BCar, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस्तुरङ्गावचरः स दुर्मनास्तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते । (१।१)
tatasturaṅgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṃ bhartari nirmame gate |
चकार यत्नं पथि शोकनिग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य चिक्षिये ॥ (१।२)
cakāra yatnaṃ pathi śokanigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣiye ||
यमेकरात्रेण तु भर्तुराज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना । (२।१)
yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārgaṃ saha tena vājinā |
इयाय भर्तुर्विरहं विचिन्तयंस्तमेव पन्थानमहोभिरष्टभिः ॥ (२।२)
iyāya bharturvirahaṃ vicintayaṃstameva panthānamahobhiraṣṭabhiḥ ||
हयश्च सौजा विचचार कन्थकस्तताम भावेन बभूव निर्मदः । (३।१)
hayaśca saujā vicacāra kanthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ |
अलंकृतश्चापि तथैव भूषणैरभूद्गतश्रीरिव तेन वर्जितः ॥ (३।२)
alaṃkṛtaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ ||
निवृत्य चैवाभिमुखस्तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर्मुहुः । (४।१)
nivṛtya caivābhimukhastapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhurmuhuḥ |
क्षुधान्वितो ऽप्यध्वनि शष्पमम्बु वा यथा पुरा नाभिननन्द नाददे ॥ (४।२)
kṣudhānvito 'pyadhvani śaṣpamambu vā yathā purā nābhinananda nādade ||
ततो विहीनं कपिलाह्वयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना । (५।१)
tato vihīnaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā |
क्रमेण तौ शून्यमिवोपजग्मतुर्दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः ॥ (५।२)
krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ ||
सपुण्डरीकैरपि शोभितं जलैरलंकृतं पुष्पधरैर्नगैरपि । (६।१)
sapuṇḍarīkairapi śobhitaṃ jalairalaṃkṛtaṃ puṣpadharairnagairapi |
तदेव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर्न रराज नागरैः ॥ (६।२)
tadeva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ ||
ततो भ्रमद्भिर्दिशि दीनमानसैर् अनुज्ज्वलैर् बाष्पहतेक्षणैर् नरैः । (७।१)
tato bhramadbhirdiśi dīnamānasair anujjvalair bāṣpahatekṣaṇair naraiḥ |
निर्वायमाणाविव तावुभौ पुरं शनैरपस्नातमिवाभिजग्मतुः ॥ (७।२)
nirvāyamāṇāviva tāvubhau puraṃ śanairapasnātamivābhijagmatuḥ ||
निशाम्य च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्षभेण तौ । (८।१)
niśāmya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau |
मुमोच बाष्पं पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेरिवागते ॥ (८।२)
mumoca bāṣpaṃ pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśaratherivāgate ||
अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि छन्दकमागताश्रवः । (९।१)
atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi chandakamāgatāśravaḥ |
क्व राजपुत्रः पुरराष्ट्रनन्दनो हृतस्त्वयासाविति पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥ (९।२)
kva rājaputraḥ purarāṣṭranandano hṛtastvayāsāviti pṛṣṭhato 'nvayuḥ ||
ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज्जनान्नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्यहम् । (१०।१)
tataḥ sa tān bhaktimato 'bravījjanānnarendraputraṃ na parityajāmyaham |
रुदन्नहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेषश्च विसर्जिताविति ॥ (१०।२)
rudannahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveṣaśca visarjitāviti ||
इदं वचस्तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्विति निश्चयं ययुः । (११।१)
idaṃ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalviti niścayaṃ yayuḥ |
पतद्धि जह्रुः सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश्च फलोत्थमात्मनः ॥ (११।२)
pataddhi jahruḥ salilaṃ na netrajaṃ mano nininduśca phalotthamātmanaḥ ||
अथोचुरद्यैव विशाम तद्वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः । (१२।१)
athocuradyaiva viśāma tadvanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ |
जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् ॥ (१२।२)
jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām ||
इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत्तेन समन्वितं पुरम् । (१३।१)
idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tattena samanvitaṃ puram |
न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥ (१३।२)
na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam ||
पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्यथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः । (१४।१)
punaḥ kumāro vinivṛtta ityatho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ |
विविक्तपृष्ठं च निशाम्य वाजिनं पुनर्गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः ॥ (१४।२)
viviktapṛṣṭhaṃ ca niśāmya vājinaṃ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ ||
प्रविष्टदीक्षस्तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः । (१५।१)
praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ |
जजाप देवायतने नराधिपश्चकार तास्ताश्च यथाशयाः क्रियाः ॥ (१५।२)
jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśayāḥ kriyāḥ ||
ततः स बाष्पप्रतिपूर्णलोचनस्तुरङ्गमादाय तुरङ्गमानुगः । (१६।१)
tataḥ sa bāṣpapratipūrṇalocanasturaṅgamādāya turaṅgamānugaḥ |
विवेश शोकाभिहतो नृपक्षयं युधापिनीते रिपुणेव भर्तरि ॥ (१६।२)
viveśa śokābhihato nṛpakṣayaṃ yudhāpinīte ripuṇeva bhartari ||
विगाहमानश्च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्नश्रुवहेन चक्षुषा । (१७।१)
vigāhamānaśca narendramandiraṃ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā |
स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्निव ॥ (१७।२)
svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayanniva ||
ततः खगाश्च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास्तुरगाश्च सत्कृताः । (१८।१)
tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satkṛtāḥ |
हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोरुपयानशङ्किनः ॥ (१८।२)
hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnorupayānaśaṅkinaḥ ||
जनाश्च हर्षातिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसंनिकर्षगाः । (१९।१)
janāśca harṣātiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ |
यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे ॥ (१९।२)
yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire ||
अतिप्रहर्षादथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः । (२०।१)
atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ |
गृहाद् विनिश्चक्रमुर् आशया स्त्रियः शरत्पयोदादिव विद्युतश्चलाः ॥ (२०।२)
gṛhād viniścakramur āśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ ||
विलम्बकेश्यो मलिनांशुकाम्बरा निरञ्जनैर्बाष्पहतेक्षणैर्मुखैः । (२१।१)
vilambakeśyo malināṃśukāmbarā nirañjanairbāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ |
स्त्रियो न रेजुर्मृजया विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः ॥ (२१।२)
striyo na rejurmṛjayā vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ ||
अरक्तताम्रैश्चरणैर् अनूपुरैर् अकुण्डलैर् आर्जवकन्धरैर् मुखैः । (२२।१)
araktatāmraiścaraṇair anūpurair akuṇḍalair ārjavakandharair mukhaiḥ |
स्वभावपीनैर् जघनैर् अमेखलैर् अहारयोक्त्रैर् मुषितैरिव स्तनैः ॥ (२२।२)
svabhāvapīnair jaghanair amekhalair ahārayoktrair muṣitairiva stanaiḥ ||
निरीक्ष्य ता बाष्पपरीतलोचना निराश्रयं छन्दकमश्वमेव च । (२३।१)
nirīkṣya tā bāṣpaparītalocanā nirāśrayaṃ chandakamaśvameva ca |
विषण्णवक्त्रा रुरुदुर्वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्षभोज्झिताः ॥ (२३।२)
viṣaṇṇavaktrā rurudurvarāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ ||
ततः सबाष्पा महिषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला । (२४।१)
tataḥ sabāṣpā mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā |
प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी ॥ (२४।२)
pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī ||
हतत्विषो ऽन्याः शिथिलांसबाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव । (२५।१)
hatatviṣo 'nyāḥ śithilāṃsabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva |
न चुक्रुशुर्नाश्रु जहुर्न शश्वसुर्न चेलुरासुर्लिखिता इव स्थिताः ॥ (२५।२)
na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna celurāsurlikhitā iva sthitāḥ ||
अधीरमन्याः पतिशोकमूर्छिता विलोचनप्रस्रवणैर्मुखैः स्त्रियः । (२६।१)
adhīramanyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ |
सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान्धराधरः प्रस्रवणैरिवोपलान् ॥ (२६।२)
siṣiñcire proṣitacandanān stanāndharādharaḥ prasravaṇairivopalān ||
मुखैश्च तासां नयनाम्बुताडितै रराज तद्राजनिवेशनं तदा । (२७।१)
mukhaiśca tāsāṃ nayanāmbutāḍitai rarāja tadrājaniveśanaṃ tadā |
नवाम्बुकाले ऽम्बुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस्तामरसैर्यथा सरः ॥ (२७।२)
navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ ||
सुवृत्तपीनाङ्गुलिभिर् निरन्तरैर् अभूषणैर् गूढसिरैर्वराङ्गनाः । (२८।१)
suvṛttapīnāṅgulibhir nirantarair abhūṣaṇair gūḍhasirairvarāṅganāḥ |
उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर्वातचला लता इव ॥ (२८।२)
urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva ||
करप्रहारप्रचलैश्च ता बभुस्तथापि नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः । (२९।१)
karaprahārapracalaiśca tā babhustathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ |
वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितै रथाङ्गनाम्नां मिथुनैरिवापगाः ॥ (२९।२)
vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunairivāpagāḥ ||
यथा च वक्षांसि करैरपीडयंस्तथैव वक्षोभिरपीडयन् करान् । (३०।१)
yathā ca vakṣāṃsi karairapīḍayaṃstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān |
अकारयंस्तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्यबला दयालसाः ॥ (३०।२)
akārayaṃstatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsyabalā dayālasāḥ ||
ततस्तु रोषप्रविरक्तलोचना विषादसंबन्धिकषायगद्गदम् । (३१।१)
tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasaṃbandhikaṣāyagadgadam |
उवाच निश्वासचलत्पयोधरा विगाढशोकाश्रुधरा यशोधरा ॥ (३१।२)
uvāca niśvāsacalatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā ||
निशि प्रसुप्तामवशां विहाय मां गतः क्व स छन्दक मन्मनोरथः । (३२।१)
niśi prasuptāmavaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa chandaka manmanorathaḥ |
उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः ॥ (३२।२)
upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ ||
अनार्यमस्निग्धममित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किमिहाद्य रोदिषि । (३३।१)
anāryamasnigdhamamitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kimihādya rodiṣi |
नियच्छ बाष्पं भव तुष्टमानसो न संवदत्यश्रु च तच्च कर्म ते ॥ (३३।२)
niyaccha bāṣpaṃ bhava tuṣṭamānaso na saṃvadatyaśru ca tacca karma te ||
प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा । (३४।१)
priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā |
गतो ऽर्यपुत्रो ह्यपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस्तव ॥ (३४।२)
gato 'ryaputro hyapunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava ||
वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर्न मित्रमप्राज्ञमयोगपेशलम् । (३५।१)
varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitramaprājñamayogapeśalam |
सुहृद्ब्रुवेण ह्यविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महानुपप्लवः ॥ (३५।२)
suhṛdbruveṇa hyavipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ ||
इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्तबाष्पाविलरक्तलोचनाः । (३६।१)
imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktabāṣpāvilaraktalocanāḥ |
स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः ॥ (३६।२)
sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ ||
इमाश्च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः । (३७।१)
imāśca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ |
विनाकृतास्तेन सहावरोधनैर्भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः ॥ (३७।२)
vinākṛtāstena sahāvarodhanairbhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ ||
अनर्थकामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरङ्गमो ऽपि ध्रुवमेष कन्थकः । (३८।१)
anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṅgamo 'pi dhruvameṣa kanthakaḥ |
जहार सर्वस्वमितस्तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् ॥ (३८।२)
jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat ||
यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिषुप्रहारानपि किं पुनः कशाः । (३९।१)
yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṃ punaḥ kaśāḥ |
गतः कशापातभयात्कथं न्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् ॥ (३९।२)
gataḥ kaśāpātabhayātkathaṃ nvayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam ||
अनार्यकर्मा भृशमद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव । (४०।१)
anāryakarmā bhṛśamadya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayanniva |
यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस्तुरगाधमो ऽभवत् ॥ (४०।२)
yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkasturagādhamo 'bhavat ||
यदि ह्यहेषिष्यत बोधयन् जनं खुरैः क्षितौ वाप्यकरिष्यत ध्वनिम् । (४१।१)
yadi hyaheṣiṣyata bodhayan janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim |
हनुस्वनं वाजनयिष्यदुत्तमं न चाभविष्यन्मम दुःखमीदृशम् ॥ (४१।२)
hanusvanaṃ vājanayiṣyaduttamaṃ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdṛśam ||
इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य बाष्पग्रथिताक्षरं वचः । (४२।१)
itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya bāṣpagrathitākṣaraṃ vacaḥ |
अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैरिदं छन्दक उत्तरं जगौ ॥ (४२।२)
adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanairidaṃ chandaka uttaraṃ jagau ||
विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुमर्हसि । (४३।१)
vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartumarhasi |
अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत् ॥ (४३।२)
anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat ||
अहं हि जानन्नपि राजशासनं बलात्कृतः कैरपि दैवतैरिव । (४४।१)
ahaṃ hi jānannapi rājaśāsanaṃ balātkṛtaḥ kairapi daivatairiva |
उपानयं तूर्णमिमं तुरङ्गमं तथान्वगच्छं विगतश्रमो ऽध्वनि ॥ (४४।२)
upānayaṃ tūrṇamimaṃ turaṅgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani ||
व्रजन्नयं वाजिवरो ऽपि नास्पृशन्महीं खुराग्रैर्विधृतैरिवान्तरा । (४५।१)
vrajannayaṃ vājivaro 'pi nāspṛśanmahīṃ khurāgrairvidhṛtairivāntarā |
तथैव दैवादिव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्यहेषत ॥ (४५।२)
tathaiva daivādiva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpyaheṣata ||
यतो बहिर्गच्छति पार्थिवात्मजे तदाभवद्द्वारमपावृतं स्वयम् । (४६।१)
yato bahirgacchati pārthivātmaje tadābhavaddvāramapāvṛtaṃ svayam |
तमश्च नैशं रविणेव पाटितं ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् ॥ (४६।२)
tamaśca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām ||
यदप्रमत्तो ऽपि नरेन्द्रशासनाद् गृहे पुरे चैव सहस्रशो जनः । (४७।१)
yadapramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure caiva sahasraśo janaḥ |
तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस्ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् ॥ (४७।२)
tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtastato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām ||
यतश्च वासो वनवाससंमतं निसृष्टमस्मै समये दिवौकसा । (४८।१)
yataśca vāso vanavāsasaṃmataṃ nisṛṣṭamasmai samaye divaukasā |
दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद्धृतं ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् ॥ (४८।२)
divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca taddhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām ||
तदेवमावां नरदेवि दोषतो न तत्प्रयातं प्रति गन्तुमर्हसि । (४९।१)
tadevamāvāṃ naradevi doṣato na tatprayātaṃ prati gantumarhasi |
न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर्गतः ॥ (४९।२)
na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ ||
इति प्रयाणं बहुदेवम् अद्भुतं निशम्य तास्तस्य महात्मनः स्त्रियः । (५०।१)
iti prayāṇaṃ bahudevam adbhutaṃ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ |
प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर्मनोज्वरं प्रव्रजनात्तु लेभिरे ॥ (५०।२)
pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayurmanojvaraṃ pravrajanāttu lebhire ||
विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता । (५१।१)
viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā |
विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च ॥ (५१।२)
vihāya dhairyaṃ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca ||
महोर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्पृथङ्मूलरुहाः समुद्गताः । (५२।१)
mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthakpṛthaṅmūlaruhāḥ samudgatāḥ |
प्रवेरितास्ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः ॥ (५२।२)
praveritāste bhuvi tasya mūrdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ ||
प्रलम्बबाहुर्मृगराजविक्रमो महर्षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः । (५३।१)
pralambabāhurmṛgarājavikramo maharṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ |
विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस्तथाविधो ऽप्याश्रमवासमर्हति ॥ (५३।२)
viśālavakṣā ghanadundubhisvanastathāvidho 'pyāśramavāsamarhati ||
अभागिनी नूनमियं वसुंधरा तमार्यकर्माणमनुत्तमं पतिम् । (५४।१)
abhāginī nūnamiyaṃ vasuṃdharā tamāryakarmāṇamanuttamaṃ patim |
गतस्ततो ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते ॥ (५४।२)
gatastato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate ||
सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ बिसपुष्पकोमलौ । (५५।१)
sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau bisapuṣpakomalau |
वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः ॥ (५५।२)
vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ ||
विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् । (५६।१)
vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam |
कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच्छरीरमोजस्वि वने भविष्यति ॥ (५६।२)
kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccharīramojasvi vane bhaviṣyati ||
कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः । (५७।१)
kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ |
प्रदातुमेवाभ्युचितो न याचितुं कथं स भिक्षां परतश्चरिष्यति ॥ (५७।२)
pradātumevābhyucito na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataścariṣyati ||
शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः । (५८।१)
śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ |
कथं बत स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पटैकदेशान्तरिते महीतले ॥ (५८।२)
kathaṃ bata svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale ||
इमं प्रलापं करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः । (५९।१)
imaṃ pralāpaṃ karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ |
विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर्मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः ॥ (५९।२)
vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ ||
ततो धरायामपतद्यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाह्वया । (६०।१)
tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāhvayā |
शनैश्च तत्तद्विललाप विक्लवा मुहुर्मुहुर्गद्गदरुद्धया गिरा ॥ (६०।२)
śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā ||
स मामनाथां सहधर्मचारिणीमपास्य धर्मं यदि कर्तुमिच्छति । (६१।१)
sa māmanāthāṃ sahadharmacāriṇīmapāsya dharmaṃ yadi kartumicchati |
कुतो ऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुमिच्छति ॥ (६१।२)
kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṃ vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati ||
शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान् महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् । (६२।१)
śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān |
वनानि पत्नीसहितानुपेयुषस्तथा हि धर्मं मदृते चिकीर्षति ॥ (६२।२)
vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā hi dharmaṃ madṛte cikīrṣati ||
मखेषु वा वेदविधानसंस्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षितावुभौ । (६३।१)
makheṣu vā vedavidhānasaṃskṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitāvubhau |
समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः ॥ (६३।२)
samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ ||
ध्रुवं स जानन्मम धर्मवल्लभो मनः प्रियेर्ष्याकलहं मुहुर्मिथः । (६४।१)
dhruvaṃ sa jānanmama dharmavallabho manaḥ priyerṣyākalahaṃ muhurmithaḥ |
सुखं विभीर्मामपहाय रोषणां महेन्द्रलोके ऽप्सरसो जिघृक्षति ॥ (६४।२)
sukhaṃ vibhīrmāmapahāya roṣaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati ||
इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः । (६५।१)
iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ |
वने यदर्थं स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिमेव च ॥ (६५।२)
vane yadarthaṃ sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktimeva ca ||
न खल्वियं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज्जनस्यात्मवतो ऽपि दुर्लभम् । (६६।१)
na khalviyaṃ svargasukhāya me spṛhā na tajjanasyātmavato 'pi durlabham |
स तु प्रियो मामिह वा परत्र वा कथं न जह्यादिति मे मनोरथः ॥ (६६।२)
sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṃ na jahyāditi me manorathaḥ ||
अभागिनी यद्यहमायतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुरुदीक्षितुं मुखम् । (६७।१)
abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bharturudīkṣituṃ mukham |
न मन्दभाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्ययं कदाचिदङ्के परिवर्तितुं पितुः ॥ (६७।२)
na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'pyayaṃ kadācidaṅke parivartituṃ pituḥ ||
अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः । (६८।१)
aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ |
कलप्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस्त्यजतीदृशं बत ॥ (६८।२)
kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yastyajatīdṛśaṃ bata ||
ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्ययसो ऽपि वा कृतम् । (६९।१)
mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpyayaso 'pi vā kṛtam |
अनाथवच्छ्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन्न दीर्यते ॥ (६९।२)
anāthavacchrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yanna dīryate ||
इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् । (७०।१)
itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt |
स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम् ॥ (७०।२)
svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam ||
ततस्तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागताम् । (७१।१)
tatastathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām |
महारविन्दैरिव वृष्टिताडितैर्मुखैः सबाष्पैर् वनिता विचुक्रुशुः ॥ (७१।२)
mahāravindairiva vṛṣṭitāḍitairmukhaiḥ sabāṣpair vanitā vicukruśuḥ ||
समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस्तु देवायतनाद्विनिर्ययौ । (७२।१)
samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpastu devāyatanādviniryayau |
जनस्य तेजार्तरवेण चाहतश्चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः ॥ (७२।२)
janasya tejārtaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ ||
निशाम्य च छन्दककन्थकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् । (७३।१)
niśāmya ca chandakakanthakāvubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram |
पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर्वृत्त इवोत्सवे ध्वजः ॥ (७३।२)
papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervṛtta ivotsave dhvajaḥ ||
ततो मुहूर्तं सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः । (७४।१)
tato muhūrtaṃ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ |
निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः ॥ (७४।२)
nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ ||
बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत्त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् । (७५।१)
bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahattvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam |
गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्नप्रियवत्प्रवेरितः ॥ (७५।२)
guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sannapriyavatpraveritaḥ ||
तदद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेनमानय । (७६।१)
tadadya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punarenamānaya |
ऋते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधादिव ॥ (७६।२)
ṛte hi tasmānmama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva ||
सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन्न ममार संजयः । (७७।१)
suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yanna mamāra saṃjayaḥ |
अहं पुनर्धर्मरतौ सुते गते मुमुक्षुरात्मानमनात्मवानिव ॥ (७७।२)
ahaṃ punardharmaratau sute gate mumukṣurātmānamanātmavāniva ||
विभोर्दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः । (७८।१)
vibhordaśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ |
प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद्धि मनो मनोरपि ॥ (७८।२)
priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyeddhi mano manorapi ||
अजस्य राज्ञस्तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा । (७९।१)
ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā |
गते वनं यस्तनये दिवं गतो न मोघबाष्पः कृपणं जिजीव ह ॥ (७९।२)
gate vanaṃ yastanaye divaṃ gato na moghabāṣpaḥ kṛpaṇaṃ jijīva ha ||
प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः । (८०।१)
pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtastvayā yatra sa me jalāñjaliḥ |
इमे परीप्सन्ति हि तं पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः ॥ (८०।२)
ime parīpsanti hi taṃ pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ ||
इति तनयवियोगजातदुःखः क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् । (८१।१)
iti tanayaviyogajātaduḥkhaḥ kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam |
दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः ॥ (८१।२)
daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ ||
श्रुतविनयगुणान्वितस्ततस्तं मतिसचिवः प्रवयाः पुरोहितश्च । (८२।१)
śrutavinayaguṇānvitastatastaṃ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaśca |
समधृतमिदमूचतुर्यथावन्न च परितप्तमुखौ न चाप्यशोकौ ॥ (८२।२)
samadhṛtamidamūcaturyathāvanna ca paritaptamukhau na cāpyaśokau ||
त्यज नरवर शोकमेहि धैर्यं कुधृतिरिवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् । (८३।१)
tyaja naravara śokamehi dhairyaṃ kudhṛtirivārhasi dhīra nāśru moktum |
स्रजमिव मृदितामपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो हि नृपा वनान्यभीयुः ॥ (८३।२)
srajamiva mṛditāmapāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo hi nṛpā vanānyabhīyuḥ ||
अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तदृषेः पुरासितस्य । (८४।१)
api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tadṛṣeḥ purāsitasya |
न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणमपि वासयितुं सुखेन शक्यः ॥ (८४।२)
na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṃ sukhena śakyaḥ ||
यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस्त्वरितमुदाहर यावदत्र यावः । (८५।१)
yadi tu nṛvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ |
बहुविधम् इह युद्धमस्तु तावत्तव तनयस्य विधेश्च तस्य तस्य ॥ (८५।२)
bahuvidham iha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya ||
नरपतिरथ तौ शशास तस्माद् द्रुतमित एव युवामभिप्रयातम् । (८६।१)
narapatiratha tau śaśāsa tasmād drutamita eva yuvāmabhiprayātam |
न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेरिव पुत्रलालसस्य ॥ (८६।२)
na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuneriva putralālasasya ||
परममिति नरेन्द्रशासनात्तौ ययतुरमात्यपुरोहितौ वनं तत् । (८७।१)
paramamiti narendraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṃ tat |
कृतमिति सवधूजनः सदारो नृपतिरपि प्रचकार शेषकार्यम् ॥ (८७।२)
kṛtamiti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatirapi pracakāra śeṣakāryam ||
इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽन्तःपुरविलापो नामाष्टमः सर्गः ॥ (८८।१)
iti buddhacarite mahākāvye 'ntaḥpuravilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.