ऐक्ष्वाक इक्ष्वाकुसमप्रभावः शाक्येष्वशक्येषु विशुद्धवृत्तः । (१।१)

प्रियः शरच्चन्द्र इव प्रजानां शुद्धोदनो नाम बभूव राजा ॥ (१।२)

तस्येन्द्रकल्पस्य बभूव पत्नी दीप्त्या नरेन्द्रस्य समप्रभावा । (२।१)

पद्मेव लक्ष्मीः पृथिवीव धीरा मायेति नाम्नानुपमेव माया ॥ (२।२)

सार्धं तयासौ विजहार राजा नाचिन्तयद्वैश्रवणस्य लक्ष्मीम् । (३।१)

ततश्च विद्येव समाधियुक्ता गर्भं दधे पापविवर्जिता सा ॥ (३।२)

प्राग्गर्भधान्नान् मनुजेन्द्रपत्नी सितं ददर्श द्विपराजमेकम् । (४।१)

स्वप्ने विशन्तं वपुरात्मनः सा न तन्निमित्तं समवाप तापम् ॥ (४।२)

सा तस्य देवप्रतिमस्य देवी गर्भेण वंशश्रियमुद्वहन्ती । (५।१)

श्रमं न लेभे न शुचं न मायां गन्तुं वनं सा निभृतं चकाङ्क्ष ॥ (५।२)

सा लुम्बिनी नाम वनान्तभूमिं चित्रद्रुमां चैत्ररथाभिरामाम् । (६।१)

ध्यानानुकूलां विजनामियेष तस्यां निवासाय नृपं बभाषे ॥ (६।२)

अर्याशयां तां प्रवणां च धर्मे विज्ञाय कौतूहलहर्षपूर्णः । (७।१)

शिवात् पुराद् भूमिपतिर्जगाम तत्प्रीतये नापि विहारहेतोः ॥ (७।२)

तस्मिन्वने श्रीमति राजपत्नी प्रसूतिकालं समवेक्षमाणा । (८।१)

शय्यां वितानोपहितां प्रपेदे नारीसहस्रैरभिनन्द्यमाना ॥ (८।२)

ततः प्रसन्नश्च बभूव पुष्यस्तस्याश्च देव्या व्रतसंस्कृतायाः । (९।१)

पार्श्वात्सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च ॥ (९।२)

ऊरोर्यथौर्वस्य पृथोश्च हस्तान्मान्धातुरिन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः । (१०।१)

कक्षीवतश्चैव भुजांसदेशात्तथाविधं तस्य बभूव जन्म ॥ (१०।२)

क्रमेण गर्भादभिनिःसृतः सन् बभौ च्युतः खादिव योन्यजातः । (११।१)

कल्पेष्वनेकेषु च भावितात्मा यः सम्प्रजानन् सुषुवे न मूढः ॥ (११।२)

दीप्त्या च धैर्येण च यो रराज बालो रविभूमिमिवावतीर्णः । (१२।१)

तथातिदीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः ॥ (१२।२)

स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन्मुमोष । (१३।१)

महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयामास दिशश्च सर्वाः ॥ (१३।२)

अनाकुलान्युब्जसमुद्गतानि निष्पेषवद्व्यायतविक्रमाणि । (१४।१)

तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षितारासदृशो जगाम ॥ (१४।२)

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्धितार्थमन्त्या भवोत्पत्तिरियं ममेति । (१५।१)

चतुर्दिशं सिंहगतिर्विलोक्य वाणीं च भव्यार्थकरीमुवाच ॥ (१५।२)

खात् प्रस्रुते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये । (१६।१)

शरीरसंस्पर्शसुखान्तराय निपेततुर्मूर्धनि तस्य सौम्ये ॥ (१६।२)

श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् । (१७।१)

यद्गौरवात्काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः ॥ (१७।२)

अदृश्यभावाश्च दिवौकसः खे यस्य प्रभावात्प्रणतैः शिरोभिः । (१८।१)

आधारयन् पाण्डरमातपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश्च ॥ (१८।२)

महोरगा धर्मविशेषतर्षाद् बुद्धेष्वतीतेषु कृताधिकाराः । (१९।१)

यम् अव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश्च ॥ (१९।२)

तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश्च विशुद्धसत्त्वाः । (२०।१)

देवा ननन्दुर्विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय ॥ (२०।२)

यस्य प्रसूतौ गिरिराजकीला वाताहता नौरिव भूश्चचाल । (२१।१)

सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर्गगनादनभ्रात् ॥ (२१।२)

वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्यवपातयन्तः । (२२।१)

सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिर् अनीरितो ऽग्निः ॥ (२२।२)

प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुरभूत्सिताम्बुः । (२३।१)

अन्तःपुराण्यागतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास्तीर्थ इव प्रचक्रुः ॥ (२३।२)

धर्मार्थिभिर्भूतगणैश्च दिव्यैस्तद्दर्शनार्थं वनमापुपूरे । (२४।१)

कौतूहलेनैव च पादपेभ्यः पुष्पाण्यकाले ऽप्यवपातयद्भिः ॥ (२४।२)

भूतैरसौम्यैः परित्यक्तहिंसैर्नाकारि पीडा स्वगणे परे वा । (२५।१)

लोके हि सर्वाश्च विना प्रयासं रुजो नराणां शमयांबभूवुः ॥ (२५।२)

कलं प्रणेदुः मृगपक्षिणश्च शान्ताम्बुवाहाः सरितो बभूवुः । (२६।१)

दिशः प्रसेदुर्विमले निरभ्रे विहायसे दुन्दुभयो निनेदुः ॥ (२६।२)

लोकस्य मोक्षाय गुरौ प्रसूते शमं प्रपेदे जगदव्यवस्थम् । (२७।१)

प्राप्येव नाथं खलु नीतिमन्तम् एको न मारो मुदमाप लोके ॥ (२७।२)

दिव्याद्भुतं जन्म निरीक्ष्य तस्य धीरो ऽपि राजा बहुक्षोभमेतः । (२८।१)

स्नेहादसौ भीतिप्रमोदजन्ये द्वे वारिधारे मुमुचे नरेन्द्रः ॥ (२८।२)

अमानुषीं तस्य निशम्य शक्तिं माता प्रकृत्या करुणार्द्रचित्ता । (२९।१)

प्रीता च भीता च बभूव देवी शीतोष्णमिश्रेव जलस्य धारा ॥ (२९।२)

निरीक्षमाणा भयहेतुमेव ध्यातुं न शेकुः वनिताः प्रवृद्धाः । (३०।१)

पूताश्च ता मङ्गलकर्म चक्रुः शिवं ययाचुः शिशवे सुरौघान् ॥ (३०।२)

विप्राश्च ख्याताः श्रुतशीलवाग्भिः श्रुत्वा निमित्तानि विचार्य सम्यक् । (३१।१)

मुखैः प्रफुल्लैश्चकितैश्च दीप्तैः भीतप्रसन्नं नृपमेत्य प्रोचुः ॥ (३१।२)

शमेप्सवो ये भुवि सन्ति सत्त्वाः पुत्रं विनेच्छन्ति गुणं न कंचित् । (३२।१)

त्वत्पुत्र एषो ऽस्ति कुलप्रदीपः नृत्योत्सवं त्वद्य विधेहि राजन् ॥ (३२।२)

विहाय चिन्तां भव शान्तचित्तो मोदस्व वंशस्तव वृद्धिभागी । (३३।१)

लोकस्य नेता तव पुत्रभूतः दुःखार्दितानां भुवि एष त्राता ॥ (३३।२)

दीपप्रभो ऽयं कनकोज्ज्वलाङ्गः सुलक्षणैर्यैस्तु समन्वितो ऽस्ति । (३४।१)

निधिर्गुणानां समये स गतां बुद्धर्षिभावं परमां श्रियं वा ॥ (३४।२)

इच्छेदसौ वै पृथिवीश्रियं चेत् न्यायेन जित्वा पृथिवीं समग्राम् । (३५।१)

भूपेषु राजेत यथा प्रकाशः ग्रहेषु सर्वेषु रवेर्विभाति ॥ (३५।२)

मोक्षाय चेद्वा वनमेव गच्छेत् तत्त्वेन सम्यक् स विजित्य सर्वान् । (३६।१)

मतान् पृथिव्यां बहुमानमेतः राजेत शैलेषु यथा सुमेरुः ॥ (३६।२)

यथा हिरण्यं शुचि धातुमध्ये मेरुर्गिरीणां सरसां समुद्रः । (३७।१)

तारासु चन्द्रस्तपतां च सूर्यः पुत्रस्तथा ते द्विपदेषु वर्यः ॥ (३७।२)

तस्याक्षिणी निर्निमिषे विशाले स्निग्धे च दीप्ते विमले तथैव । (३८।१)

निष्कम्पकृष्णायतशुद्धपक्ष्मे द्रष्टुं समर्थे खलु सर्वभावान् ॥ (३८।२)

कस्मान्नु हेतोः कथितान्भवद्भिः वरान्गुणान् धारयते कुमारः । (३९।१)

प्रापुर्न पूर्वे मुनयो नृपाश्च राज्ञेति पृष्टा जगदुर् द्विजास्तम् ॥ (३९।२)

ख्यातानि कर्माणि यशो मतिश्च पूर्व न भूतानि भवन्ति पश्चात् । (४०।१)

गुणा हि सर्वाः प्रभवन्ति हेतोः निदर्शनान्यत्र च नो निबोध ॥ (४०।२)

यद्राजशास्त्रं भृगुरङ्गिरा वा न चक्रतुर् वंशकरावृषी तौ । (४१।१)

तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस् तत्कालेन शुक्रश्च बृहस्पतिश्च ॥ (४१।२)

सारस्वतश्चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर्यं ददृशुर्न पूर्वे । (४२।१)

व्यासस्तथैनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवानशक्तिः ॥ (४२।२)

वाल्मीकिरादौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन्न च्यवनो महर्षिः । (४३।१)

चिकित्सितं यच्च चकार नात्रिः पश्चात्तदात्रेय ऋषिर्जगाद ॥ (४३।२)

यच्च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद्गाधिनः सूनुर् अवाप राजन् । (४४।१)

वेलां समुद्रे सगरश्च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः ॥ (४४।२)

आचार्यकं योगविधौ द्विजानामप्राप्तमन्यैर्जनको जगाम । (४५।१)

ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूरादयस्तेष्वबला बभूवुः ॥ (४५।२)

तस्मात्प्रमाणं न वयो न वंशः कश्चित्क्वचिच्छ्रैष्ठ्यमुपैति लोके । (४६।१)

राज्ञामृषीणां च हि तानि तानि कृतानि पुत्रैरकृतानि पूर्वैः ॥ (४६।२)

एवं नृपः प्रत्ययितैर् द्विजैस् तैर् आश्वासितश्चाप्यभिनन्दितश्च । (४७।१)

शङ्कामनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षमेवाधिकमारुरोह ॥ (४७।२)

प्रीतश्च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्वं प्रददौ धनानि । (४८।१)

भूयादयं भूमिपतिर्यथोक्तो यायाज्जरामेत्य वनानि चेति ॥ (४८।२)

अथो निमित्तैश्च तपोबलाच्च तज्जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा । (४९।१)

शाक्येश्वरस्यालयमाजगाम सद्धर्मतर्षादसितो महर्षिः ॥ (४९।२)

तं ब्रह्मविद् ब्रह्मविदं ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च । (५०।१)

राज्ञो गुरुर्गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशयामास नरेन्द्रसद्म ॥ (५०।२)

स पार्थिवान्तःपुरसंनिकर्षं कुमारजन्मागतहर्षवेगः । (५१।१)

विवेश धीरो वनसंज्ञयेव तपःप्रकर्षाच्च जराश्रयाच्च ॥ (५१।२)

ततो नृपस्तं मुनिमासनस्थं पाद्यार्घ्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् । (५२।१)

निमन्त्रयामास यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः ॥ (५२।२)

धन्यो ऽस्म्यनुग्राह्यमिदं कुलं मे यन्मां दिदृक्षुर्भगवानुपेतः । (५३।१)

आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुम् अर्हसीति ॥ (५३।२)

एवं नृपेणोपनिमन्त्रितः सन्सर्वेण भावेन मुनिर्यथावत् । (५४।१)

स विस्मयोत्फुल्लविशालदृष्टिर्गम्भीरधीराणि वचांस्युवाच ॥ (५४।२)

महात्मनि त्वय्युपपन्नम् एतत् प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे । (५५।१)

सत्त्वान्वयज्ञानवयोऽनुरूपा स्निग्धा यदेवं मयि ते मतिः स्यात् ॥ (५५।२)

एतच्च तद्येन नृपर्षयस्ते धर्मेण सूक्ष्मेण धनान्यवाप्य । (५६।१)

नित्यं त्यजन्तो विधिवद्बभूवुस्तपोभिराढ्या विभवैर्दरिद्राः ॥ (५६।२)

प्रयोजनं यत्तु ममोपयाने तन्मे शृणु प्रीतिमुपेहि च त्वम् । (५७।१)

दिव्या मयादित्यपथे श्रुता वाग्बोधाय जातस्तनयस्तवेति ॥ (५७।२)

श्रुत्वा वचस्तच्च मनश्च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश्च ततो ऽस्म्युपेतः । (५८।१)

दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छ्रितस्य ॥ (५८।२)

इत्येतदेवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रान्तगतिर् नरेन्द्रः । (५९।१)

आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं संदर्शयामास तपोधनाय ॥ (५९।२)

चक्राङ्कपादं स ततो महर्षिर् जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् । (६०।१)

सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श ॥ (६०।२)

धात्र्यङ्कसंविष्टम् अवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टमिवाग्निसूनुम् । (६१।१)

बभूव पक्ष्मान्तविचञ्चिताश्रुर् निश्वस्य चैव त्रिदिवोन्मुखो ऽभूत् ॥ (६१।२)

दृष्ट्वासितं त्वश्रुपरिप्लुताक्षं स्नेहात्तनूजस्य नृपश्चकम्पे । (६२।१)

सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्छ स प्राञ्जलिरानताङ्गः ॥ (६२।२)

अल्पान्तरं यस्य वपुः सुरेभ्यो बह्वद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् । (६३।१)

यस्योत्तमं भाविनमात्थ चार्थं तं प्रेक्ष्य कस्मात्तव धीर बाष्पः ॥ (६३।२)

अपि स्थिरायुर्भगवन् कुमारः कच्चिन्न शोकाय मम प्रसूतः । (६४।१)

लब्धः कथंचित्सलिलाञ्जलिर्मे न खल्विमं पातुमुपैति कालः ॥ (६४।२)

अप्यक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद्ध्रुवो मे कुलहस्तसारः । (६५।१)

अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र सुप्तो ऽपि पुत्रे ऽनिमिषैकचक्षुः ॥ (६५।२)

कच्चिन्न मे जातमफुल्लमेव कुलप्रवालं परिशोषभागि । (६६।१)

क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् ॥ (६६।२)

इत्यागतावेगमनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिर्बभाषे । (६७।१)

मा भून्मतिस्ते नृप काचिदन्या निःसंशयं तद्यदवोचमस्मि ॥ (६७।२)

नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि । (६८।१)

कालो हि मे यातुमयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा ॥ (६८।२)

विहाय राज्यं विषयेष्वनास्थस् तीव्रैः प्रयत्नैरधिगम्य तत्त्वम् । (६९।१)

जगत्ययं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः ॥ (६९।२)

दुःखार्णवाद्व्याधिविकीर्णफेनाज्जरातरङ्गान्मरणोग्रवेगात् । (७०।१)

उत्तारयिष्यत्ययम् उह्यमानम् आर्तं जगज्ज्ञानमहाप्लवेन ॥ (७०।२)

प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् । (७१।१)

अस्योत्तमां धर्मनदीं प्रवृत्तां तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः ॥ (७१।२)

दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः । (७२।१)

आख्यास्यति ह्येष विमोक्षमार्गं मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः ॥ (७२।२)

विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन । (७३।१)

प्रह्लादम् आधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते ॥ (७३।२)

तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानामपयानहेतोः । (७४।१)

विपाटयिष्यत्ययमुत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन ॥ (७४।२)

स्वैर् मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य । (७५।१)

लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षमेषः ॥ (७५।२)

तन्मा कृथाः शोकमिमं प्रति त्वमस्मिन्स शोच्यो ऽस्ति मनुष्यलोके । (७६।१)

मोहेन वा कामसुखैर्मदाद्वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम् ॥ (७६।२)

भ्रष्टस्य तस्माच्च गुणादतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्य् अकृतार्थतैव । (७७।१)

धर्मस्य तस्याश्रवणादहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम् ॥ (७७।२)

इति श्रुतार्थः ससुहृत् सदारस्त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः । (७८।१)

एवंविधो ऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वामपि सारवत्ताम् ॥ (७८।२)

आर्षेण मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार । (७९।१)

न खल्वसौ न प्रियधर्मपक्षः संताननाशात्तु भयं ददर्श ॥ (७९।२)

अथ मुनिरसितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे । (८०।१)

सबहुमतम् उदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम ॥ (८०।२)

कृतमितिर् अनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे च तन्मतौ च । (८१।१)

बहुविधमनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद् विनियोजयांचकार ॥ (८१।२)

नरपतिरपि पुत्रजन्मतुष्टो विषयगतानि विमुच्य बन्धनानि । (८२।१)

कुलसदृशम् अचीकरद् यथावत् प्रियतनयस् तनयस्य जातकर्म ॥ (८२।२)

दशसु परिणतेष्वहःसु चैव प्रयतमनाः परया मुदा परीतः । (८३।१)

अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः परमभवाय सुतस्य देवतेज्याः ॥ (८३।२)

अपि च शतसहस्रपूर्णसंख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः । (८४।१)

अनुपगतजराः पयस्विनीर् गाः स्वयमददात्सुतवृद्धये द्विजेभ्यः ॥ (८४।२)

बहुविधविषयास्ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय । (८५।१)

गुणवति नियते शिवे मुहूर्ते मतिमकरोन्मुदितः पुरप्रवेशे ॥ (८५।२)

द्विरदरदमयीमथो महार्हां सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् । (८६।१)

अभजत शिबिकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः ॥ (८६।२)

पुरमथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगतामपत्यनाथाम् । (८७।१)

नृपतिरपि जगाम पौरसंघैर् दिवम् अमरैर् मघवान् इवार्च्यमानः ॥ (८७।२)

भवनमथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः । (८८।१)

इदमिदमिति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त ॥ (८८।२)

इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाह्वयं पुरं तत् । (८९।१)

धनदपुरम् इवाप्सरोऽवकीर्णं मुदितमभून्नलकूबरप्रसूतौ ॥ (८९।२)

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये भगवत्प्रसूतिर् नाम प्रथमः सर्गः ॥ (९०।१)