BCar, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
स तथा विषयैर्विलोभ्यमानः परमार्हैरपि शाक्यराजसूनुः । (१।१)
sa tathā viṣayairvilobhyamānaḥ paramārhairapi śākyarājasūnuḥ |
न जगाम धृतिं न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः ॥ (१।२)
na jagāma dhṛtiṃ na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ ||
अथ मन्त्रिसुतैः क्षमैः कदाचित्सखिभिश्चित्रकथैः कृतानुयात्रः । (२।१)
atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācitsakhibhiścitrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ |
वनभूमिदिदृक्षया शमेप्सुर्नरदेवानुमतो बहिः प्रतस्थे ॥ (२।२)
vanabhūmididṛkṣayā śamepsurnaradevānumato bahiḥ pratasthe ||
नवरुक्मखलीनकिङ्किणीकं प्रचलच्चामरचारुहेमभाण्डम् । (३।१)
navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāmaracāruhemabhāṇḍam |
अभिरुह्य स कन्थकं सदश्वं प्रययौ केतुमिव द्रुमाब्जकेतुः ॥ (३।२)
abhiruhya sa kanthakaṃ sadaśvaṃ prayayau ketumiva drumābjaketuḥ ||
स विकृष्टतरां वनान्तभूमिं वनलोभाच्च ययौ महीगुणाच्च । (४।१)
sa vikṛṣṭatarāṃ vanāntabhūmiṃ vanalobhācca yayau mahīguṇācca |
सलिलोर्मिविकारसीरमार्गां वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणाम् ॥ (४।२)
salilormivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām ||
हलभिन्नविकीर्णशष्पदर्भां हतसूक्ष्मक्रिमिकीटजन्तुकीर्णाम् । (५।१)
halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimikīṭajantukīrṇām |
समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव वधे भृशं शुशोच ॥ (५।२)
samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva vadhe bhṛśaṃ śuśoca ||
कृषतः पुरुषांश्च वीक्षमाणः पवनार्कांशुरजोविभिन्नवर्णान् । (६।१)
kṛṣataḥ puruṣāṃśca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān |
वहनक्लमविक्लवांश्च धुर्यान् परमार्यः परमां कृपां चकार ॥ (६।२)
vahanaklamaviklavāṃśca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra ||
अवतीर्य ततस्तुरङ्गपृष्ठाच्छनकैर्गा व्यचरच्छुचा परीतः । (७।१)
avatīrya tatasturaṅgapṛṣṭhācchanakairgā vyacaracchucā parītaḥ |
जगतो जननव्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्विदमित्युवाच चार्तः ॥ (७।२)
jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalvidamityuvāca cārtaḥ ||
मनसा च विविक्ततामभीप्सुः सुहृदस्ताननुयायिनो निवार्य । (८।१)
manasā ca viviktatāmabhīpsuḥ suhṛdastānanuyāyino nivārya |
अभितश्चलचारुपर्णवत्या विजने मूलमुपेयिवान् स जम्ब्वाः ॥ (८।२)
abhitaścalacāruparṇavatyā vijane mūlamupeyivān sa jambvāḥ ||
निषसाद स यत्र शौचवत्यां भुवि वैदूर्यनिकाशशाद्वलायाम् । (९।१)
niṣasāda sa yatra śaucavatyāṃ bhuvi vaidūryanikāśaśādvalāyām |
जगतः प्रभवव्ययौ विचिन्वन्मनसश्च स्थितिमार्गमाललम्बे ॥ (९।२)
jagataḥ prabhavavyayau vicinvanmanasaśca sthitimārgamālalambe ||
समवाप्तमनःस्थितिश्च सद्यो विषयेच्छादिभिराधिभिश्च मुक्तः । (१०।१)
samavāptamanaḥsthitiśca sadyo viṣayecchādibhirādhibhiśca muktaḥ |
सवितर्कविचारमाप शान्तं प्रथमं ध्यानम् अनास्रवप्रकारम् ॥ (१०।२)
savitarkavicāramāpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānam anāsravaprakāram ||
अधिगम्य ततो विवेकजं तु परमप्रीतिसुखं मनःसमाधिम् । (११।१)
adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ manaḥsamādhim |
इदमेव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोकगतिं निशाम्य सम्यक् ॥ (११।२)
idameva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ niśāmya samyak ||
कृपणं बत यज्जनः स्वयं सन्नवशो व्याधिजराविनाशधर्मा । (१२।१)
kṛpaṇaṃ bata yajjanaḥ svayaṃ sannavaśo vyādhijarāvināśadharmā |
जरयार्दितमातुरं मृतं वा परमज्ञो विजुगुप्सते मदान्धः ॥ (१२।२)
jarayārditamāturaṃ mṛtaṃ vā paramajño vijugupsate madāndhaḥ ||
इह चेदहमीदृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथास्वभावम् । (१३।१)
iha cedahamīdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam |
न भवेत्सदृशं हि तत्क्षमं वा परमं धर्ममिमं विजानतो मे ॥ (१३।२)
na bhavetsadṛśaṃ hi tatkṣamaṃ vā paramaṃ dharmamimaṃ vijānato me ||
इति तस्य विपश्यतो यथावज्जगतो व्याधिजराविपत्तिदोषान् । (१४।१)
iti tasya vipaśyato yathāvajjagato vyādhijarāvipattidoṣān |
बलयौवनजीवितप्रवृत्तो विजगामात्मगतो मदः क्षणेन ॥ (१४।२)
balayauvanajīvitapravṛtto vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena ||
न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रिनिद्रे । (१५।१)
na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre |
न च कामगुणेषु संररञ्जे न विदिद्वेष परं न चावमेने ॥ (१५।२)
na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na vididveṣa paraṃ na cāvamene ||
इति बुद्धिरियं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा । (१६।१)
iti buddhiriyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā |
पुरुषैरपरैरदृश्यमानः पुरुषश्चोपससर्प भिक्षुवेषः ॥ (१६।२)
puruṣairaparairadṛśyamānaḥ puruṣaścopasasarpa bhikṣuveṣaḥ ||
नरदेवसुतस्तमभ्यपृच्छद्वद को ऽसीति शशंस सो ऽथ तस्मै । (१७।१)
naradevasutastamabhyapṛcchadvada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai |
नरपुंगव जन्ममृत्युभीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्षहेतोः ॥ (१७।२)
narapuṃgava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ ||
जगति क्षयधर्मके मुमुक्षुर्मृगये ऽहं शिवमक्षयं पदं तत् । (१८।१)
jagati kṣayadharmake mumukṣurmṛgaye 'haṃ śivamakṣayaṃ padaṃ tat |
स्वजने ऽन्यजने च तुल्यबुद्धिर्विषयेभ्यो विनिवृत्तरागदोषः ॥ (१८।२)
svajane 'nyajane ca tulyabuddhirviṣayebhyo vinivṛttarāgadoṣaḥ ||
निवसन् क्वचिदेव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा । (१९।१)
nivasan kvacideva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā |
विचराम्यपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्नभैक्षः ॥ (१९।२)
vicarāmyaparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapannabhaikṣaḥ ||
इति पश्यत एव राजसूनोरिदमुक्त्वा स नभः समुत्पपात । (२०।१)
iti paśyata eva rājasūnoridamuktvā sa nabhaḥ samutpapāta |
स हि तद्वपुरन्यबुद्धदर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान्दिवौकाः ॥ (२०।२)
sa hi tadvapuranyabuddhadarśī smṛtaye tasya sameyivāndivaukāḥ ||
गगनं खगवद्गते च तस्मिन् नृवरः संजहृषे विसिस्मिये च । (२१।१)
gaganaṃ khagavadgate ca tasmin nṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca |
उपलभ्य ततश्च धर्मसंज्ञामभिनिर्याणविधौ मतिं चकार ॥ (२१।२)
upalabhya tataśca dharmasaṃjñāmabhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra ||
तत इन्द्रसमो जितेन्द्रियाश्वः प्रविविक्षुः पुरमश्वमारुरोह । (२२।१)
tata indrasamo jitendriyāśvaḥ pravivikṣuḥ puramaśvamāruroha |
परिवारजनं त्ववेक्षमाणस्तत एवाभिमतं वनं न भेजे ॥ (२२।२)
parivārajanaṃ tvavekṣamāṇastata evābhimataṃ vanaṃ na bheje ||
स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर्वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय । (२३।१)
sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣurvanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya |
प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद्वनभूमेरिव मण्डलं द्विपेन्द्रः ॥ (२३।२)
praviveśa punaḥ puraṃ na kāmādvanabhūmeriva maṇḍalaṃ dvipendraḥ ||
सुखिता बत निर्वृता च सा स्त्री पतिरीदृक्ष इहायताक्ष यस्याः । (२४।१)
sukhitā bata nirvṛtā ca sā strī patirīdṛkṣa ihāyatākṣa yasyāḥ |
इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशन्तं पथि साञ्जलिर्जगाद ॥ (२४।२)
iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalirjagāda ||
अथ घोषमिमं महाभ्रघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे । (२५।१)
atha ghoṣamimaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe |
श्रुतवान्स हि निर्वृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार ॥ (२५।२)
śrutavānsa hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra ||
अथ काञ्चनशैलशृङ्गवर्ष्मा गजमेघर्षभबाहुनिस्वनाक्षः । (२६।१)
atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ |
क्षयमक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे ॥ (२६।२)
kṣayamakṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede ||
मृगराजगतिस्ततो ऽभ्यगच्छन्नृपतिं मन्त्रिगणैरुपास्यमानम् । (२७।१)
mṛgarājagatistato 'bhyagacchannṛpatiṃ mantrigaṇairupāsyamānam |
समितौ मरुतामिव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः ॥ (२७।२)
samitau marutāmiva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ ||
प्रणिपत्य च साञ्जलिर्बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्वनुज्ञाम् । (२८।१)
praṇipatya ca sāñjalirbabhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhvanujñām |
परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर्नियतो ह्यस्य जनस्य विप्रयोगः ॥ (२८।२)
parivivrajiṣāmi mokṣahetorniyato hyasya janasya viprayogaḥ ||
इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश्चचाल । (२९।१)
iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaścacāla |
कमलप्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं चेदमुवाच बाष्पकण्ठः ॥ (२९।२)
kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedamuvāca bāṣpakaṇṭhaḥ ||
प्रतिसंहर तात बुद्धिमेतां न हि कालस्तव धर्मसंश्रयस्य । (३०।१)
pratisaṃhara tāta buddhimetāṃ na hi kālastava dharmasaṃśrayasya |
वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् ॥ (३०।२)
vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām ||
विषयेषु कुतूहलेन्द्रियस्य व्रतखेदेष्वसमर्थनिश्चयस्य । (३१।१)
viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣvasamarthaniścayasya |
तरुणस्य मनश्चलत्यरण्याद् अनभिज्ञस्य विशेषतो विवेके ॥ (३१।२)
taruṇasya manaścalatyaraṇyād anabhijñasya viśeṣato viveke ||
मम तु प्रियधर्म धर्मकालस्त्वयि लक्ष्मीमवसृज्य लक्ष्मभूते । (३२।१)
mama tu priyadharma dharmakālastvayi lakṣmīmavasṛjya lakṣmabhūte |
स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस्तव हित्वा तु गुरुं भवेदधर्मः ॥ (३२।२)
sthiravikrama vikrameṇa dharmastava hitvā tu guruṃ bhavedadharmaḥ ||
तदिमं व्यवसायमुत्सृज त्वं भव तावन्निरतो गृहस्थधर्मे । (३३।१)
tadimaṃ vyavasāyamutsṛja tvaṃ bhava tāvannirato gṛhasthadharme |
पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः ॥ (३३।२)
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ ||
इति वाक्यमिदं निशम्य राज्ञः कलविङ्कस्वर उत्तरं बभाषे । (३४।१)
iti vākyamidaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe |
यदि मे प्रतिभूश्चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये ॥ (३४।२)
yadi me pratibhūścaturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye ||
न भवेन्मरणाय जीवितं मे विहरेत्स्वास्थ्यमिदं च मे न रोगः । (३५।१)
na bhavenmaraṇāya jīvitaṃ me viharetsvāsthyamidaṃ ca me na rogaḥ |
न च यौवनमाक्षिपेज्जरा मे न च संपत्तिमिमां हरेद्विपत्तिः ॥ (३५।२)
na ca yauvanamākṣipejjarā me na ca saṃpattimimāṃ haredvipattiḥ ||
इति दुर्लभम् अर्थम् ऊचिवांसं तनयं वाक्यमुवाच शाक्यराजः । (३६।१)
iti durlabham artham ūcivāṃsaṃ tanayaṃ vākyamuvāca śākyarājaḥ |
त्यज बुद्धिमिमामतिप्रवृत्तामवहास्यो ऽतिमनोरथो ऽक्रमश्च ॥ (३६।२)
tyaja buddhimimāmatipravṛttāmavahāsyo 'timanoratho 'kramaśca ||
अथ मेरुगुरुर्गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष नास्मि वार्यः । (३७।१)
atha merugururguruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa nāsmi vāryaḥ |
शरणाज्ज्वलनेन दह्यमानान्न हि निश्चिक्रमिषुः क्षमं ग्रहीतुम् ॥ (३७।२)
śaraṇājjvalanena dahyamānānna hi niścikramiṣuḥ kṣamaṃ grahītum ||
जगतश्च यदा ध्रुवो वियोगो ननु धर्माय वरं स्वयंवियोगः । (३८।१)
jagataśca yadā dhruvo viyogo nanu dharmāya varaṃ svayaṃviyogaḥ |
अवशं ननु विप्रयोजयेन्मामकृतस्वार्थमतृप्तमेव मृत्युः ॥ (३८।२)
avaśaṃ nanu viprayojayenmāmakṛtasvārthamatṛptameva mṛtyuḥ ||
इति भूमिपतिर्निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः । (३९।१)
iti bhūmipatirniśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ |
अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणमुत्तमांश्च कामान् ॥ (३९।२)
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇamuttamāṃśca kāmān ||
सचिवैस्तु निदर्शितो यथावद् बहुमानात्प्रणयाच्च शास्त्रपूर्वम् । (४०।१)
sacivaistu nidarśito yathāvad bahumānātpraṇayācca śāstrapūrvam |
गुरुणा च निवारितो ऽश्रुपातैः प्रविवेशावसथं ततः स शोचन् ॥ (४०।२)
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan ||
चलकुण्डलचुम्बिताननाभिर्घननिश्वासविकम्पितस्तनीभिः । (४१।१)
calakuṇḍalacumbitānanābhirghananiśvāsavikampitastanībhiḥ |
वनिताभिर् अधीरलोचनाभिर् मृगशावाभिर् इवाभ्युदीक्ष्यमाणः ॥ (४१।२)
vanitābhir adhīralocanābhir mṛgaśāvābhir ivābhyudīkṣyamāṇaḥ ||
स हि काञ्चनपर्वतावदातो हृदयोन्मादकरो वराङ्गनानाम् । (४२।१)
sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām |
श्रवणाङ्गविलोचनात्मभावान्वचनस्पर्शवपुर्गुणैर्जहार ॥ (४२।२)
śravaṇāṅgavilocanātmabhāvānvacanasparśavapurguṇairjahāra ||
विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः । (४३।१)
vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ |
तिमिरं विजिघांसुरात्मभासा रविरुद्यन्निव मेरुमारुरोह ॥ (४३।२)
timiraṃ vijighāṃsurātmabhāsā ravirudyanniva merumāruroha ||
कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्भम् । (४४।१)
kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham |
अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रं प्रवरं काञ्चनमासनं सिषेवे ॥ (४४।२)
adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanamāsanaṃ siṣeve ||
तत उत्तममुत्तमाङ्गनास्तं निशि तूर्यैरुपतस्थुरिन्द्रकल्पम् । (४५।१)
tata uttamamuttamāṅganāstaṃ niśi tūryairupatasthurindrakalpam |
हिमवच्छिरसीव चन्द्रगौरे द्रविणेन्द्रात्मजमप्सरोगणौघाः ॥ (४५।२)
himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajamapsarogaṇaughāḥ ||
परमैरपि दिव्यतूर्यकल्पैः स तु तैर्नैव रतिं ययौ न हर्षम् । (४६।१)
paramairapi divyatūryakalpaiḥ sa tu tairnaiva ratiṃ yayau na harṣam |
परमार्थसुखाय तस्य साधोर् अभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे ॥ (४६।२)
paramārthasukhāya tasya sādhor abhiniścikramiṣā yato na reme ||
अथ तत्र सुरैस्तपोवरिष्ठैरकनिष्ठैर्व्यवसायमस्य बुद्ध्वा । (४७।१)
atha tatra suraistapovariṣṭhairakaniṣṭhairvyavasāyamasya buddhvā |
युगपत्प्रमदाजनस्य निद्रा विहितासीद्विकृताश्च गात्रचेष्टाः ॥ (४७।२)
yugapatpramadājanasya nidrā vihitāsīdvikṛtāśca gātraceṣṭāḥ ||
अभवच्छयिता हि तत्र काचिद्विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् । (४८।१)
abhavacchayitā hi tatra kācidviniveśya pracale kare kapolam |
दयितामपि रुक्मपत्त्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम् ॥ (४८।२)
dayitāmapi rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām ||
विबभौ करलग्नवेणुरन्या स्तनविस्रस्तसितांशुका शयाना । (४९।१)
vibabhau karalagnaveṇuranyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā |
ऋजुषट्पदपङ्क्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसत्तटा नदीव ॥ (४९।२)
ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva ||
नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगताङ्गदाभ्याम् । (५०।१)
navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām |
स्वपिति स्म तथापरा भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन्मृदङ्गमेव ॥ (५०।२)
svapiti sma tathāparā bhujābhyāṃ parirabhya priyavanmṛdaṅgameva ||
नवहाटकभूषणास्तथान्या वसनं पीतमनुत्तमं वसानाः । (५१।१)
navahāṭakabhūṣaṇāstathānyā vasanaṃ pītamanuttamaṃ vasānāḥ |
अवशा घननिद्रया निपेतुर्गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः ॥ (५१।२)
avaśā ghananidrayā nipeturgajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ ||
अवलम्ब्य गवाक्षपार्श्वमन्या शयिता चापविभुग्नगात्रयष्टिः । (५२।१)
avalambya gavākṣapārśvamanyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ |
विरराज विलम्बिचारुहारा रचिता तोरणशालभञ्जिकेव ॥ (५२।२)
virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva ||
मणिकुण्डलदष्टपत्त्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः । (५३।१)
maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ |
शतपत्त्रम् इवार्धवक्रनाडं स्थितकारण्डवघट्टितं चकाशे ॥ (५३।२)
śatapattram ivārdhavakranāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe ||
अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैर् अवनम्यमानगात्राः । (५४।१)
aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārair avanamyamānagātrāḥ |
उपगुह्य परस्परं विरेजुर्भुजपाशैस्तपनीयपरिहार्यैः ॥ (५४।२)
upaguhya parasparaṃ virejurbhujapāśaistapanīyaparihāryaiḥ ||
महतीं परिवादिनीं च काचिद्वनितालिङ्ग्य सखीमिव प्रसुप्ता । (५५।१)
mahatīṃ parivādinīṃ ca kācidvanitāliṅgya sakhīmiva prasuptā |
विजुघूर्ण चलत्सुवर्णसूत्रा वदनेनाकुलकर्णिकोज्ज्वलेन ॥ (५५।२)
vijughūrṇa calatsuvarṇasūtrā vadanenākulakarṇikojjvalena ||
पणवं युवतिर्भुजांसदेशाद् अवविस्रंसितचारुपाशम् अन्या । (५६।१)
paṇavaṃ yuvatirbhujāṃsadeśād avavisraṃsitacārupāśam anyā |
सविलासरतान्ततान्तम् ऊर्वोर् विवरे कान्तमिवाभिनीय शिश्ये ॥ (५६।२)
savilāsaratāntatāntam ūrvor vivare kāntamivābhinīya śiśye ||
अपरा बभूवुर्निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्यो ऽपि शुभभ्रुवो ऽपि सत्यः । (५७।१)
aparā babhūvurnimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ |
प्रतिसंकुचितारविन्दकोशाः सवितर्यस्तमिते यथा नलिन्यः ॥ (५७।२)
pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitaryastamite yathā nalinyaḥ ||
शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनस्रस्तविभूषणांशुकान्ता । (५८।१)
śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā |
अशयिष्ट विकीर्णकण्ठसूत्रा गजभग्ना प्रतियातनाङ्गनेव ॥ (५८।२)
aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā pratiyātanāṅganeva ||
अपरास्त्ववशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुर्गुणैरुपेताः । (५९।१)
aparāstvavaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇairupetāḥ |
विनिशश्वसुरुल्बणं शयाना विकृताः क्षिप्तभूजा जजृम्भिरे च ॥ (५९।२)
viniśaśvasurulbaṇaṃ śayānā vikṛtāḥ kṣiptabhūjā jajṛmbhire ca ||
व्यपविद्धविभूषणस्रजो ऽन्या विसृताग्रन्थनवाससो विसंज्ञाः । (६०।१)
vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā visṛtāgranthanavāsaso visaṃjñāḥ |
अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुकल्पाः ॥ (६०।२)
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ ||
विवृतास्यपुटा विवृद्धगात्री प्रपतद्वक्त्रजला प्रकाशगुह्या । (६१।१)
vivṛtāsyapuṭā vivṛddhagātrī prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā |
अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न बभासे विकृतं वपुः पुपोष ॥ (६१।२)
aparā madaghūrṇiteva śiśye na babhāse vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa ||
इति सत्त्वकुलान्वयानुरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः । (६२।१)
iti sattvakulānvayānurūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ |
सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जितरुग्नपुष्करस्य ॥ (६२।२)
sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjitarugnapuṣkarasya ||
समवेक्ष्य तथा तथा शयाना विकृतास्ता युवतीरधीरचेष्टाः । (६३।१)
samavekṣya tathā tathā śayānā vikṛtāstā yuvatīradhīraceṣṭāḥ |
गुणवद्वपुषो ऽपि वल्गुभाषा नृपसूनुः स विगर्हयांबभूव ॥ (६३।२)
guṇavadvapuṣo 'pi valgubhāṣā nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃbabhūva ||
अशुचिर्विकृतश्च जीवलोके वनितानामयमीदृशः स्वभावः । (६४।१)
aśucirvikṛtaśca jīvaloke vanitānāmayamīdṛśaḥ svabhāvaḥ |
वसनाभरणैस्तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागमेति ॥ (६४।२)
vasanābharaṇaistu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgameti ||
विमृशेद्यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्नविकारमीदृशं च । (६५।१)
vimṛśedyadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāramīdṛśaṃ ca |
ध्रुवमत्र न वर्धयेत्प्रमादं गुणसंकल्पहतस्तु रागमेति ॥ (६५।२)
dhruvamatra na vardhayetpramādaṃ guṇasaṃkalpahatastu rāgameti ||
इति तस्य तदन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव । (६६।१)
iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva |
अवगम्य मनस्ततो ऽस्य देवैर्भवनद्वारमपावृतं बभूव ॥ (६६।२)
avagamya manastato 'sya devairbhavanadvāramapāvṛtaṃ babhūva ||
अथ सो ऽवततार हर्म्यपृष्ठाद्युवतीस्ताः शयिता विगर्हमाणः । (६७।१)
atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhādyuvatīstāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ |
अवतीर्य ततश्च निर्विशङ्को गृहकक्ष्यां प्रथमां विनिर्जगाम ॥ (६७।२)
avatīrya tataśca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ prathamāṃ vinirjagāma ||
तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं छन्दकमित्थमित्युवाच । (६८।१)
turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakamitthamityuvāca |
हयमानय कन्थकं त्वरावानमृतं प्राप्तुमितो ऽद्य मे यियासा ॥ (६८।२)
hayamānaya kanthakaṃ tvarāvānamṛtaṃ prāptumito 'dya me yiyāsā ||
हृदि या मम तुष्टिरद्य जाता व्यवसायश्च यथा मतौ निविष्टः । (६९।१)
hṛdi yā mama tuṣṭiradya jātā vyavasāyaśca yathā matau niviṣṭaḥ |
विजने ऽपि च नाथवानिवास्मि ध्रुवमर्थो ऽभिमुखः समेत इष्टः ॥ (६९।२)
vijane 'pi ca nāthavānivāsmi dhruvamartho 'bhimukhaḥ sameta iṣṭaḥ ||
ह्रियमेव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः । (७०।१)
hriyameva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ |
विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुमतो ममाद्य कालः ॥ (७०।२)
vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātumato mamādya kālaḥ ||
प्रतिगृह्य ततः स भर्तुराज्ञां विदितार्थो ऽपि नरेन्द्रशासनस्य । (७१।१)
pratigṛhya tataḥ sa bharturājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya |
मनसीव परेण चोद्यमानस्तुरगस्यानयने मतिं चकार ॥ (७१।२)
manasīva pareṇa codyamānasturagasyānayane matiṃ cakāra ||
अथ हेमखलीनपूर्णवक्त्रं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठम् । (७२।१)
atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham |
बलसत्त्वजवान्वयोपपन्नं स वराश्वं तमुपानिनाय भर्त्रे ॥ (७२।२)
balasattvajavānvayopapannaṃ sa varāśvaṃ tamupānināya bhartre ||
प्रततत्रिकपुच्छमूलपार्ष्णिं निभृतह्रस्वतनूजपुच्छकर्णम् । (७३।१)
pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṃ nibhṛtahrasvatanūjapucchakarṇam |
विनतोन्नतपृष्ठकुक्षिपार्श्वं विपुलप्रोथललाटकट्युरस्कम् ॥ (७३।२)
vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭyuraskam ||
उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च सान्त्वयन् करेण । (७४।१)
upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa |
मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यमिव प्रवेष्टुकामः ॥ (७४।२)
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyamiva praveṣṭukāmaḥ ||
बहुशः किल शत्रवो निरस्ताः समरे त्वामधिरुह्य पार्थिवेन । (७५।१)
bahuśaḥ kila śatravo nirastāḥ samare tvāmadhiruhya pārthivena |
अहमप्यमृतं पदं यथावत्तुरगश्रेष्ठ लभेय तत्कुरुष्व ॥ (७५।२)
ahamapyamṛtaṃ padaṃ yathāvatturagaśreṣṭha labheya tatkuruṣva ||
सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्तसुखे धनार्जने वा । (७६।१)
sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā |
पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा ॥ (७६।२)
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā ||
इह चैव भवन्ति ये सहायः कलुषे कर्मणि धर्मसंश्रये वा । (७७।१)
iha caiva bhavanti ye sahāyaḥ kaluṣe karmaṇi dharmasaṃśraye vā |
अवगच्छति मे यथान्तरात्मा नियतं ते ऽपि जनास्तदंशभाजः ॥ (७७।२)
avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janāstadaṃśabhājaḥ ||
तदिदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम निर्याणमितो जगद्धिताय । (७८।१)
tadidaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇamito jagaddhitāya |
तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्धिते च ॥ (७८।२)
turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca ||
इति सुहृदमिवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः । (७९।१)
iti suhṛdamivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ |
सितमसितगतिद्युतिर्वपुष्मान् रविरिव शारदमभ्रमारुरोह ॥ (७९।२)
sitamasitagatidyutirvapuṣmān raviriva śāradamabhramāruroha ||
अथ स परिहरन्निशीथचण्डं परिजनबोधकरं ध्वनिं सदश्वः । (८०।१)
atha sa pariharanniśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ |
विगतहनुरवः प्रशान्तहेषश्चकितविमुक्तपदक्रमो जगाम ॥ (८०।२)
vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaścakitavimuktapadakramo jagāma ||
कनकवलयभूषितप्रकोष्ठैः कमलनिभैः कमलानिव प्रविध्य । (८१।१)
kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ kamalāniva pravidhya |
अवनततनवस्ततो ऽस्य यक्षाश्चकितगतैर् दधिरे खुरान् कराग्रैः ॥ (८१।२)
avanatatanavastato 'sya yakṣāścakitagatair dadhire khurān karāgraiḥ ||
गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखमपि द्विरदैर् अपाव्रियन्ते । (८२।१)
guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukhamapi dviradair apāvriyante |
व्रजति नृपसुते गतस्वनास्ताः स्वयमभवन्विवृताः पुरः प्रतोल्यः ॥ (८२।२)
vrajati nṛpasute gatasvanāstāḥ svayamabhavanvivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ ||
पितरमभिमुखं सुतं च बालं जनमनुरक्तमनुत्तमां च लक्ष्मीम् । (८३।१)
pitaramabhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janamanuraktamanuttamāṃ ca lakṣmīm |
कृतमतिरपहाय निर्व्यपेक्षः पितृनगरात्स ततो विनिर्जगाम ॥ (८३।२)
kṛtamatirapahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarātsa tato vinirjagāma ||
अथ स विमलपङ्कजायताक्षः पुरमवलोक्य ननाद सिंहनादम् । (८४।१)
atha sa vimalapaṅkajāyatākṣaḥ puramavalokya nanāda siṃhanādam |
जननमरणयोरदृष्टपारो न पुरमहं कपिलाह्वयं प्रवेष्टा ॥ (८४।२)
jananamaraṇayoradṛṣṭapāro na puramahaṃ kapilāhvayaṃ praveṣṭā ||
इति वचनमिदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणा ननन्दुः । (८५।१)
iti vacanamidaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ |
प्रमुदितमनसश्च देवसङ्घा व्यवसितपारणमाशशंसिरे ऽस्मै ॥ (८५।२)
pramuditamanasaśca devasaṅghā vyavasitapāraṇamāśaśaṃsire 'smai ||
हुतवहवपुषोः दिवौकसो ऽन्ये व्यवसितमस्य सुदुष्करं विदित्वा । (८६।१)
hutavahavapuṣoḥ divaukaso 'nye vyavasitamasya suduṣkaraṃ viditvā |
अकृषत तुहिने पथि प्रकाशं घनविवरप्रसृता इवेन्दुपादाः ॥ (८६।२)
akṛṣata tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivaraprasṛtā ivendupādāḥ ||
हरितुरगतुरङ्गवत्तुरङ्गः स तु विचरन्मनसीव चोद्यमानः । (८७।१)
harituragaturaṅgavatturaṅgaḥ sa tu vicaranmanasīva codyamānaḥ |
अरुणपरुषतारम् अन्तरिक्षं स च सुबहूनि जगाम योजनानि ॥ (८७।२)
aruṇaparuṣatāram antarikṣaṃ sa ca subahūni jagāma yojanāni ||
इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ (८८।१)
iti buddhacarite mahākāvye 'bhiniṣkramaṇo nāma pañcamaḥ sargaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.