रसप्रकाशसुधाकरRasaprakāśasudhākara
RPSudh, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
भवति गदगणानां नाशनं येन सद्यो विविधरसविधानं कथ्यते ऽत्रैव सम्यक् । (१।१)
bhavati gadagaṇānāṃ nāśanaṃ yena sadyo vividharasavidhānaṃ kathyate 'traiva samyak |
रसनिगमसुधाब्धौ मथ्यमाने मयैव गणितरसशतानां संग्रहः प्रोच्यते वै ॥ (१।२)
rasanigamasudhābdhau mathyamāne mayaiva gaṇitarasaśatānāṃ saṃgrahaḥ procyate vai ||
ज्वराङ्कुश (१)सुखण्डितं हारिणजं विषाणं रसेन पाच्यं जलजंबुकस्य । (२।१)
jvarāṅkuśa (1)sukhaṇḍitaṃ hāriṇajaṃ viṣāṇaṃ rasena pācyaṃ jalajaṃbukasya |
रुद्ध्वाथ भाण्डे विपचेच्च चुल्ल्यां यामद्वयं शीतगतं समुद्धरेत् ॥ (२।२)
ruddhvātha bhāṇḍe vipacecca cullyāṃ yāmadvayaṃ śītagataṃ samuddharet ||
ततोऽष्टभागं त्रिकटुं नियोज्य निष्कप्रमाणं च भजेत्प्रभाते । (३।१)
tato'ṣṭabhāgaṃ trikaṭuṃ niyojya niṣkapramāṇaṃ ca bhajetprabhāte |
तं नागवल्लीदलजेन सार्धं निहन्ति वातोद्भवकं ज्वरं च ॥ (३।२)
taṃ nāgavallīdalajena sārdhaṃ nihanti vātodbhavakaṃ jvaraṃ ca ||
ज्वराङ्कुश (२)सूतगंधविषकारवीकणादन्तिबीजमिति वर्धितैः क्रमात् । (४।१)
jvarāṅkuśa (2)sūtagaṃdhaviṣakāravīkaṇādantibījamiti vardhitaiḥ kramāt |
मर्दितैश्च दशनिंबुकद्रवै रक्तिकार्धतुलिता वटी कृता । (४।२)
marditaiśca daśaniṃbukadravai raktikārdhatulitā vaṭī kṛtā |
भक्षिता ज्वरगणान् निहन्त्ययं रेचनो ज्वरहरोऽयम् अङ्कुशः ॥ (४।३)
bhakṣitā jvaragaṇān nihantyayaṃ recano jvaraharo'yam aṅkuśaḥ ||
एक एव कथितस्तु सोऽमलः स्वेदितोऽपि सह चूर्णजलेन । (५।१)
eka eva kathitastu so'malaḥ svedito'pi saha cūrṇajalena |
यामपूर्वमपि रक्तिकामितो भक्षितः सकलशीतजूर्तिहृत् ॥ (५।२)
yāmapūrvamapi raktikāmito bhakṣitaḥ sakalaśītajūrtihṛt ||
ज्वरारिरसपारदं रसकगंधतालकं तुत्थटंकणयुतं सुशोधितम् । (६।१)
jvarārirasapāradaṃ rasakagaṃdhatālakaṃ tutthaṭaṃkaṇayutaṃ suśodhitam |
मर्दयेच्च सममात्रमेकतः कारवेल्लजरसैर्दिनं तथा ॥ (६।२)
mardayecca samamātramekataḥ kāravellajarasairdinaṃ tathā ||
लेपयेच्च रविभाजनोदरे चांगुलार्धमपि मानमेव हि । (७।१)
lepayecca ravibhājanodare cāṃgulārdhamapi mānameva hi |
ताम्रभाजनमुखं निरुध्य वै तं पचेत्सिकतयंत्रमध्यतः ॥ (७।२)
tāmrabhājanamukhaṃ nirudhya vai taṃ pacetsikatayaṃtramadhyataḥ ||
धान्यकान्युपरि मुञ्चितानि चेत् संस्फुटन्ति यदि शुद्धमुच्यते । (८।१)
dhānyakānyupari muñcitāni cet saṃsphuṭanti yadi śuddhamucyate |
जायतेऽतिरुचिरो ज्वरारिकः सेवितो ज्वरगणापहारकः ॥ (८।२)
jāyate'tiruciro jvarārikaḥ sevito jvaragaṇāpahārakaḥ ||
माषमात्रमुषणैः समैः सदा पर्णखण्डसहितैश्च भक्षितः । (९।१)
māṣamātramuṣaṇaiḥ samaiḥ sadā parṇakhaṇḍasahitaiśca bhakṣitaḥ |
नाशयेद्धि विषमोद्भवान् ज्वरानन्धकारमिव भास्करोदयः ॥ (९।२)
nāśayeddhi viṣamodbhavān jvarānandhakāramiva bhāskarodayaḥ ||
तरुणज्वरारिरसःतालताम्ररसगंधतुत्थकान् शाणमात्रतुलितान् समस्तकान् । (१०।१)
taruṇajvarārirasaḥtālatāmrarasagaṃdhatutthakān śāṇamātratulitān samastakān |
निष्कमात्ररुचिरां मनःशिलां मर्दयेत् त्रिफलकाम्बुभिर्दृढम् ॥ (१०।२)
niṣkamātrarucirāṃ manaḥśilāṃ mardayet triphalakāmbubhirdṛḍham ||
गोलमस्य च विधाय संपुटे पाचयेच्च पुटपाकयोगतः । (११।१)
golamasya ca vidhāya saṃpuṭe pācayecca puṭapākayogataḥ |
अर्कवज्रिपयसा सुभावयेत् सप्तवारमथ दन्तिकाशृतैः ॥ (११।२)
arkavajripayasā subhāvayet saptavāramatha dantikāśṛtaiḥ ||
माषमात्ररस एष भक्षितः शाणमानमरिचैर्युतो यदा । (१२।१)
māṣamātrarasa eṣa bhakṣitaḥ śāṇamānamaricairyuto yadā |
सार्धनिष्ककगुडेन योजितः सौरसैर्द्विदशपत्रकैर्युतः ॥ (१२।२)
sārdhaniṣkakaguḍena yojitaḥ saurasairdvidaśapatrakairyutaḥ ||
शीतपूर्वमथ दाहपूर्वकं द्व्याहिकं च सकलान् ज्वरानपि । (१३।१)
śītapūrvamatha dāhapūrvakaṃ dvyāhikaṃ ca sakalān jvarānapi |
नाशयेद्धि तरुणज्वरारिकः सर्वदोषशमनः सुखावहः ॥ (१३।२)
nāśayeddhi taruṇajvarārikaḥ sarvadoṣaśamanaḥ sukhāvahaḥ ||
ज्वरघ्नी वटीभागैकः स्यात्पारदः शोधितश्च एलीयः स्यात्पिप्पली श्रेयसी च । (१४।१)
jvaraghnī vaṭībhāgaikaḥ syātpāradaḥ śodhitaśca elīyaḥ syātpippalī śreyasī ca |
आकल्लो वै गंधकः सार्षपेण तैलेनाथो शोधितो बुद्धिमद्भिः ॥ (१४।२)
ākallo vai gaṃdhakaḥ sārṣapeṇa tailenātho śodhito buddhimadbhiḥ ||
तुर्यान्भागानिन्द्रवल्लीफलानां कृत्वा चूर्णं शोषयेत्सूर्यतापे । (१५।१)
turyānbhāgānindravallīphalānāṃ kṛtvā cūrṇaṃ śoṣayetsūryatāpe |
चूर्णं चैतद् भावयेत्तद्रसेन माषैस्तुल्यां कारयेत्तद्वटीं च ॥ (१५।२)
cūrṇaṃ caitad bhāvayettadrasena māṣaistulyāṃ kārayettadvaṭīṃ ca ||
दत्त्वा चैकां जातसद्योज्वराय छिन्नाङ्गायाः क्वाथपानं विधेयम् । (१६।१)
dattvā caikāṃ jātasadyojvarāya chinnāṅgāyāḥ kvāthapānaṃ vidheyam |
दोषोद्भूतं सन्निपातोद्भवां च जूर्तिं सम्यङ् नाशयत्याशु तीव्राम् ॥ (१६।२)
doṣodbhūtaṃ sannipātodbhavāṃ ca jūrtiṃ samyaṅ nāśayatyāśu tīvrām ||
ज्वरकृन्तनरसःशुद्धः सूतो गंधको वत्सनाभः प्रत्येकं वै शाणमात्रा विधेया । (१७।१)
jvarakṛntanarasaḥśuddhaḥ sūto gaṃdhako vatsanābhaḥ pratyekaṃ vai śāṇamātrā vidheyā |
धूर्ताद्बीजं कारयेद्वै त्रिशणं सर्वेभ्यो वै द्वैगुणा हेमदुग्धा ॥ (१७।२)
dhūrtādbījaṃ kārayedvai triśaṇaṃ sarvebhyo vai dvaiguṇā hemadugdhā ||
सूक्ष्मं चूर्णं कारयेत्तत्प्रयत्नाद्देयं गुंजायुग्ममानं च सम्यक् । (१८।१)
sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kārayettatprayatnāddeyaṃ guṃjāyugmamānaṃ ca samyak |
खादेदार्द्रं चानुपाने ज्वरार्तः सद्यो हन्यात्सर्वदोषोत्थजूर्तिम् ॥ (१८।२)
khādedārdraṃ cānupāne jvarārtaḥ sadyo hanyātsarvadoṣotthajūrtim ||
ज्वरारिरसःसूतं गंधं हिङ्गुलं दंतिबीजं भागैर्वृद्धं कारयेच्च क्रमेण । (१९।१)
jvarārirasaḥsūtaṃ gaṃdhaṃ hiṅgulaṃ daṃtibījaṃ bhāgairvṛddhaṃ kārayecca krameṇa |
चूर्णं कृत्वा मर्दितं दंतितोयैर्गुंजामात्रो भक्षितश्चेज्ज्वरारिः ॥ (१९।२)
cūrṇaṃ kṛtvā marditaṃ daṃtitoyairguṃjāmātro bhakṣitaścejjvarāriḥ ||
सूर्यरसःएकं भागं वत्सनाभं च कुर्याद्द्वौ भागौ चेट् टङ्कणं दंतिबीजम् । (२०।१)
sūryarasaḥekaṃ bhāgaṃ vatsanābhaṃ ca kuryāddvau bhāgau ceṭ ṭaṅkaṇaṃ daṃtibījam |
त्रीण्येवैते हिंगुलस्यापि तुर्यः सद्यो जूर्तिं नाशयत्येव सूर्यः ॥ (२०।२)
trīṇyevaite hiṃgulasyāpi turyaḥ sadyo jūrtiṃ nāśayatyeva sūryaḥ ||
प्रतिज्ञावाचकरसःशुद्धं सूतं भागमेकं तु तालाद् द्वौ भागौ चेद्वेदसंख्याः शिलायाः । (२१।१)
pratijñāvācakarasaḥśuddhaṃ sūtaṃ bhāgamekaṃ tu tālād dvau bhāgau cedvedasaṃkhyāḥ śilāyāḥ |
ताम्रस्यैवं भागयुग्मं प्रकुर्याद्भल्लातं वा वेदभागं तथैव ॥ (२१।२)
tāmrasyaivaṃ bhāgayugmaṃ prakuryādbhallātaṃ vā vedabhāgaṃ tathaiva ||
अर्कक्षीरैर्भावयेच्च त्रिवारं कृत्वा चूर्णं कारयेद्गोलकं तत् । (२२।१)
arkakṣīrairbhāvayecca trivāraṃ kṛtvā cūrṇaṃ kārayedgolakaṃ tat |
स्थालीमध्ये स्थापितं तच्च गोलं दत्त्वा मुद्रां भस्मना सैंधवेन ॥ (२२।२)
sthālīmadhye sthāpitaṃ tacca golaṃ dattvā mudrāṃ bhasmanā saiṃdhavena ||
धूम्रस्यैवं रोधनं च प्रकुर्याच्छाणैर्दद्यात्स्वेदनं मन्दवह्नौ । (२३।१)
dhūmrasyaivaṃ rodhanaṃ ca prakuryācchāṇairdadyātsvedanaṃ mandavahnau |
पश्चात्तोयेनैव भाव्यं च चूर्णं गोलं कृत्वा मंदवह्नौ विपाच्य ॥ (२३।२)
paścāttoyenaiva bhāvyaṃ ca cūrṇaṃ golaṃ kṛtvā maṃdavahnau vipācya ||
पश्चादेनं भक्षयेद्वै रसेन्द्रं वल्लं चैकं शर्कराचूर्णमिश्रम् ॥ (२४।०)
paścādenaṃ bhakṣayedvai rasendraṃ vallaṃ caikaṃ śarkarācūrṇamiśram ||
तद्वत्कृष्णामाक्षिकेणैव जूर्तिं हन्यादेतत्सर्वदोषोत्थितां वै ॥ (२५।०)
tadvatkṛṣṇāmākṣikeṇaiva jūrtiṃ hanyādetatsarvadoṣotthitāṃ vai ||
अतिसारसंग्रहणीहरा योगाःअथातीसारशमनान् रसान् संकथयामि वै । (२६।१)
atisārasaṃgrahaṇīharā yogāḥathātīsāraśamanān rasān saṃkathayāmi vai |
भक्षिताश्चैव ये नित्यं सद्यः प्रत्ययकारकाः ॥ (२६।२)
bhakṣitāścaiva ye nityaṃ sadyaḥ pratyayakārakāḥ ||
शङ्खोदररसःशुद्धं सूतं गंधकं वै समांशं चित्रोन्मत्तैर् मर्दयेद्वासरैकम् । (२७।१)
śaṅkhodararasaḥśuddhaṃ sūtaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ citronmattair mardayedvāsaraikam |
चूर्णैरेतैः शंखमापूरितं वै भाण्डे स्थाप्यं मुद्रितव्यं प्रयत्नात् ॥ (२७।२)
cūrṇairetaiḥ śaṃkhamāpūritaṃ vai bhāṇḍe sthāpyaṃ mudritavyaṃ prayatnāt ||
तस्याधस्ताद् अष्टयामं प्रकुर्याद्वह्निं शीते कर्षमात्रं विषं हि । (२८।१)
tasyādhastād aṣṭayāmaṃ prakuryādvahniṃ śīte karṣamātraṃ viṣaṃ hi |
दत्त्वा घर्मे त्रीणि चाथो पुटानि दद्यात्तद्वत् कन्यकाया रसेन ॥ (२८।२)
dattvā gharme trīṇi cātho puṭāni dadyāttadvat kanyakāyā rasena ||
वल्लं योज्यं जीरकेणाथ भृंग्या क्षौद्रैर्युक्तं भक्षितं संग्रहण्याम् । (२९।१)
vallaṃ yojyaṃ jīrakeṇātha bhṛṃgyā kṣaudrairyuktaṃ bhakṣitaṃ saṃgrahaṇyām |
श्वासे शूले चानिले श्लेष्मजे वा कासेऽर्शःसु विड्ग्रहे चातिसारे ॥ (२९।२)
śvāse śūle cānile śleṣmaje vā kāse'rśaḥsu viḍgrahe cātisāre ||
आनन्दभैरवी गुटीसौभाग्यं वै हिंगुलं वत्सनाभं मारीचं वै हेमबीजेन युक्तम् । (३०।१)
ānandabhairavī guṭīsaubhāgyaṃ vai hiṃgulaṃ vatsanābhaṃ mārīcaṃ vai hemabījena yuktam |
कृत्वा चूर्णं सर्वमेतत्समांशं जम्बीरैस् तन्मर्दितं यामयुग्मम् । (३०।२)
kṛtvā cūrṇaṃ sarvametatsamāṃśaṃ jambīrais tanmarditaṃ yāmayugmam |
गुंजामात्रा निर्मिता भक्षिता हि गुट्यो हन्युः सन्निपातातिसारान् ॥ (३०।३)
guṃjāmātrā nirmitā bhakṣitā hi guṭyo hanyuḥ sannipātātisārān ||
अतिसारभैरवी गुटीजातीपत्त्री देवपुष्पं च शुण्ठी कङ्कोल्लं चेच् चंदनं कुंकुमं च । (३१।१)
atisārabhairavī guṭījātīpattrī devapuṣpaṃ ca śuṇṭhī kaṅkollaṃ cec caṃdanaṃ kuṃkumaṃ ca |
कृष्णायुक्तं शुद्धमाकल्लकं स्यात् सर्वाण्येवं चूर्णयेद्वै समानि ॥ (३१।२)
kṛṣṇāyuktaṃ śuddhamākallakaṃ syāt sarvāṇyevaṃ cūrṇayedvai samāni ||
सूतस्यैवं भस्म मिश्रं प्रकुर्याद् भागं चैकं मिश्रयेन्नागफेनम् । (३२।१)
sūtasyaivaṃ bhasma miśraṃ prakuryād bhāgaṃ caikaṃ miśrayennāgaphenam |
खल्वे सर्वं मर्दितं चैकयामं कार्या गोली वल्लमात्रा जलेन ॥ (३२।२)
khalve sarvaṃ marditaṃ caikayāmaṃ kāryā golī vallamātrā jalena ||
भक्षेद्रात्रौ पाययेत्तंडुलोदं हन्यात् सर्वान् सर्वदोषातिसारान् ॥ (३३।०)
bhakṣedrātrau pāyayettaṃḍulodaṃ hanyāt sarvān sarvadoṣātisārān ||
कनकसुन्दररसःमारीचं चेट् टंकणं हिंगुलं च गंधाश्मा वै पिप्पली वत्सनाभम् । (३४।१)
kanakasundararasaḥmārīcaṃ ceṭ ṭaṃkaṇaṃ hiṃgulaṃ ca gaṃdhāśmā vai pippalī vatsanābham |
धूर्तस्यैवं बीजकानीह शुद्धान्येवं कृत्वा तच्च चूर्णं विधेयम् ॥ (३४।२)
dhūrtasyaivaṃ bījakānīha śuddhānyevaṃ kṛtvā tacca cūrṇaṃ vidheyam ||
प्रातः सायं भक्षितं वल्लमात्रं जूर्तिं रक्तं नाशयेच्चातिसारम् । (३५।१)
prātaḥ sāyaṃ bhakṣitaṃ vallamātraṃ jūrtiṃ raktaṃ nāśayeccātisāram |
दध्यन्नं वा भोजयेत्तक्रयुक्तं हन्याद् एवं चाग्निमान्द्यं सुतीव्रम् ॥ (३५।२)
dadhyannaṃ vā bhojayettakrayuktaṃ hanyād evaṃ cāgnimāndyaṃ sutīvram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.