ततस्तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ बाष्पप्रतोदाभिहतौ नृपेण । (१।१)

विद्धौ सदश्वाविव सर्वयत्नात्सौहार्दशीघ्रं ययतुर्वनं तत् ॥ (१।२)

तमाश्रमं जातपरिश्रमौ तावुपेत्य काले सदृशानुयात्रौ । (२।१)

राजर्द्धिमुत्सृज्य विनीतचेष्टावुपेयतुर्भार्गवधिष्ण्यमेव ॥ (२।२)

तौ न्यायतस्तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ तावपि चानुरूपम् । (३।१)

कृतासनौ भार्गवमासनस्थं छित्त्वा कथामूचतुरात्मकृत्यम् ॥ (३।२)

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेरिक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः । (४।१)

इमं जनं वेत्तु भवानधीतं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च ॥ (४।२)

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः । (५।१)

इहाभ्युपेतः किल तस्य हेतोरावामुपेतौ भगवानवैतु ॥ (५।२)

तौ सो ऽब्रवीदस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः । (६।१)

धर्मो ऽयमावर्तक इत्यवेत्य यातस्त्वराडाभिमुखो मुमुक्षुः ॥ (६।२)

तस्मात्ततस्तावुपलभ्य तत्त्वं तं विप्रमामन्त्र्य तदैव सद्यः । (७।१)

खिन्नावखिन्नाविव राजभक्त्या प्रसस्रतुस्तेन यतः स यातः ॥ (७।२)

यान्तौ ततस्तौ मृजया विहीनमपश्यतां तं वपुषोज्ज्वलन्तम् । (८।१)

उपोपविष्टं पथि वृक्षमूले सूर्यं घनाभोगमिव प्रविष्टम् ॥ (८।२)

यानं विहायोपययौ ततस्तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् । (९।१)

यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः ॥ (९।२)

तावर्चयामासतुर् अर्हतस् तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् । (१०।१)

प्रत्यर्चयामास स चार्हतस्तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः ॥ (१०।२)

कृताभ्यनुज्ञावभितस्ततस्तौ निषेदतुः शाक्यकुलध्वजस्य । (११।१)

विरेजतुस्तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताविवेन्दोः ॥ (११।२)

तं वृक्षमूलस्थमभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे । (१२।१)

यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् ॥ (१२।२)

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् । (१३।१)

कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत्त्वामवोचत्तदिदं निबोध ॥ (१३।२)

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते भाविनमेतमर्थम् । (१४।१)

अहं त्वकाले वनसंश्रयात्ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये ॥ (१४।२)

तदेहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थ धर्मार्थमेव त्यज बुद्धिमेताम् । (१५।१)

अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलमिवाभिहन्ति ॥ (१५।२)

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् । (१६।१)

तां वृत्तिमस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः ॥ (१६।२)

तद्भुङ्क्ष्व तावद्वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे । (१७।१)

अनिष्टबन्धौ कुरु मय्यपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः ॥ (१७।२)

न चैष धर्मो वन एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर्नियता यतीनाम् । (१८।१)

बुद्धिश्च यत्नश्च निमित्तमत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरुचिह्नम् ॥ (१८।२)

मौलीधरैर् अंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्धभुजैर्नरेन्द्रैः । (१९।१)

लक्ष्म्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैरपि मोक्षधर्मः ॥ (१९।२)

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजमाषाढमथान्तिदेवम् । (२०।१)

विदेहराजं जनकं तथैव शाल्वद्रुमं सेनजितश्च राज्ञः ॥ (२०।२)

एतान् गृहस्थान्नृपतीनवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् । (२१।१)

उभे ऽपि तस्माद्युगपद्भजस्व चित्ताधिपत्यं च नृपश्रियं च ॥ (२१।२)

इच्छामि हि त्वामुपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रमेव । (२२।१)

धृतातपत्रं समुदीक्षमाणस्तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् ॥ (२२।२)

इत्यब्रवीद्भूमिपतिर्भवन्तं वाक्येन बाष्पग्रथिताक्षरेण । (२३।१)

श्रुत्वा भवानर्हति तत्प्रियार्थं स्नेहेन तत्स्नेहम् अनुप्रयातुम् ॥ (२३।२)

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्यगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः । (२४।१)

तस्मात्तमुत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नमिवार्णवे नौः ॥ (२४।२)

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण । (२५।१)

श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस्त्वम् अप्यर्हसि कर्तुमिष्टम् ॥ (२५।२)

संवर्धयित्रीं समवेहि देवीमगस्त्यजुष्टां दिशम् अप्रयाताम् । (२६।१)

प्रनष्टवत्सामिव वत्सलां गामजस्रमार्तां करुणं रुदन्तीम् ॥ (२६।२)

हंसेन हंसीमिव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् । (२७।१)

आर्तां सनाथामपि नाथहीनां त्रातुं वधूमर्हसि दर्शनेन ॥ (२७।२)

एकं सुतं बालमनर्हदुःखं संतापमन्तर्गतमुद्वहन्तम् । (२८।१)

तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद्राहूपसर्गादेव पूर्णचन्द्रम् ॥ (२८।२)

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन निःश्वासधूमेन तमःशिखेन । (२९।१)

त्वद्दर्शनाम्ब्विच्छति दह्यमानमन्तःपुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् ॥ (२९।२)

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस्तस्य पुरोहितस्य । (३०।१)

ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद्गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितमित्युवाच ॥ (३०।२)

अवैमि भावं तनये पितॄणां विशेषतो यो मयि भूमिपस्य । (३१।१)

जानन्नपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस्त्वगत्या स्वजनं त्यजामि ॥ (३१।२)

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन्नान्ते यदि स्यात्प्रियविप्रयोगः । (३२।१)

यदा तु भूत्वापि चिरं वियोगस्ततो गुरुं स्निग्धमपि त्यजामि ॥ (३२।२)

मद्धेतुकं यत्तु नराधिपस्य शोकं भवानाह न तत्प्रियं मे । (३३।१)

यत्स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि विप्रयोगे ॥ (३३।२)

एवं च ते निश्चयमेतु बुद्धिर्दृष्ट्वा विचित्रं जगतः प्रचारम् । (३४।१)

संतापहेतुर्न सुतो न बन्धुरज्ञाननैमित्तिक एष तापः ॥ (३४।२)

यथाध्वगानमिह संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् । (३५।१)

प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धुप्रतिज्ञातजनैर्विहीनः ॥ (३५।२)

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति । (३६।१)

गत्वापि तत्राप्यपरत्र गच्छत्येवं जने त्यागिनि को ऽनुरोधः ॥ (३६।२)

यदा च गर्भात्प्रभृति प्रवृत्तः सर्वास्ववस्थासु वधाय मृत्युः । (३७।१)

कस्मादकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस्तत्रभवानवोचत् ॥ (३७।२)

भवत्यकालो विषयाभिपत्तौ कालस्तथैवार्थविधौ प्रदिष्टः । (३८।१)

कालो जगत्कर्षति सर्वकालान्निर्वाहके श्रेयसि नास्ति कालः ॥ (३८।२)

राज्यं मुमुक्षुर्मयि यच्च राजा तदप्युदारं सदृशं पितुश्च । (३९।१)

प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभादपथ्यान्नमिवातुरस्य ॥ (३९।२)

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण । (४०।१)

सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश्च परापचारेण च धर्मपीडा ॥ (४०।२)

जाम्बूनदं हर्म्यमिव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तमिवोत्तमान्नम् । (४१।१)

ग्राहाकुलं चाम्ब्विव सारविन्दं राज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च ॥ (४१।२)

इत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः । (४२।१)

वयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे राज्यानि मुक्त्वा वनमेव जग्मुः ॥ (४२।२)

वरं हि भुक्तानि तृणान्यरण्ये तोषं परं रत्नमिवोपगृह्य । (४३।१)

सहोषितं श्रीसुलभैर्न चैव दोषैरदृश्यैरिव कृष्णसर्पैः ॥ (४३।२)

श्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् । (४४।१)

भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् ॥ (४४।२)

जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः । (४५।१)

काषायमुत्सृज्य विमुक्तलज्जः पुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत ॥ (४५।२)

लोभाद्धि मोहादथवा भयेन यो वान्तमन्नं पुनराददीत । (४६।१)

लोभात्स मोहादथवा भयेन संत्यज्य कामान् पुनराददीत ॥ (४६।२)

यश्च प्रदीप्ताच्छरणात्कथंचिन्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत्तदेव । (४७।१)

गार्हस्थ्यमुत्सृज्य स दृष्टदोषो मोहेन भूयो ऽभिलषेद्ग्रहीतुम् ॥ (४७।२)

या च श्रुतिर्मोक्षमवाप्तवन्तो नृपा गृहस्था इति नैतदस्ति । (४८।१)

शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः ॥ (४८।२)

शमे रतिश्चेच्छिथिलं च राज्यं राज्ये मतिश्चेच्छमविप्लवश्च । (४९।१)

शमश्च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं शीतोष्णयोर् ऐक्यम् इवोदकाग्न्योः ॥ (४९।२)

तन्निश्चयाद्वा वसुधाधिपास्ते राज्यानि मुक्त्वा शममाप्तवन्तः । (५०।१)

राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वादनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः ॥ (५०।२)

तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत्प्राप्तो वनं नाहमनिश्चयेन । (५१।१)

छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं मुक्तः पुनर्न प्रविविक्षुरस्मि ॥ (५१।२)

इत्यात्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमदूर्जितं च । (५२।१)

श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजमुक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्युवाच ॥ (५२।२)

यो निश्चयो धर्मविधौ तवायं नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः । (५३।१)

शोकाय दत्त्वा पितरं वयःस्थं स्याद्धर्मकामस्य हि ते न धर्मः ॥ (५३।२)

नूनं च बुद्धिस्तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्वविचक्षणा वा । (५४।१)

हेतोरदृष्टस्य फलस्य यस्त्वं प्रत्यक्षम् अर्थं परिभूय यासि ॥ (५४।२)

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिदाहुर्नास्तीति केचिन्नियतप्रतिज्ञाः । (५५।१)

एवं यदा संशयितो ऽयमर्थस्तस्मात्क्षमं भोक्तुमुपस्थिता श्रीः ॥ (५५।२)

भूयः प्रवृत्तिर्यदि काचिदस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ । (५६।१)

अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित्सिद्धौ ऽप्रयत्नाज्जगतो ऽस्य मोक्षः ॥ (५६।२)

अस्तीति केचित्परलोकमाहुर्मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति । (५७।१)

अग्नेर्यथा ह्यौष्ण्यम् अपां द्रवत्वं तद्वत्प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति ॥ (५७।२)

केचित्स्वभावादिति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च । (५८।१)

स्वाभाविकं सर्वमिदं च यस्मादतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः ॥ (५८।२)

यदिन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव । (५९।१)

संयुज्यते यज्जरयार्तिभिश्च कस्तत्र यत्नो ननु स स्वभावः ॥ (५९।२)

अद्भिर्हुताशः शममभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् । (६०।१)

भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्यैक्यं च गत्वा जगदुद्वहन्ति ॥ (६०।२)

यत्पाणिपादोदरपृष्ठमूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः । (६१।१)

यदात्मनस्तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत्कथयन्ति तज्ज्ञाः ॥ (६१।२)

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा । (६२।१)

स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः ॥ (६२।२)

सर्गं वदन्तीश्वरतस्तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषस्य को ऽर्थः । (६३।१)

य एव हेतुर्जगतः प्रवृत्तौ हेतुर्निवृत्तौ नियतः स एव ॥ (६३।२)

केचिद्वदन्त्यात्मनिमित्तमेव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च । (६४।१)

प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्ययत्नाद्यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति ॥ (६४।२)

नरः पितॄणाम् अनृणः प्रजाभिर् वेदैर् ऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम् । (६५।१)

उत्पद्यते सार्धमृणैस्त्रिभिस्तैर्यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः ॥ (६५।२)

इत्येवमेतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः । (६६।१)

प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदमवाप्नुवन्ति ॥ (६६।२)

तत्सौम्य मोक्षे यदि भक्तिरस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम् । (६७।१)

एवं भविष्यत्युपपत्तिरस्य संतापनाशश्च नराधिपस्य ॥ (६७।२)

या च प्रवृत्ता तव दोषबुद्धिस्तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम् । (६८।१)

तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत् पूर्वे ऽपि जग्मुः स्वगृहान्वनेभ्यः ॥ (६८।२)

तपोवनस्थो ऽपि वृतः प्रजाभिर्जगाम राजा पुरमम्बरीषः । (६९।१)

तथा महीं विप्रकृतामनार्यैस्तपोवनादेत्य ररक्ष रामः ॥ (६९।२)

तथैव शाल्वाधिपतिर्द्रुमाख्यो वनात् ससूनुर् नगरं विवेश । (७०।१)

ब्रह्मर्षिभूतश्च मुनेर्वसिष्ठाद्दध्रे श्रियं सांकृतिरन्तिदेवः ॥ (७०।२)

एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्यतीयुः । (७१।१)

तस्मान्न दोषो ऽस्ति गृहं प्रयातुं तपोवनाद्धर्मनिमित्तमेव ॥ (७१।२)

ततो वचस्तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः । (७२।१)

अनूनमव्यस्तमसक्तमद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतो ऽब्रवीद्वचः ॥ (७२।२)

इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर्न ममात्र निश्चयः । (७३।१)

अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन च स्वयं ग्रहीष्यामि यदत्र निश्चितम् ॥ (७३।२)

न मे क्षमं संशयजं हि दर्शनं ग्रहीतुमव्यक्तपरस्पराहतम् । (७४।१)

बुधः परप्रत्ययतो हि को व्रजेज्जनो ऽन्धकारे ऽन्ध इवान्धदेशिकः ॥ (७४।२)

अदृष्टतत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयिते शुभे मतिः । (७५।१)

वृथापि खेदो हि वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हितात्मनः ॥ (७५।२)

इमं तु दृष्ट्वागममव्यवस्थितं यदुक्तम् आप्तैस् तद् अवेहि साध्विति । (७६।१)

प्रहीणदोषत्वमवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्यनृतं न वक्ष्यति ॥ (७६।२)

गृहप्रवेशं प्रति यच्च मे भवानुवाच रामप्रभृतीन्निदर्शनम् । (७७।१)

न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयेष्वलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः ॥ (७७।२)

तदेवमप्येव रविर्मही पतेदपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस्त्यजेत् । (७८।१)

अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्वेव गृहान् पृथग्जनः ॥ (७८।२)

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयमालयम् । (७९।१)

इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टमुत्थाय च निर्ममो ययौ ॥ (७९।२)

ततः सबाष्पौ सचिवद्विजावुभौ निशम्य तस्य स्थिरमेव निश्चयम् । (८०।१)

विषण्णवक्त्रावनुगम्य दुःखितौ शनैरगत्या पुरमेव जग्मतुः ॥ (८०।२)

तत्स्नेहादथ नृपतेश्च भक्तितस्तौ सापेक्षं प्रतिययतुश्च तस्थतुश्च । (८१।१)

दुर्धर्षं रविमिव दीप्तमात्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर्न मोक्तुम् ॥ (८१।२)

तौ ज्ञातुं परमगतेर्गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश्चरपुरुषाञ्छुचीन्विधाय । (८२।१)

राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथमिति जग्मतुः कथंचित् ॥ (८२।२)

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये कुमारान्वेषणो नाम नवमः सर्गः ॥ (८३।१)