BCar, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
आ जन्मनो जन्मजरान्तकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा । (१।१)
ā janmano janmajarāntakasya tasyātmajasyātmajitaḥ sa rājā |
अहन्यहन्यर्थगजाश्वमित्रैर् वृद्धिं ययौ सिन्धुरिवाम्बुवेगैः ॥ (१।२)
ahanyahanyarthagajāśvamitrair vṛddhiṃ yayau sindhurivāmbuvegaiḥ ||
धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव च काञ्चनस्य । (२।१)
dhanasya ratnasya ca tasya tasya kṛtākṛtasyaiva ca kāñcanasya |
तदा हि नैकान्स निधीनवाप मनोरथस्याप्य् अतिभारभूतान् ॥ (२।२)
tadā hi naikānsa nidhīnavāpa manorathasyāpy atibhārabhūtān ||
ये पद्मकल्पैरपि च द्विपेन्द्रैर्न मण्डलं शक्यमिहाभिनेतुम् । (३।१)
ye padmakalpairapi ca dvipendrairna maṇḍalaṃ śakyamihābhinetum |
मदोत्कटा हैमवता गजास्ते विनापि यत्नादुपतस्थुरेनम् ॥ (३।२)
madotkaṭā haimavatā gajāste vināpi yatnādupatasthurenam ||
नानाङ्कचिह्नैर् नवहेमभाण्डैर् विभूषितैर् लम्बसटैस्तथान्यैः । (४।१)
nānāṅkacihnair navahemabhāṇḍair vibhūṣitair lambasaṭaistathānyaiḥ |
संचुक्षुभे चास्य पुरं तुरङ्गैर्बलेन मैत्र्या च धनेन चाप्तैः ॥ (४।२)
saṃcukṣubhe cāsya puraṃ turaṅgairbalena maitryā ca dhanena cāptaiḥ ||
पुष्टाश्च तुष्टाश्च तथास्य राज्ये साध्व्यो ऽरजस्का गुणवत्पयस्काः । (५।१)
puṣṭāśca tuṣṭāśca tathāsya rājye sādhvyo 'rajaskā guṇavatpayaskāḥ |
उदग्रवत्सैः सहिता बभूवुर्बह्व्यो बहुक्षीरदुहश् च गावः ॥ (५।२)
udagravatsaiḥ sahitā babhūvurbahvyo bahukṣīraduhaś ca gāvaḥ ||
मध्यस्थतां तस्य रिपुर्जगाम मध्यस्थभावः प्रययौ सुहृत्त्वम् । (६।१)
madhyasthatāṃ tasya ripurjagāma madhyasthabhāvaḥ prayayau suhṛttvam |
विशेषतो दार्ढ्यमियाय मित्रं द्वावस्य पक्षावपरस्तु नास ॥ (६।२)
viśeṣato dārḍhyamiyāya mitraṃ dvāvasya pakṣāvaparastu nāsa ||
तथास्य मन्दानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुण्डलमण्डिताभ्रः । (७।१)
tathāsya mandānilameghaśabdaḥ saudāminīkuṇḍalamaṇḍitābhraḥ |
विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः ॥ (७।२)
vināśmavarṣāśanipātadoṣaiḥ kāle ca deśe pravavarṣa devaḥ ||
रुरोह सस्यं फलवद्यथर्तु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण । (८।१)
ruroha sasyaṃ phalavadyathartu tadākṛtenāpi kṛṣiśrameṇa |
ता एव चास्यौषधयो रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः ॥ (८।२)
tā eva cāsyauṣadhayo rasena sāreṇa caivābhyadhikā babhūvuḥ ||
शरीरसंदेहकरे ऽपि काले संग्रामसंमर्द इव प्रवृत्ते । (९।१)
śarīrasaṃdehakare 'pi kāle saṃgrāmasaṃmarda iva pravṛtte |
स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे कालवशेन नार्यः ॥ (९।२)
svasthāḥ sukhaṃ caiva nirāmayaṃ ca prajajñire kālavaśena nāryaḥ ||
पृथग्व्रतिभ्यो विभवे ऽपि गर्ह्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः । (१०।१)
pṛthagvratibhyo vibhave 'pi garhye na prārthayanti sma narāḥ parebhyaḥ |
अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनो ऽपि चार्यस्तदा न कश्चिद्विमुखो बभूव ॥ (१०।२)
abhyarthitaḥ sūkṣmadhano 'pi cāryastadā na kaścidvimukho babhūva ||
नागौरवो बन्धुषु नाप्यदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंस्रः । (११।१)
nāgauravo bandhuṣu nāpyadātā naivāvrato nānṛtiko na hiṃsraḥ |
आसीत्तदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेरिव नाहुषस्य ॥ (११।२)
āsīttadā kaścana tasya rājye rājño yayāteriva nāhuṣasya ||
उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानाम् । (१२।१)
udyānadevāyatanāśramāṇāṃ kūpaprapāpuṣkariṇīvanānām |
चक्रुः क्रियास्तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गम् इवोपलभ्य ॥ (१२।२)
cakruḥ kriyāstatra ca dharmakāmāḥ pratyakṣataḥ svargam ivopalabhya ||
मुक्तश्च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः स्वर्ग इवाभिरेमे । (१३।१)
muktaśca durbhikṣabhayāmayebhyo hṛṣṭo janaḥ svarga ivābhireme |
पत्नीं पतिर्वा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश्च ॥ (१३।२)
patnīṃ patirvā mahiṣī patiṃ vā parasparaṃ na vyabhiceratuśca ||
कश्चित्सिषेवे रतये न कामं कामार्थमर्थं न जुगोप कश्चित् । (१४।१)
kaścitsiṣeve rataye na kāmaṃ kāmārthamarthaṃ na jugopa kaścit |
कश्चिद्धनार्थं न चचार धर्मं धर्माय कश्चिन्न चकार हिंसाम् ॥ (१४।२)
kaściddhanārthaṃ na cacāra dharmaṃ dharmāya kaścinna cakāra hiṃsām ||
स्तेयादिभिश्चाप्यरिभिश्च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् । (१५।१)
steyādibhiścāpyaribhiśca naṣṭaṃ svasthaṃ svacakraṃ paracakramuktam |
क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य पुरानरण्यस्य यथैव राष्ट्रे ॥ (१५।२)
kṣemaṃ subhikṣaṃ ca babhūva tasya purānaraṇyasya yathaiva rāṣṭre ||
तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोरिवादित्यसुतस्य राज्ये । (१६।१)
tadā hi tajjanmani tasya rājño manorivādityasutasya rājye |
चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम ॥ (१६।२)
cacāra harṣaḥ praṇanāśa pāpmā jajvāla dharmaḥ kaluṣaḥ śaśāma ||
एवंविधा राजकुलस्य संपत्सर्वार्थसिद्धिश्च यतो बभूव । (१७।१)
evaṃvidhā rājakulasya saṃpatsarvārthasiddhiśca yato babhūva |
ततो नृपस्तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धो ऽयमिति प्रचक्रे ॥ (१७।२)
tato nṛpastasya sutasya nāma sarvārthasiddho 'yamiti pracakre ||
देवी तु माया विबुधर्षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावम् । (१८।१)
devī tu māyā vibudharṣikalpaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ tanayaprabhāvam |
जातं प्रहर्षं न शशाक सोढुं ततो निवासाय दिवं जगाम ॥ (१८।२)
jātaṃ praharṣaṃ na śaśāka soḍhuṃ tato nivāsāya divaṃ jagāma ||
ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम् । (१९।१)
tataḥ kumāraṃ suragarbhakalpaṃ snehena bhāvena ca nirviśeṣam |
मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयाम् आत्मजवद् बभूव ॥ (१९।२)
mātṛṣvasā mātṛsamaprabhāvā saṃvardhayām ātmajavad babhūva ||
ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वह्निर् इवानिलेन । (२०।१)
tataḥ sa bālārka ivodayasthaḥ samīrito vahnir ivānilena |
क्रमेण सम्यग्ववृधे कुमारस्ताराधिपः पक्ष इवातमस्के ॥ (२०।२)
krameṇa samyagvavṛdhe kumārastārādhipaḥ pakṣa ivātamaske ||
ततो महार्हाणि च चन्दनानि रत्नावलीश्चौषधिभिः सगर्भाः । (२१।१)
tato mahārhāṇi ca candanāni ratnāvalīścauṣadhibhiḥ sagarbhāḥ |
मृगप्रयुक्तान् रथकांश्च हैमान् आचक्रिरे ऽस्मै सुहृदालयेभ्यः ॥ (२१।२)
mṛgaprayuktān rathakāṃśca haimān ācakrire 'smai suhṛdālayebhyaḥ ||
वयोऽनुरूपाणि च भूषणानि हिरण्मयान् हस्तिमृगाश्वकांश्च । (२२।१)
vayo'nurūpāṇi ca bhūṣaṇāni hiraṇmayān hastimṛgāśvakāṃśca |
रथांश्च गोपुत्रकसम्प्रयुक्तान् पुत्रीश्च चामीकररूप्यचित्राः ॥ (२२।२)
rathāṃśca goputrakasamprayuktān putrīśca cāmīkararūpyacitrāḥ ||
एवं स तैस्तैर्विषयोपचारैर् वयोऽनुरूपैर् उपचर्यमाणः । (२३।१)
evaṃ sa taistairviṣayopacārair vayo'nurūpair upacaryamāṇaḥ |
बालो ऽप्यबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च ॥ (२३।२)
bālo 'pyabālapratimo babhūva dhṛtyā ca śaucena dhiyā śriyā ca ||
वयश्च कौमारमतीत्य सम्यक् सम्प्राप्य काले प्रतिपत्तिकर्म । (२४।१)
vayaśca kaumāramatītya samyak samprāpya kāle pratipattikarma |
अल्पैर् अहोभिर् बहुवर्षगम्या जग्राह विद्याः स्वकुलानुरूपाः ॥ (२४।२)
alpair ahobhir bahuvarṣagamyā jagrāha vidyāḥ svakulānurūpāḥ ||
नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यमर्थं श्रुत्वा पुरस्तादसितान्महर्षेः । (२५।१)
naiḥśreyasaṃ tasya tu bhavyamarthaṃ śrutvā purastādasitānmaharṣeḥ |
कामेषु सङ्गं जनयांबभूव वनानि यायादिति शाक्यराजः ॥ (२५।२)
kāmeṣu saṅgaṃ janayāṃbabhūva vanāni yāyāditi śākyarājaḥ ||
कुलात्ततो ऽस्मै स्थिरशीलयुक्तात्साध्वीं वपुर्ह्रीविनयोपपन्नाम् । (२६।१)
kulāttato 'smai sthiraśīlayuktātsādhvīṃ vapurhrīvinayopapannām |
यशोधरां नाम यशोविशालां वामाभिधानां श्रियमाजुहाव ॥ (२६।२)
yaśodharāṃ nāma yaśoviśālāṃ vāmābhidhānāṃ śriyamājuhāva ||
विद्योतमानो वपुषा परेण सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः । (२७।१)
vidyotamāno vapuṣā pareṇa sanatkumārapratimaḥ kumāraḥ |
सार्धं तया शाक्यनरेन्द्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे ॥ (२७।२)
sārdhaṃ tayā śākyanarendravadhvā śacyā sahasrākṣa ivābhireme ||
किंचिन्मनःक्षोभकरं प्रतीपं कथं न पश्येदिति सो ऽनुचिन्त्य । (२८।१)
kiṃcinmanaḥkṣobhakaraṃ pratīpaṃ kathaṃ na paśyediti so 'nucintya |
वासं नृपो व्यादिशति स्म तस्मै हर्म्योदरेष्वेव न भूप्रचारम् ॥ (२८।२)
vāsaṃ nṛpo vyādiśati sma tasmai harmyodareṣveva na bhūpracāram ||
ततः शरत्तोयदपाण्डरेषु भूमौ विमानेष्विव रञ्जितेषु । (२९।१)
tataḥ śarattoyadapāṇḍareṣu bhūmau vimāneṣviva rañjiteṣu |
हर्म्येषु सर्वर्तुसुखाश्रयेषु स्त्रीणामुदारैर्विजहार तूर्यैः ॥ (२९।२)
harmyeṣu sarvartusukhāśrayeṣu strīṇāmudārairvijahāra tūryaiḥ ||
कलैर्हि चामीकरबद्धकक्षैर् नारीकराग्राभिहतैर्मृदङ्गैः । (३०।१)
kalairhi cāmīkarabaddhakakṣair nārīkarāgrābhihatairmṛdaṅgaiḥ |
वराप्सरोनृत्यसमैश्च नृत्यैः कैलासवत्तद्भवनं रराज ॥ (३०।२)
varāpsaronṛtyasamaiśca nṛtyaiḥ kailāsavattadbhavanaṃ rarāja ||
वाग्भिः कलाभिर् ललितैश्च हावैर्मदैः सखेलैर्मधुरैश्च हासैः । (३१।१)
vāgbhiḥ kalābhir lalitaiśca hāvairmadaiḥ sakhelairmadhuraiśca hāsaiḥ |
तं तत्र नार्यो रमयांबभूवुर् भूवञ्चितैर् अर्धनिरीक्षितैश्च ॥ (३१।२)
taṃ tatra nāryo ramayāṃbabhūvur bhūvañcitair ardhanirīkṣitaiśca ||
ततः स कामाश्रयपण्डिताभिः स्त्रीभिर्गृहीतो रतिकर्कशाभिः । (३२।१)
tataḥ sa kāmāśrayapaṇḍitābhiḥ strībhirgṛhīto ratikarkaśābhiḥ |
विमानपृष्ठान्न महीं जगाम विमानपृष्ठादिव पुण्यकर्मा ॥ (३२।२)
vimānapṛṣṭhānna mahīṃ jagāma vimānapṛṣṭhādiva puṇyakarmā ||
नृपस्तु तस्यैव विवृद्धिहेतोस्तद्भाविनार्थेन च चोद्यमानः । (३३।१)
nṛpastu tasyaiva vivṛddhihetostadbhāvinārthena ca codyamānaḥ |
शमे ऽभिरेमे विरराम पापाद्भेजे दमं संविबभाज साधून् ॥ (३३।२)
śame 'bhireme virarāma pāpādbheje damaṃ saṃvibabhāja sādhūn ||
नाधीरवत्कामसुखे ससञ्जे न संररञ्जे विषमं जनन्याम् । (३४।१)
nādhīravatkāmasukhe sasañje na saṃrarañje viṣamaṃ jananyām |
धृत्येन्द्रियाश्वांश्चपलान्विजिग्ये बन्धूंश्च पौरांश्च गुणैर्जिगाय ॥ (३४।२)
dhṛtyendriyāśvāṃścapalānvijigye bandhūṃśca paurāṃśca guṇairjigāya ||
नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत्तु तदध्यगीष्ट । (३५।१)
nādhyaiṣṭa duḥkhāya parasya vidyāṃ jñānaṃ śivaṃ yattu tadadhyagīṣṭa |
स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवमाशशंसे ॥ (३५।२)
svābhyaḥ prajābhyo hi yathā tathaiva sarvaprajābhyaḥ śivamāśaśaṃse ||
भं भासुरं चाङ्गिरसाधिदेवं यथावदानर्च तदायुषे सः । (३६।१)
bhaṃ bhāsuraṃ cāṅgirasādhidevaṃ yathāvadānarca tadāyuṣe saḥ |
जुहाव हव्यान्यकृशे कृशानौ ददौ द्विजेभ्यः कृशनं च गाश्च ॥ (३६।२)
juhāva havyānyakṛśe kṛśānau dadau dvijebhyaḥ kṛśanaṃ ca gāśca ||
सस्नौ शरीरं पवितुं मनश्च तीर्थाम्बुभिश्चैव गुणाम्बुभिश्च । (३७।१)
sasnau śarīraṃ pavituṃ manaśca tīrthāmbubhiścaiva guṇāmbubhiśca |
वेदोपदिष्टं सममात्मजं च सोमं पपौ शान्तिसुखं च हार्दम् ॥ (३७।२)
vedopadiṣṭaṃ samamātmajaṃ ca somaṃ papau śāntisukhaṃ ca hārdam ||
सान्त्वं बभाषे न च नार्थवद्यज्जजल्प तत्त्वं न च विप्रियं यत् । (३८।१)
sāntvaṃ babhāṣe na ca nārthavadyajjajalpa tattvaṃ na ca vipriyaṃ yat |
सान्त्वं ह्यतत्त्वं परुषं च तत्त्वं ह्रियाशकन्नात्मन एव वक्तुम् ॥ (३८।२)
sāntvaṃ hyatattvaṃ paruṣaṃ ca tattvaṃ hriyāśakannātmana eva vaktum ||
इष्टेष्वनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे । (३९।१)
iṣṭeṣvaniṣṭeṣu ca kāryavatsu na rāgadoṣāśrayatāṃ prapede |
शिवं सिषेवे व्यवहारशुद्धं यज्ञं हि मेने न तथा यथा तत् ॥ (३९।२)
śivaṃ siṣeve vyavahāraśuddhaṃ yajñaṃ hi mene na tathā yathā tat ||
आशावते चाभिगताय सद्यो देयाम्बुभिस्तर्षम् अचेछिदिष्ट । (४०।१)
āśāvate cābhigatāya sadyo deyāmbubhistarṣam acechidiṣṭa |
युद्धादृते वृत्तपरश्वधेन द्विड्दर्पम् उद्वृत्तम् अबेभिदिष्ट ॥ (४०।२)
yuddhādṛte vṛttaparaśvadhena dviḍdarpam udvṛttam abebhidiṣṭa ||
एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च । (४१।१)
ekaṃ vininye sa jugopa sapta saptaiva tatyāja rarakṣa pañca |
प्राप त्रिवर्गं बुबुधे त्रिवर्गं जज्ञे द्विवर्गं प्रजहौ द्विवर्गम् ॥ (४१।२)
prāpa trivargaṃ bubudhe trivargaṃ jajñe dvivargaṃ prajahau dvivargam ||
कृतागसो ऽपि प्रतिपाद्य वध्यान्नाजीघनन्नापि रुषा ददर्श । (४२।१)
kṛtāgaso 'pi pratipādya vadhyānnājīghanannāpi ruṣā dadarśa |
बबन्ध सान्त्वेन फलेन चैतांस्त्यागो ऽपि तेषां ह्यनयाय दृष्टः ॥ (४२।२)
babandha sāntvena phalena caitāṃstyāgo 'pi teṣāṃ hyanayāya dṛṣṭaḥ ||
आर्षाण्यचारीत्परमव्रतानि वैराण्यहासीच्चिरसंभृतानि । (४३।१)
ārṣāṇyacārītparamavratāni vairāṇyahāsīccirasaṃbhṛtāni |
यशांसि चापद्गुणगन्धवन्ति रजांस्यहार्षीन्मलिनीकराणि ॥ (४३।२)
yaśāṃsi cāpadguṇagandhavanti rajāṃsyahārṣīnmalinīkarāṇi ||
न चाजिहीर्षीद् बलिम् अप्रवृत्तं न चाचिकीर्षीत् परवस्त्वभिध्याम् । (४४।१)
na cājihīrṣīd balim apravṛttaṃ na cācikīrṣīt paravastvabhidhyām |
न चाविवक्षीद् द्विषतामधर्मं न चाविवाक्षीद्धृदयेन मन्युम् ॥ (४४।२)
na cāvivakṣīd dviṣatāmadharmaṃ na cāvivākṣīddhṛdayena manyum ||
तस्मिंस्तथा भूमिपतौ प्रवृत्ते भृत्याश्च पौराश्च तथैव चेरुः । (४५।१)
tasmiṃstathā bhūmipatau pravṛtte bhṛtyāśca paurāśca tathaiva ceruḥ |
शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेन्द्रियाणि ॥ (४५।२)
śamātmake cetasi viprasanne prayuktayogasya yathendriyāṇi ||
काले ततश्चारुपयोधरायां यशोधरायां स्वयशोधरायाम् । (४६।१)
kāle tataścārupayodharāyāṃ yaśodharāyāṃ svayaśodharāyām |
शौद्धोदने राहुसपत्नवक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना ॥ (४६।२)
śauddhodane rāhusapatnavaktro jajñe suto rāhula eva nāmnā ||
अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः । (४७।१)
atheṣṭaputraḥ paramapratītaḥ kulasya vṛddhiṃ prati bhūmipālaḥ |
यथैव पुत्रप्रसवे ननन्द तथैव पौत्रप्रसवे ननन्द ॥ (४७।२)
yathaiva putraprasave nananda tathaiva pautraprasave nananda ||
पुत्रस्य मे पुत्रगतो ममेव स्नेहः कथं स्यादिति जातहर्षः । (४८।१)
putrasya me putragato mameva snehaḥ kathaṃ syāditi jātaharṣaḥ |
काले स तं तं विधिम् आललम्बे पुत्रप्रियः स्वर्गमिवारुरुक्षन् ॥ (४८।२)
kāle sa taṃ taṃ vidhim ālalambe putrapriyaḥ svargamivārurukṣan ||
स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्षभाणां यशसान्वितानाम् । (४९।१)
sthitvā pathi prāthamakalpikānāṃ rājarṣabhāṇāṃ yaśasānvitānām |
शुक्लान्यमुक्त्वापि तपांस्यतप्त यज्ञैश्च हिंसारहितैरयष्ट ॥ (४९।२)
śuklānyamuktvāpi tapāṃsyatapta yajñaiśca hiṃsārahitairayaṣṭa ||
अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकर्मा नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च । (५०।१)
ajājvaliṣṭātha sa puṇyakarmā nṛpaśriyā caiva tapaḥśriyā ca |
कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस्तेजः सहस्रांशुरिवोत्सिसृक्षुः ॥ (५०।२)
kulena vṛttena dhiyā ca dīptastejaḥ sahasrāṃśurivotsisṛkṣuḥ ||
स्वायंभुवं चार्चिकमर्चयित्वा जजाप पुत्रस्थितये स्थितश्रीः । (५१।१)
svāyaṃbhuvaṃ cārcikamarcayitvā jajāpa putrasthitaye sthitaśrīḥ |
चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले ॥ (५१।२)
cakāra karmāṇi ca duṣkarāṇi prajāḥ sisṛkṣuḥ ka ivādikāle ||
तत्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे । (५२।१)
tatyāja śastraṃ vimamarśa śāstraṃ śamaṃ siṣeve niyamaṃ viṣehe |
वशीव कंचिद्विषयं न भेजे पितेव सर्वान्विषयान्ददर्श ॥ (५२।२)
vaśīva kaṃcidviṣayaṃ na bheje piteva sarvānviṣayāndadarśa ||
बभार राज्यं स हि पुत्रहेतोः पुत्रं कुलार्थं यशसे कुलं तु । (५३।१)
babhāra rājyaṃ sa hi putrahetoḥ putraṃ kulārthaṃ yaśase kulaṃ tu |
स्वर्गाय शब्दं दिवमात्महेतोर्धर्मार्थमात्मस्थितिमाचकाङ्क्ष ॥ (५३।२)
svargāya śabdaṃ divamātmahetordharmārthamātmasthitimācakāṅkṣa ||
एवं स धर्मं विविधं चकार सद्भिर् निपातं श्रुतितश्च सिद्धम् । (५४।१)
evaṃ sa dharmaṃ vividhaṃ cakāra sadbhir nipātaṃ śrutitaśca siddham |
दृष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायादिति नाथमानः ॥ (५४।२)
dṛṣṭvā kathaṃ putramukhaṃ suto me vanaṃ na yāyāditi nāthamānaḥ ||
रिरक्षिषन्तः श्रियमात्मसंस्थां रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमिपालाः । (५५।१)
rirakṣiṣantaḥ śriyamātmasaṃsthāṃ rakṣanti putrān bhuvi bhūmipālāḥ |
पुत्रं नरेन्द्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद्विषयेषु मुञ्चन् ॥ (५५।२)
putraṃ narendraḥ sa tu dharmakāmo rarakṣa dharmādviṣayeṣu muñcan ||
वनमनुपमसत्त्वा बोधिसत्त्वास्तु सर्वे विषयसुखरसज्ञा जग्मुरुत्पन्नपुत्राः । (५६।१)
vanamanupamasattvā bodhisattvāstu sarve viṣayasukharasajñā jagmurutpannaputrāḥ |
अत उपचितकर्मा रूढमूले ऽपि हेतौ स रतिम् उपसिषेवे बोधिम् आपन्न यावत् ॥ (५६।२)
ata upacitakarmā rūḍhamūle 'pi hetau sa ratim upasiṣeve bodhim āpanna yāvat ||
इति बुद्धचरिते महाकाव्ये अन्तःपुरविहारो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ (५७।१)
iti buddhacarite mahākāvye antaḥpuravihāro nāma dvitīyaḥ sargaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.