ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदन्तं छन्दं वनच्छन्दतया निरास्थः । (१।१)

सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तमाश्रमं सिद्ध इव प्रपेदे ॥ (१।२)

स राजसूनुर्मृगराजगामी मृगाजिरं तन्मृगवत्प्रविष्टः । (२।१)

लक्ष्मीवियुक्तो ऽपि शरीरलक्ष्म्या चक्षूंषि सर्वाश्रमिणां जहार ॥ (२।२)

स्थिता हि हस्तस्थयुगास्तथैव कौतूहलाच्चक्रधराः सदाराः । (३।१)

तमिन्द्रकल्पं ददृशुर्न जग्मुर्धुर्या इवार्धावनतैः शिरोभिः ॥ (३।२)

विप्राश्च गत्वा बहिरिध्महेतोः प्राप्ताः समित्पुष्पपवित्रहस्ताः । (४।१)

तपःप्रधानाः कृतबुद्धयो ऽपि तं द्रष्टुमीयुर्न मठानभीयुः ॥ (४।२)

हृष्टाश्च केका मुमुचुर्मयूरा दृष्ट्वाम्बुदं नीलमिवोन्नमन्तः । (५।१)

शष्पाणि हित्वाभिमुखाश्च तस्थुर्मृगाश्चलाक्षा मृगचारिणश्च ॥ (५।२)

दृष्ट्वा तमिक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलन्तमुद्यन्तमिवांशुमन्तम् । (६।१)

कृते ऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुस्रुवुर्होमदुहश्च गावः ॥ (६।२)

कश्चिद्वसूनामयमष्टमः स्यात्स्याद् अश्विनोर् अन्यतरश्च्युतो वा । (७।१)

उच्चेरुरुच्चैरिति तत्र वाचस्तद्दर्शनाद्विस्मयजा मुनीनाम् ॥ (७।२)

लेखर्षभस्येव वपुर्द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य । (८।१)

स द्योतयामास वनं हि कृत्स्नं यदृच्छया सूर्य इवावतीर्णः ॥ (८।२)

ततः स तैराश्रमिभिर्यथावदभ्यर्चितश्चोपनिमन्त्रितश्च । (९।१)

प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण साम्भोऽम्बुधरोपमेन ॥ (९।२)

कीर्णं तथा पुण्यकृता जनेन स्वर्गाभिकामेन विमोक्षकामः । (१०।१)

तमाश्रमं सो ऽनुचचार धीरस्तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः ॥ (१०।२)

तपोविकारांश्च निरीक्ष्य सौम्यस्तपोवने तत्र तपोधनानाम् । (११।१)

तपस्विनं कंचिदनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुरिदं बभाषे ॥ (११।२)

तत्पूर्वमद्याश्रमदर्शनं मे यस्मादिमं धर्मविधिं न जाने । (१२।१)

तस्माद्भवानर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो यत्प्रति वः प्रवृत्तः ॥ (१२।२)

ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्षभायर्षभविक्रमाय । (१३।१)

क्रमेण तस्मै कथयांचकार तपोविशेषांस्तपसः फलं च ॥ (१३।२)

अग्राम्यमन्नं सलिले प्ररूढं पर्णानि तोयं फलमूलमेव । (१४।१)

यथागमं वृत्तिरियं मुनीनां भिन्नास्तु ते ते तपसां विकल्पाः ॥ (१४।२)

उञ्छेन जीवन्ति खगा इवान्ये तृणानि केचिन्मृगवच्चरन्ति । (१५।१)

केचिद्भुजङ्गैः सह वर्तयन्ति वल्मीकभूता वनमारुतेन ॥ (१५।२)

अश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयो ऽन्ये केचित्स्वदन्तापहतान्नभक्षाः । (१६।१)

कृत्वा परार्थं श्रपणं तथान्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषमस्ति ॥ (१६।२)

केचिज्जलक्लिन्नजटाकलापा द्विः पावकं जुह्वति मन्त्रपूर्वम् । (१७।१)

मीनैः समं केचिद् अपो विगाह्य वसन्ति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः ॥ (१७।२)

एवंविधैः कालचितैस्तपोभिः परैर्दिवं यान्त्यपरैर्नृलोकम् । (१८।१)

दुःखेन मार्गेण सुखं ह्युपैति सुखं हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् ॥ (१८।२)

इत्येवमादि द्विपदेन्द्रवत्सः श्रुत्वा वचस्तस्य तपोधनस्य । (१९।१)

अदृष्टतत्त्वो ऽपि न संतुतोष शनैरिदं चात्मगतं बभाषे ॥ (१९।२)

दुःखात्मकं नैकविधं तपश्च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च । (२०।१)

लोकाश्च सर्वे परिणामवन्तः स्वल्पे श्रमः खल्वयमाश्रमाणाम् ॥ (२०।२)

प्रियांश्च बन्धून्विषयांश्च हित्वा ये स्वर्गहेतोर्नियमं चरन्ति । (२१।१)

ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तुकामा महत्तरं बन्धनमेव भूयः ॥ (२१।२)

कायक्लमैर्यश्च तपोऽभिधानैः प्रवृत्तिम् आकाङ्क्षति कामहेतोः । (२२।१)

संसारदोषान् अपरीक्षमाणो दुःखेन सो ऽन्विच्छति दुःखमेव ॥ (२२।२)

त्रासश्च नित्यं मरणात्प्रजानां यत्नेन चेच्छन्ति पुनःप्रसूतिम् । (२३।१)

सत्यां प्रवृत्तौ नियतश्च मृत्युस्तत्रैव मग्ना यत एव भीताः ॥ (२३।२)

इहार्थमेके प्रविशन्ति खेदं स्वर्गार्थमन्ये श्रममाप्नुवन्ति । (२४।१)

सुखार्थमाशाकृपणो ऽकृतार्थः पतत्यनर्थे खलु जीवलोकः ॥ (२४।२)

न खल्वयं गर्हित एव यत्नो यो हीनम् उत्सृज्य विशेषगामी । (२५।१)

प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद्यत्र पुनर्न कार्यम् ॥ (२५।२)

शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्यधर्मः । (२६।१)

धर्मेण चाप्नोति सुखं परत्र तस्मादधर्मं फलतीह धर्मः ॥ (२६।२)

यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते चापि निवर्तते च । (२७।१)

युक्तो दमश्चेतस एव तस्माच्चित्तादृते काष्ठसमं शरीरम् ॥ (२७।२)

आहारशुद्ध्या यदि पुण्यमिष्टं तस्मान्मृगानामपि पुण्यमस्ति । (२८।१)

ये चापि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन पराङ्मुखार्थाः ॥ (२८।२)

दुःखे ऽभिसंधिस्त्वथ पुण्यहेतुः सुखे ऽपि कार्यो ननु सो ऽभिसंधिः । (२९।१)

अथ प्रमाणं न सुखे ऽभिसंधिर्दुःखे प्रमाणं ननु नाभिसंधिः ॥ (२९।२)

तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशन्त्य् अपस् तीर्थमिति प्रवृत्ताः । (३०।१)

तत्रापि तोषो हृदि केवलो ऽयं न पावयिष्यन्ति हि पापमापः ॥ (३०।२)

स्पृष्टं हि यद्यद्गुणवद्भिरम्भस्तत्तत्पृथिव्यां यदि तीर्थमिष्टम् । (३१।१)

तस्माद्गुणानेव परैमि तीर्थमापस्तु निःसंशयमाप एव ॥ (३१।२)

इति स्म तत्तद्बहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान् । (३२।१)

ततो हविर्धूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशान्तं स वनं विवेश ॥ (३२।२)

अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्षिजनावकीर्णम् । (३३।१)

जाप्यस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मान्तमिव प्रवृत्तम् ॥ (३३।२)

काश्चिन्निशास्तत्र निशाकराभः परीक्षमाणश्च तपांस्युवास । (३४।१)

सर्वं परिक्षेप्य तपश्च मत्वा तस्मात्तपःक्षेत्रतलाज्जगाम ॥ (३४।२)

अन्वव्रजन्नाश्रमिणस्ततस्तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर्मनोभिः । (३५।१)

देशादनार्यैर् अभिभूयमानान्महर्षयो धर्मम् इवापयान्तम् ॥ (३५।२)

ततो जटावल्कलचीरखेलांस्तपोधनांश्चैव स तान्ददर्श । (३६।१)

तपांसि चैषामनुरुध्यमानस्तस्थौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले ॥ (३६।२)

अथोपसृत्याश्रमवासिनस्तं मनुष्यवर्यं परिवार्य तस्थुः । (३७।१)

वृद्धश्च तेषां बहुमानपूर्वं कलेन साम्ना गिरमित्युवाच ॥ (३७।२)

त्वय्यागते पूर्ण इवाश्रमो ऽभूत् सम्पद्यते शून्य एव प्रयाते । (३८।१)

तस्मादिमं नार्हसि तात हातुं जिजीविषोर्देहमिवेष्टमायुः ॥ (३८।२)

ब्रह्मर्षिराजर्षिसुरर्षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः । (३९।१)

तपांसि तान्येव तपोधनानां यत्संनिकर्षाद्बहुलीभवन्ति ॥ (३९।२)

तीर्थानि पुण्यान्यभितस्तथैव सोपानभूतानि नभस्तलस्य । (४०।१)

जुष्टानि धर्मात्मभिरात्मवद्भिर्देवर्षिभिश्चैव महर्षिभिश्च ॥ (४०।२)

इतश्च भूयः क्षममुत्तरैव दिक्सेवितुं धर्मविशेषहेतोः । (४१।१)

न तु क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेदेकमपि प्रयातुम् ॥ (४१।२)

तपोवने ऽस्मिन्नथ निष्क्रियो वा संकीर्णधर्मापतितो ऽशुचिर्वा । (४२।१)

दृष्टस्त्वया येन न ते विवत्सा तद्ब्रूहि यावद्रुचितो ऽस्तु वासः ॥ (४२।२)

इमे हि वाञ्छन्ति तपःसहायं तपोनिधानप्रतिमं भवन्तम् । (४३।१)

वासस्त्वया हीन्द्रसमेन सार्धं बृहस्पतेरभ्युदयावहः स्यात् ॥ (४३।२)

इत्येवमुक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन मनीषिमुख्यः । (४४।१)

भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावम् अन्तर्गतम् आचचक्षे ॥ (४४।२)

ऋज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनाम् इष्टातिथित्वात् स्वजनोपमानाम् । (४५।१)

एवंविधैर्मा प्रति भावजातैः प्रीतिः परा मे जनितश्च मानः ॥ (४५।२)

स्निग्धाभिराभिर्हृदयंगमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः । (४६।१)

रतिश्च मे धर्मनवग्रहस्य विस्पन्दिता संप्रति भूय एव ॥ (४६।२)

एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यानतीव संदर्शितपक्षपातान् । (४७।१)

यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बन्धूंस्त्यजतस्तथैव ॥ (४७।२)

स्वर्गाय युष्माकमयं तु धर्मो ममाभिलाषस्त्वपुनर्भवाय । (४८।१)

अस्मिन्वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः ॥ (४८।२)

तन्नारतिर्मे न परापचारो वनादितो येन परिव्रजामि । (४९।१)

धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवन्तो हि महर्षिकल्पाः ॥ (४९।२)

ततो वचः सूनृतमर्थवच्च सुश्लक्ष्णम् ओजस्वि च गर्वितं च । (५०।१)

श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस्ते विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः ॥ (५०।२)

कश्चिद्द्विजस्तत्र तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः । (५१।१)

आपिङ्गलाक्षस्तनुदीर्घघोणः कुण्डैकहस्तो गिरमित्युवाच ॥ (५१।२)

धीमन्नुदारः खलु निश्चयस्ते यस्त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः । (५२।१)

स्वर्गापवर्गौ हि विचार्य सम्यग्यस्यापवर्गे मतिरस्ति सो ऽस्ति ॥ (५२।२)

यज्ञैस्तपोभिर्नियमैश्च तैस्तैः स्वर्गं यियासन्ति हि रागवन्तः । (५३।१)

रागेण सार्धं रिपुणेव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः ॥ (५३।२)

तद्बुद्धिरेषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्यकोष्ठम् । (५४।१)

असौ मुनिस्तत्र वसत्यराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः ॥ (५४।२)

तस्माद्भवाञ्छ्रोष्यति तत्त्वमार्गं सत्यां रुचौ सम्प्रतिपत्स्यते च । (५५।१)

यथा तु पश्यामि मतिस्तथैषा तस्यापि यास्यत्यवधूय बुद्धिम् ॥ (५५।२)

स्पष्टोच्चघोणं विपुलायताक्षं ताम्राधरौष्ठं सिततीक्ष्णदंष्ट्रम् । (५६।१)

इदं हि वक्तुं तनुरक्तजिह्वं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नमेव ॥ (५६।२)

गम्भीरता या भवतस्त्वगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि । (५७।१)

आचार्यकं प्राप्स्यसि तत्पृथिव्यां यन्नर्षिभिः पूर्वयुगे ऽप्यवाप्तम् ॥ (५७।२)

परममिति ततो नृपात्मजस्तमृषिजनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ । (५८।१)

विधिवदनुविधाय ते ऽपि तं प्रविविशुराश्रमिणस्तपोवनम् ॥ (५८।२)

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये तपोवनप्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः ॥ (५९।१)