौ । (३४।२)

वज्रं चैवं भस्मसाद्वीर्ययुक्तं सर्वस्मिन्वै योजनीयं रसादौ ॥ (३४।३)

वज्र:: मृत:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएसायुःप्रदं वृष्यतमं प्रदिष्टं दोषत्रयोन्मूलनकं तथैव । (३५।१)

रसेन्द्रकस्यापि हि बंधकृत्सदा सुधासमं चापमृतिं च हन्यात् ॥ (३५।२)

वज्र:: मेदिच्। उसेभूनागसत्वेन समं विमर्द्य वज्रस्य भूतिं च समानहेम्ना । (३६।१)

ध्मातं रसादावपि योजनीयं रसायनं तद्भवतीह सम्यक् ॥ (३६।२)

भागास्त्रयश्चैव हि सूतकस्य भागं विमर्द्याथ मृतं हि वज्रम् । (३७।१)

वज्रस्य भूतिः किल पोटलीकृता मुखे धृता दार्ढ्यकरी द्विजानाम् ॥ (३७।२)

वज्ररसायनं षाड्गुण्यसिद्धिदम्वज्रभस्म किल भागत्रिंशकं स्वर्णमेव कथितं कलांशकम् । (३८।१)

अष्टभागमिह तारकं कुरु सूतमत्र समभागकं सदा ॥ (३८।२)

अभ्रसत्वभसितं समांशकं तुर्यभागमिह ताप्यकं भवेत् । (३९।१)

वैक्रांतभस्मात्र तथाष्टभागकं षडेव भागा हि बलेर्विधेयाः ॥ (३९।२)

षाड्गुण्यसंसिद्धिम् उपैति सर्वदा सर्वार्थसंसिद्धिमुपैति सेविते ॥ (४०।०)

सप्फिरे:: सुब्त्य्पेसिंद्रनीलमथ वारिनीलकं श्वैत्यगर्भितमथापि नीलकम् । (४१।१)

कथ्यते हि लघु वारिनीलकं तुच्छमेव कथितं भिषग्वरैः । (४१।२)

इन्द्रनील:: परीक्षाकान्त्या युक्तं कार्ष्ण्यगर्भं च नीलं तच्चाप्युक्तं शक्रनीलाभिधानम् ॥ (४१।३)

सप्फिरे:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्येकच्छायं स्निग्धवर्णं गुरु स्यात्स्वच्छं मध्ये चोल्लसत्कांतियुक्तम् । (४२।१)

नीलं प्रोक्तं पिण्डितं सप्तसंज्ञैर् एतैर् लिङ्गैर् लक्षितं चोत्तमं हि ॥ (४२।२)

सप्फिरे:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य् = जलनीलनिर्भारं चेत्कोमलं चास्रगन्धि रूक्षं वर्णे सूक्ष्मकं चिप्पिटं च । (४३।१)

प्रोक्तं वै तद्वारिनीलं भिषग्भिरेतैर्लिंगैः सप्तभिः क्षेपणीयम् ॥ (४३।२)

सप्फिरे:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्संदीपनं श्वासहरं च वृष्यं दोषत्रयोन्मूलनकं विषघ्नम् । (४४।१)

दुर्नामपांडुघ्नमतीव बल्यं जूर्तिं जयेन्नीलमिदं प्रशस्तम् ॥ (४४।२)

गोमेद:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्गोमेदकं रत्नवरं प्रशस्तं गोमेदवद् रागयुतं प्रचक्षते । (४५।१)

सुस्वच्छगोमूत्रसमानवर्णं गोमेदकं शुद्धमिहोच्यते खलु ॥ (४५।२)

दीप्तं स्निग्धं निर्दलं मसृणं वै मूत्रच्छायं स्वच्छमेतत्समं च । (४६।१)

एभिर् लिङ्गैर्लक्षितं वै गरीयः सर्वास्वेतद्योजनीयं क्रियासु ॥ (४६।२)

गोमेद:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्विच्छायं वा चिप्पिटं निष्प्रभं च रूक्षं चाल्पं चावृतं पाटलेन । (४७।१)

निर्भारं वा पीतकाचाभयुक्तं गोमेदं चेदीदृशं नो वरिष्ठम् ॥ (४७।२)

गोमेद:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्गोमेदकं पित्तहरं प्रदिष्टं पाण्डुक्षयघ्नं कफनाशनं च । (४८।१)

संदीपनं पाचनमेव रुच्यम् अत्यंतबुद्धिप्रविबोधनं च ॥ (४८।२)

वैडूर्य:: परीक्षा:: गोओद् क़ुअलित्य्स्वच्छं समं चापि विडूर्यकं हि श्यामाभशुभ्रं च गुरु स्फुटं वा । (४९।१)

यज्ञोपवीतोपमशुद्धरेषास् तिस्रश्च संदर्शयतीह शुभ्राः ॥ (४९।२)

वैडूर्य:: परीक्षा:: बद् क़ुअलित्य्कर्कशं च लघु चिप्पटं सदा श्यामतोयमिव दृश्यते छविः । (५०।१)

रक्तगर्भसममुत्तरीयकं नैव शोभनमिदं विडूर्यकम् ॥ (५०।२)

वैडूर्य:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्रक्तपित्तशमनं विडूर्यकं बुद्धिवर्धनकरं च दीपनम् । (५१।१)

पित्तरोगमलमोचनं सदा धारयेच्च मतिमान् सुखावहम् ॥ (५१।२)

सर्वरत्नेषु दोषाःघर्षश्च बिंदुश्च तथैव रेषा त्रासश्च पानीयकृता सगर्भता । (५२।१)

सर्वेषु रत्नेषु च पञ्चदोषाः साधारणास्ते कथिता मुनीन्द्रैः ॥ (५२।२)

ये क्षेत्रतोयप्रभवाश्च दोषाः सर्वेषु रत्नेषु गलन्ति सम्यक् ॥ (५३।०)

तेषां च शुद्धिं शृणु भैरवोक्तां यथा हि दोषस्य विनाशनं स्यात् । (५४।१)

जेwएल्:: शोधनअम्लेन वै शुध्यति माणिक्याख्यं जयन्तिकायाः स्वरसेन मौक्तिकम् ॥ (५४।२)

क्षारेण सर्वेण हि विद्रुमं च गोदुग्धतस् तार्क्ष्यमुपैति शुद्धिम् । (५५।१)

धान्यस्याम्लैः पुष्परागस्य शुद्धिं कौलत्थे वै क्वाथ्यमानं हि वज्रम् ॥ (५५।२)

नीलं नीलीपत्रजातै रसैश्च गोमेदं वै रोचनाया रसेन । (५६।१)

वैडूर्यं चेदुत्तमाक्वाथयुक्तं यामैकैकं स्वेदितं शुद्धिमेति ॥ (५६।२)

रत्नमारणम्तालगंधकशिलासमन्वितं मर्दयेल्लकुचवारिणा खलु । (५७।१)

वज्रवर्ज्यमपि चाष्टभिः पुटै रत्नभस्म भवतीति निश्चितम् ॥ (५७।२)

जेwएल्:: द्रावणरामठं लवणपंचकं सदा क्षारयुग्ममपि चेत्सुपेषितम् । (५८।१)

चूलिकालवणमम्लवेतसं पक्वकुम्भिकफलं तथैव च ॥ (५८।२)

चित्रमूलकरुदन्तिके शुभा जम्बुकी जलयुता द्रवन्तिका । (५९।१)

अर्कदुग्धसमसौधदुग्धकं सर्वमेव मृदितं शिलातले ॥ (५९।२)

गोलमस्य च विधाय निक्षिपेद्रत्नजातिषु वराणि पेषयेत् । (६०।१)

भूर्जपत्रमभिवेष्ट्य गोलके गोलकोपरि निवेष्ट्य सूत्रतः ॥ (६०।२)

वस्त्रेण संवेष्ट्य ततः प्रयत्नाद् दोलाख्ययंत्रेऽथ निवेश्य गोलकम् । (६१।१)

सर्वाम्लयुक्ते तुषवारिपूरिते पात्रं दृढे मृण्मयसंज्ञके हि ॥ (६१।२)

दिनत्रयं स्वेदनकं विधेयमाहृत्य तस्माद्वरगोलकं हि । (६२।१)

संक्षालयेच्चाम्लजलेन चापि संजायते रत्नभवा द्रुतिश्च ॥ (६२।२)

द्रुतिलक्षणानिवर्णेन सा रत्ननिभा च कान्त्या लघ्वी भवेद्देहकरी च सम्यक् । (६३।१)

लोहस्य वेधं प्रकरोति सम्यक् सूतेन सम्यङ्मिलनं प्रयाति ॥ (६३।२)

तदा भवेयुः खलु सिद्धता यदा हिंग्वादिवर्गेण मिलन्ति सम्यक् । (६४।१)

यामद्वयं कांस्यविमर्दिता वै चातिप्रयत्नेन तु वैद्यवर्यैः ॥ (६४।२)

कस्यापि नुः सिध्यति वै द्रुतिश्च यदा प्रसन्नः खलु पार्वतीशः । (६५।१)

न स्याद्यावद् भैरवस्य प्रसादस्तावत्सूते बन्धनं दुर्लभं हि । (६५।२)

तासां मध्ये दुर्लभाभ्रद्रुतिश्च स्वल्पं भाग्यं भूरिदौर्भाग्यभाजाम् ॥ (६५।३)

रत्नानां क्रमतो गुणाश्च कथितास्तच्छोधनं मारणं । (६६।१)

तेभ्यश्चैव हि सत्वपातनमथो सम्यग्द्रुतेः पातनम् ॥ (६६।२)

सर्वेषां हि परीक्षणं च द्रुतयः सम्मेलनं वै रसे । (६७।१)

अध्यायेऽत्र निदर्शितानि सकलान्येवं हि कर्माणि वै ॥ (६७।२)