ततः कदाचिन्मृदुशाद्वलानि पुंस्कोकिलोन्नादितपादपानि । (१।१)

शुश्राव पद्माकरमण्डितानि गीतैर्निबद्धानि स काननानि ॥ (१।२)

श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानाम् । (२।१)

बहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिमन्तर्गृहे नाग इवावरुद्धः ॥ (२।२)

ततो नृपस्तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य । (३।१)

स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश्च योग्यामाज्ञापयामास विहारयात्राम् ॥ (३।२)

निवर्तयामास च राजमार्गे संपातमार्तस्य पृथग्जनस्य । (४।१)

मा भूत्कुमारः सुकुमारचित्तः संविग्नचेता इति मन्यमानः ॥ (४।२)

प्रत्यङ्गहीनान्विकलेन्द्रियांश्च जीर्णातुरादीन् कृपणांश्च दिक्षु । (५।१)

ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां परां राजपथस्य चक्रुः ॥ (५।२)

ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान्विनीतानुचरः कुमारः । (६।१)

प्रासादपृष्ठादवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपमभ्यगच्छत् ॥ (६।२)

अथो नरेन्द्रः सुतमागताश्रुः शिरस्युपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य । (७।१)

गच्छेति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान्न चैनं मनसा मुमोच ॥ (७।२)

ततः स जाम्बूनदभाण्डभृद्भिर् युक्तं चतुर्भिर्निभृतैस्तुरङ्गैः । (८।१)

अक्लीबविद्वच्छुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यन्दनमारुरोह ॥ (८।२)

ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् । (९।१)

मार्गं प्रपेदे सदृशानुयात्रश्चन्द्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षम् ॥ (९।२)

कौतूहलात् स्फीततरैश्च नेत्रैर्नीलोत्पलार्धैरिव कीर्यमाणम् । (१०।१)

शनैः शनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्तादभिवीक्ष्यमाणः ॥ (१०।२)

तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद्ववन्दिरे दीप्ततया तथान्ये । (११।१)

सौमुख्यतस्तु श्रियमस्य केचिद्वैपुल्यम् आशंसिषुर् आयुषश्च ॥ (११।२)

निःसृत्य कुब्जाश्च महाकुलेभ्यो व्यूहाश्च कैरातकवामनानाम् । (१२।१)

नार्यः कृशेभ्यश्च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत्प्रणेमुः ॥ (१२।२)

ततः कुमारः खलु गच्छतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात्प्रवृत्तिम् । (१३।१)

दिदृक्षया हर्म्यतलानि जग्मुर्जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः ॥ (१३।२)

ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश्च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश्च । (१४।१)

वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश्च कौतूहलेनानिभृताः परीयुः ॥ (१४।२)

प्रासादसोपानतलप्रणादैः काञ्चीरवैर्नूपुरनिस्वनैश्च । (१५।१)

वित्रासयन्त्यो गृहपक्षिसङ्घानन्योन्यवेगांश्च समाक्षिपन्त्यः ॥ (१५।२)

कासांचिदासां तु वराङ्गनानां जातत्वराणामपि सोत्सुकानाम् । (१६।१)

गतिं गुरुत्वाज्जगृहुर्विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश्च ॥ (१६।२)

शीघ्रं समर्थापि तु गन्तुमन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् । (१७।१)

ह्रियाप्रगल्भा विनिगूहमाना रहःप्रयुक्तानि विभूषणानि ॥ (१७।२)

परस्परोत्पीडनपिण्डितानां संमर्दसंक्षोभिकुण्डलानाम् । (१८।१)

तासां तदा सस्वनभूषणानां वातायनेष्वप्रशमो बभूव ॥ (१८।२)

वातायनेभ्यस्तु विनिःसृतानि परस्परायासितकुण्डलानि । (१९।१)

स्त्रीणां विरेजुर्मुखपङ्कजानि सक्तानि हर्म्येष्विव पङ्कजानि ॥ (१९।२)

ततो विमानैर्युवतीकरालैः कौतूहलोद्घाटितवातायनैः । (२०।१)

श्रीमत्समन्तान्नगरं बभासे वियद्विमानैरिव साप्सरोभिः ॥ (२०।२)

वातायनानाम् अविशालभावाद् अन्योन्यगण्डार्पितकुण्डलानाम् । (२१।१)

मुखानि रेजुः प्रमदोत्तमानां बद्धाः कलापा इव पङ्कजानाम् ॥ (२१।२)

तं ताः कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर् गाम् इव गन्तुकामाः । (२२।१)

ऊर्ध्वोन्मुखाश्चैनमुदीक्षमाणा नरा बभुर् द्याम् इव गन्तुकामाः ॥ (२२।२)

दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस्ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च । (२३।१)

धन्यास्य भार्येति शनैरवोचञ्शुद्धैर्मनोभिः खलु नान्यभावात् ॥ (२३।२)

अयं किल व्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षादिव पुष्पकेतुः । (२४।१)

त्यक्त्वा श्रियं धर्ममुपैष्यतीति तस्मिन् हि ता गौरवमेव चक्रुः ॥ (२४।२)

कीर्णं तथा राजपथं कुमारः पौरैर्विनीतैः शुचिधीरवेषैः । (२५।१)

तत्पूर्वमालोक्य जहर्ष किंचिन्मेने पुनर्भावमिवात्मनश्च ॥ (२५।२)

पुरं तु तत्स्वर्गमिव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः । (२६।१)

जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदनार्थं क्षितिपात्मजस्य ॥ (२६।२)

ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तम् । (२७।१)

उवाच संग्राहकम् आगतास्थस्तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः ॥ (२७।२)

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैर्यष्टिविषक्तहस्तः । (२८।१)

भ्रूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियैषा प्रकृतिर्यदृच्छा ॥ (२८।२)

इत्येवमुक्तः स रथप्रणेता निवेदयामास नृपात्मजाय । (२९।१)

संरक्ष्यमप्यर्थमदोषदर्शी तैरेव देवैः कृतबुद्धिमोहः ॥ (२९।२)

रूपस्य हन्त्री व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर्निधनं रतीनाम् । (३०।१)

नाशः स्मृतीनां रिपुरिन्द्रियाणामेषा जरा नाम ययैष भग्नः ॥ (३०।२)

पीतं ह्यनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः परिसृप्तमुर्व्याम् । (३१।१)

क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेनैव जरामुपेतः ॥ (३१।२)

इत्येवमुक्ते चलितः स किंचिद्राजात्मजः सूतमिदं बभाषे । (३२।१)

किमेष दोषो भविता ममापीत्यस्मै ततः सारथिरभ्युवाच ॥ (३२।२)

आयुष्मतो ऽप्येष वयःप्रकर्षो निःसंशयं कालवशेन भावी । (३३।१)

एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति चैव लोकः ॥ (३३।२)

ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर् विस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा । (३४।१)

श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महाशनेर्घोषमिवान्तिके गौः ॥ (३४।२)

निःश्वस्य दीर्घं स्वशिरः प्रकम्प्य तस्मिंश्च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः । (३५।१)

तां चैव दृष्ट्वा जनतां सहर्षां वाक्यं स संविग्न इदं जगाद ॥ (३५।२)

एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च । (३६।१)

न चैव संवेगमुपैति लोकः प्रत्यक्षतो ऽपीदृशमीक्षमाणः ॥ (३६।२)

एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्येव भवान्प्रयातु । (३७।१)

उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर्मे जराभये चेतसि वर्तमाने ॥ (३७।२)

अथाज्ञया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयामास रथं नियन्ता । (३८।१)

ततः कुमारो भवनं तदेव चिन्तावशः शून्यमिव प्रपेदे ॥ (३८।२)

यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः । (३९।१)

ततो नरेन्द्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव बहिर्जगाम ॥ (३९।२)

अथापरं व्याधिपरीतदेहं त एव देवाः ससृजुर्मनुष्यम् । (४०।१)

दृष्ट्वा च तं सारथिमाबभाषे शौद्धोदनिस्तद्गतदृष्टिरेव ॥ (४०।२)

स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः स्रस्तांसबाहुः कृशपाण्डुगात्रः । (४१।१)

अम्बेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं समाश्रित्य नरः क एषः ॥ (४१।२)

ततो ऽब्रवीत्सारथिरस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः । (४२।१)

रोगाभिधानः सुमहाननर्थः शक्तो ऽपि येनैष कृतो ऽस्वतन्त्रः ॥ (४२।२)

इत्यूचिवान् राजसुतः स भूयस्तं सानुकम्पो नरमीक्षमाणः । (४३।१)

अस्यैव जातः पृथगेष दोषः सामान्यतो रोगभयं प्रजानाम् ॥ (४३।२)

ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः । (४४।१)

एवं हि रोगैः परिपीड्यमानो रुजातुरो हर्षमुपैति लोकः ॥ (४४।२)

इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपताम्बूर्मिगतः शशीव । (४५।१)

इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिन्मृदुना स्वरेण ॥ (४५।२)

इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश्च विश्रम्भमुपैति लोकः । (४६।१)

विस्तीर्णमज्ञानमहो नराणां हसन्ति ये रोगभयैरमुक्ताः ॥ (४६।२)

निवर्त्यतां सूत बहिःप्रयाणान्नरेन्द्रसद्मैव रथः प्रयातु । (४७।१)

श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः ॥ (४७।२)

ततो निवृत्तः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश वेश्म । (४८।१)

तं द्विस्तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं पर्येषणं भूमिपतिश्चकार ॥ (४८।२)

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तमात्मानमनेन मेने । (४९।१)

मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च नोग्रदण्डः ॥ (४९।२)

भूयश्च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषयप्रचारम् । (५०।१)

चलेन्द्रियत्वादपि नाम सक्तो नास्मान्विजह्यादिति नाथमानः ॥ (५०।२)

यदा च शब्दादिभिरिन्द्रियार्थैरन्तःपुरे नैव सुतो ऽस्य रेमे । (५१।१)

ततो बहिर्व्यादिशति स्म यात्रां रसान्तरं स्यादिति मन्यमानः ॥ (५१।२)

स्नेहाच्च भावं तनयस्य बुद्ध्वा स रागदोषान् अविचिन्त्य कांश्चित् । (५२।१)

योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्वभिज्ञा इति वारमुख्याः ॥ (५२।२)

ततो विशेषेण नरेन्द्रमार्गे स्वलंकृते चैव परीक्षिते च । (५३।१)

व्यत्यस्य सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयामास बहिः कुमारम् ॥ (५३।२)

ततस्तथा गच्छति राजपुत्रे तैरेव देवैर्विहितो गतासुः । (५४।१)

तं चैव मार्गे मृतमुह्यमानं सूतः कुमारश्च ददर्श नान्यः ॥ (५४।२)

अथाब्रवीद् राजसुतः स सूतं नरैश्चतुर्भिर् ह्रियते क एषः । (५५।१)

दीनैर्मनुष्यैरनुगम्यमानो यो भूषितश्चाप्यवरुद्यते च ॥ (५५।२)

ततः स शुद्धात्मभिरेव देवैः शुद्धाधिवासैर् अभिभूतचेताः । (५६।१)

अवाच्यमप्यर्थम् इमं नियन्ता प्रव्याजहारार्थवदीश्वराय ॥ (५६।२)

बुद्धीन्द्रियप्राणगुणैर्वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञस्तृणकाष्ठभूतः । (५७।१)

संवर्ध्य संरक्ष्य च यत्नवद्भिः प्रियप्रियैस्त्यज्यत एष को ऽपि ॥ (५७।२)

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किंचिदुवाच चैनम् । (५८।१)

किं केवलो ऽस्यैव जनस्य धर्मः सर्वप्रजानामयमीदृशो ऽन्तः ॥ (५८।२)

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानामिदमन्तकर्म । (५९।१)

हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः ॥ (५९।२)

ततः स धीरो ऽपि नरेन्द्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्युं विषसाद सद्यः । (६०।१)

अंसेन संश्लिष्य च कूबराग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण ॥ (६०।२)

इयं च निष्ठा नियता प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश्च लोकः । (६१।१)

मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्वस्थास्तथा ह्यध्वनि वर्तमानाः ॥ (६१।२)

तस्माद्रथः सूत निवर्त्यतां नो विहारभूमेर्न हि देशकालः । (६२।१)

जानन्विनाशं कथम् आर्तिकाले सचेतनः स्यादिह हि प्रमत्तः ॥ (६२।२)

इति ब्रुवाणे ऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयामास स नैव तं रथम् । (६३।१)

विशेषयुक्तं तु नरेन्द्रशासनात्स पद्मषण्डं वनमेव निर्ययौ ॥ (६३।२)

ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् । (६४।१)

विमानवत्स कमलचारुदीर्घिकं ददर्श तद्वनमिव नन्दनं वनम् ॥ (६४।२)

वराङ्गनागणकलिलं नृपात्मजस्ततो बलाद्वनमतिनीयते स्म तत् । (६५।१)

वराप्सरोवृतमलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिरिव विघ्नकातरः ॥ (६५।२)

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये संवेगोत्पत्तिर् नाम तृतीयः सर्गः ॥ (६६।१)