BCar, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
तावुभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परम् । (३।१)
tāvubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam |
दारव्योर् मेध्ययोर् वृष्योः शुचौ देशे निषेदतुः ॥ (३।२)
dāravyor medhyayor vṛṣyoḥ śucau deśe niṣedatuḥ ||
विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनादसि । (५।१)
viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanādasi |
छित्त्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव द्विपः ॥ (५।२)
chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ ||
यस्त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलामिव ॥ (६।२)
yastvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalāmiva ||
नाश्चर्यं जीर्णवयसो यज्जग्मुः पार्थिवा वनम् । (७।१)
nāścaryaṃ jīrṇavayaso yajjagmuḥ pārthivā vanam |
अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्तोच्छिष्टामिव स्रजम् ॥ (७।२)
apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭāmiva srajam ||
अभुक्त्वैव श्रियं प्राप्तः स्थितो विषयगोचरे ॥ (८।२)
abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare ||
तद् विज्ञातुम् इमं धर्मं परमं भाजनं भवान् । (९।१)
tad vijñātum imaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān |
ज्ञानप्लवम् अधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर ॥ (९।२)
jñānaplavam adhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara ||
शिष्ये यद्यपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन वर्ण्यते । (१०।१)
śiṣye yadyapi vijñāte śāstraṃ kālena varṇyate |
गाम्भीर्याद्व्यवसायाच्च न परीक्ष्यो भवान्मम ॥ (१०।२)
gāmbhīryādvyavasāyācca na parīkṣyo bhavānmama ||
विरक्तस्यापि यदिदं सौमुख्यं भवतः परम् । (१२।१)
viraktasyāpi yadidaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param |
अकृतार्थो ऽप्यनेनास्मि कृतार्थ इव संप्रति ॥ (१२।२)
akṛtārtho 'pyanenāsmi kṛtārtha iva saṃprati ||
त्वद्दर्शनमहं मन्ये तितीर्षुरिव च प्लवम् ॥ (१३।२)
tvaddarśanamahaṃ manye titīrṣuriva ca plavam ||
तस्मादर्हसि तद्वक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे । (१४।१)
tasmādarhasi tadvaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase |
संक्षिप्तं कथयांचक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम् ॥ (१५।२)
saṃkṣiptaṃ kathayāṃcakre svasya śāstrasya niścayam ||
श्रूयतामयमस्माकं सिद्धान्तः शृण्वतां वर । (१६।१)
śrūyatāmayamasmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara |
प्रकृतिश्च विकारश्च जन्म मृत्युर्जरैव च । (१७।१)
prakṛtiśca vikāraśca janma mṛtyurjaraiva ca |
तत् तावत् सत्त्वम् इत्युक्तं स्थिरसत्त्व परेहि तत् ॥ (१७।२)
tat tāvat sattvam ityuktaṃ sthirasattva parehi tat ||
तत्र तु प्रकृतिं नाम विद्धि प्रकृतिकोविद । (१८।१)
tatra tu prakṛtiṃ nāma viddhi prakṛtikovida |
पञ्च भूतान्यहंकारं बुद्धिमव्यक्तमेव च ॥ (१८।२)
pañca bhūtānyahaṃkāraṃ buddhimavyaktameva ca ||
पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः ॥ (१९।२)
pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ ||
अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात्क्षेत्रज्ञ इति संज्ञि च । (२०।१)
asya kṣetrasya vijñānātkṣetrajña iti saṃjñi ca |
क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयन्त्यात्मचिन्तकाः ॥ (२०।२)
kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayantyātmacintakāḥ ||
सशिष्यः कपिलश्चेह प्रतिबुद्ध इति स्मृतिः । (२१।१)
saśiṣyaḥ kapilaśceha pratibuddha iti smṛtiḥ |
सपुत्रो ऽप्रतिबुद्धस्तु प्रजापतिरिहोच्यते ॥ (२१।२)
saputro 'pratibuddhastu prajāpatirihocyate ||
जायते जीर्यते चैव बाध्यते म्रियते च यत् । (२२।१)
jāyate jīryate caiva bādhyate mriyate ca yat |
तद्व्यक्तमिति विज्ञेयमव्यक्तं तु विपर्ययात् ॥ (२२।२)
tadvyaktamiti vijñeyamavyaktaṃ tu viparyayāt ||
अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः । (२३।१)
ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ |
स्थितो ऽस्मिंस्त्रितये जन्तुस्तत्सत्त्वं नातिवर्तते ॥ (२३।२)
sthito 'smiṃstritaye jantustatsattvaṃ nātivartate ||
अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यते ऽन्यथा ॥ (२५।२)
anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā ||
ब्रवीम्यहमहं वेद्मि गच्छाम्यहमहं स्थितः । (२६।१)
bravīmyahamahaṃ vedmi gacchāmyahamahaṃ sthitaḥ |
यश्चैवैष गणः सो ऽहमिति यः सो ऽभिसंप्लवः ॥ (२८।२)
yaścaivaiṣa gaṇaḥ so 'hamiti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ ||
अविशेषं विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः । (२९।१)
aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ |
प्रकृतीनां च यो वेद सो ऽविशेष इति स्मृतः ॥ (२९।२)
prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ ||
सज्जते येन दुर्मेधा मनोवाग्बुद्धिकर्मभिः । (३१।१)
sajjate yena durmedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ |
विषयेष्वनभिष्वङ्ग सो ऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः ॥ (३१।२)
viṣayeṣvanabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ ||
विज्ञेयो ऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते ॥ (३२।२)
vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate ||
इत्यविद्यां हि विद्वान्स पञ्चपर्वां समीहते । (३३।१)
ityavidyāṃ hi vidvānsa pañcaparvāṃ samīhate |
तत्रालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च । (३४।१)
tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca |
यस्मादत्र च भूतानि प्रमुह्यन्ति महान्त्यपि । (३५।१)
yasmādatra ca bhūtāni pramuhyanti mahāntyapi |
संसारे दुःखभूयिष्ठे जन्मस्वभिनिषिच्यते ॥ (३७।२)
saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasvabhiniṣicyate ||
द्रष्टा श्रोता च मन्ता च कार्यकरणमेव च । (३८।१)
draṣṭā śrotā ca mantā ca kāryakaraṇameva ca |
इहैभिर्हेतुभिर्धीमन् जन्मस्रोतः प्रवर्तते । (३९।१)
ihaibhirhetubhirdhīman janmasrotaḥ pravartate |
तत्र सम्यङ्मतिर् विद्यान्मोक्षकाम चतुष्टयम् । (४०।१)
tatra samyaṅmatir vidyānmokṣakāma catuṣṭayam |
प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तमव्यक्तमेव च ॥ (४०।२)
pratibuddhāprabuddhau ca vyaktamavyaktameva ca ||
यथावदेतद्विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम् । (४१।१)
yathāvadetadvijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam |
इत्यर्थं ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः । (४२।१)
ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ |
ब्रह्मचर्यं चरन्तीह ब्राह्मणान्वासयन्ति च ॥ (४२।२)
brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇānvāsayanti ca ||
इति वाक्यमिदं श्रुत्वा मुनेस्तस्य नृपात्मजः । (४३।१)
iti vākyamidaṃ śrutvā munestasya nṛpātmajaḥ |
अभ्युपायं च पप्रच्छ पदमेव च नैष्ठिकम् ॥ (४३।२)
abhyupāyaṃ ca papraccha padameva ca naiṣṭhikam ||
ब्रह्मचर्यमिदं चर्यं यथा यावच्च यत्र च । (४४।१)
brahmacaryamidaṃ caryaṃ yathā yāvacca yatra ca |
धर्मस्यास्य च पर्यन्तं भवान्व्याख्यातुमर्हति ॥ (४४।२)
dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavānvyākhyātumarhati ||
इत्यराडो यथाशास्त्रं विस्पष्टार्थं समासतः । (४५।१)
ityarāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ |
अयमादौ गृहान्मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गमाश्रितः । (४६।१)
ayamādau gṛhānmuktvā bhaikṣākaṃ liṅgamāśritaḥ |
विविक्तं सेवते वासं निर्द्वन्द्वः शास्त्रवित्कृती ॥ (४७।२)
viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvandvaḥ śāstravitkṛtī ||
ततो रागाद्भयं दृष्ट्वा वैराग्याच्च परं शिवम् । (४८।१)
tato rāgādbhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyācca paraṃ śivam |
निगृह्णन्निन्द्रियग्रामं यतते मनसः शमे ॥ (४८।२)
nigṛhṇannindriyagrāmaṃ yatate manasaḥ śame ||
अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च । (४९।१)
atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca |
तच्च ध्यानसुखं प्राप्य तत्तदेव वितर्कयन् । (५०।१)
tacca dhyānasukhaṃ prāpya tattadeva vitarkayan |
ज्ञात्वा विद्वान्वितर्कांस्तु मनःसंक्षोभकारकान् । (५२।१)
jñātvā vidvānvitarkāṃstu manaḥsaṃkṣobhakārakān |
तद्वियुक्तमवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितम् ॥ (५२।२)
tadviyuktamavāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam ||
ह्रियमाणस्तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति । (५३।१)
hriyamāṇastayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati |
स्थानं भास्वरमाप्नोति देवेष्वाभास्वरेषु सः ॥ (५३।२)
sthānaṃ bhāsvaramāpnoti deveṣvābhāsvareṣu saḥ ||
यस्तु प्रीतिसुखात्तस्माद्विवेचयति मानसम् । (५४।१)
yastu prītisukhāttasmādvivecayati mānasam |
तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीतिविवर्जितम् ॥ (५४।२)
tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam ||
यस्तु तस्मिन्सुखे मग्नो न विशेषाय यत्नवान् । (५५।१)
yastu tasminsukhe magno na viśeṣāya yatnavān |
शुभकृत्स्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः ॥ (५५।२)
śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ ||
तादृशं सुखम् आसाद्य यो न रज्यत्युपेक्षकः । (५६।१)
tādṛśaṃ sukham āsādya yo na rajyatyupekṣakaḥ |
चतुर्थं ध्यानमाप्नोति सुखदुःखविवर्जितम् ॥ (५६।२)
caturthaṃ dhyānamāpnoti sukhaduḥkhavivarjitam ||
तत्र केचिद्व्यवस्यन्ति मोक्ष इत्यभिमानिनः । (५७।१)
tatra kecidvyavasyanti mokṣa ityabhimāninaḥ |
अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर्बृहत्फलैः । (५८।१)
asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devairbṛhatphalaiḥ |
कथयन्ति बृहत्कालं बृहत्प्रज्ञापरीक्षकाः ॥ (५८।२)
kathayanti bṛhatkālaṃ bṛhatprajñāparīkṣakāḥ ||
समाधेर्व्युत्थितस्तस्माद् दृष्ट्वा दोषाञ्शरीरिणाम् । (५९।१)
samādhervyutthitastasmād dṛṣṭvā doṣāñśarīriṇām |
ततस्तद्ध्यानमुत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः । (६०।१)
tatastaddhyānamutsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ |
शरीरे खानि यान्यस्मिन्तान्यादौ परिकल्पयन् । (६१।१)
śarīre khāni yānyasmintānyādau parikalpayan |
अध्यात्मकुशलस्त्वन्यो निवर्त्यात्मानमात्मना । (६३।१)
adhyātmakuśalastvanyo nivartyātmānamātmanā |
किंचिन्नास्तीति संपश्यन्न् आकिंचन्य इति स्मृतः ॥ (६३।२)
kiṃcinnāstīti saṃpaśyann ākiṃcanya iti smṛtaḥ ||
क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान्मुक्त इत्यभिधीयते ॥ (६४।२)
kṣetrajño niḥsṛto dehānmukta ityabhidhīyate ||
एतत्तत्परमं ब्रह्म निर्लिङ्गं ध्रुवमक्षरम् । (६५।१)
etattatparamaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvamakṣaram |
यन्मोक्ष इति तत्त्वज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः ॥ (६५।२)
yanmokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ ||
यदि ज्ञातं यदि रुचिर्यथावत्प्रतिपद्यताम् ॥ (६६।२)
yadi jñātaṃ yadi ruciryathāvatpratipadyatām ||
इमं पन्थानमासाद्य मुक्ता ह्यन्ये च मोक्षिणः ॥ (६७।२)
imaṃ panthānamāsādya muktā hyanye ca mokṣiṇaḥ ||
इति तस्य स तद्वाक्यं गृहीत्वा तु विचार्य च । (६८।१)
iti tasya sa tadvākyaṃ gṛhītvā tu vicārya ca |
श्रुतं ज्ञानमिदं सूक्ष्मं परतः परतः शिवम् । (६९।१)
śrutaṃ jñānamidaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam |
क्षेत्रज्ञस्यापरित्यागाद् अवैम्येतद् अनैष्ठिकम् ॥ (६९।२)
kṣetrajñasyāparityāgād avaimyetad anaiṣṭhikam ||
विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तमप्यहम् । (७०।१)
vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktamapyaham |
विशुद्धो यद्यपि ह्यात्मा निर्मुक्त इति कल्प्यते । (७१।१)
viśuddho yadyapi hyātmā nirmukta iti kalpyate |
भूयः प्रत्ययसद्भावादमुक्तः स भविष्यति ॥ (७१।२)
bhūyaḥ pratyayasadbhāvādamuktaḥ sa bhaviṣyati ||
रोहति प्रत्ययैस्तैस्तैस्तद्वत्सो ऽपि मतो मम ॥ (७२।२)
rohati pratyayaistaistaistadvatso 'pi mato mama ||
यत्कर्माज्ञानतृष्णानां त्यागान्मोक्षश्च कल्प्यते । (७३।१)
yatkarmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgānmokṣaśca kalpyate |
अत्यन्तस्तत्परित्यागः सत्यात्मनि न विद्यते ॥ (७३।२)
atyantastatparityāgaḥ satyātmani na vidyate ||
हित्वा हित्वा त्रयमिदं विशेषस्तूपलभ्यते । (७४।१)
hitvā hitvā trayamidaṃ viśeṣastūpalabhyate |
आत्मनस्तु स्थितिर्यत्र तत्र सूक्ष्ममिदं त्रयम् ॥ (७४।२)
ātmanastu sthitiryatra tatra sūkṣmamidaṃ trayam ||
सूक्ष्मत्वाच्चैव दोषाणामव्यापाराच्च चेतसः । (७५।१)
sūkṣmatvāccaiva doṣāṇāmavyāpārācca cetasaḥ |
दीर्घत्वादायुषश्चैव मोक्षस्तु परिकल्प्यते ॥ (७५।२)
dīrghatvādāyuṣaścaiva mokṣastu parikalpyate ||
सत्यात्मनि परित्यागो नाहंकारस्य विद्यते ॥ (७६।२)
satyātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate ||
संख्यादिभिरमुक्तश्च निर्गुणो न भवत्ययम् । (७७।१)
saṃkhyādibhiramuktaśca nirguṇo na bhavatyayam |
तस्मादसति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षो ऽभिधीयते ॥ (७७।२)
tasmādasati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate ||
रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्यग्निरुपलभ्यते ॥ (७८।२)
rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hyagnirupalabhyate ||
प्राग्देहान्न भवेद्देही प्राग्गुणेभ्यस्तथा गुणी । (७९।१)
prāgdehānna bhaveddehī prāgguṇebhyastathā guṇī |
तस्मादादौ विमुक्तः सन् शरीरी बध्यते पुनः ॥ (७९।२)
tasmādādau vimuktaḥ san śarīrī badhyate punaḥ ||
क्षेत्रज्ञो विशरीरश्च ज्ञो वा स्यादज्ञ एव वा । (८०।१)
kṣetrajño viśarīraśca jño vā syādajña eva vā |
यदि ज्ञो ज्ञेयमस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते ॥ (८०।२)
yadi jño jñeyamasyāsti jñeye sati na mucyate ||
अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किमात्मना । (८१।१)
athājña iti siddho vaḥ kalpitena kimātmanā |
विनापि ह्यात्मनाज्ञानं प्रसिद्धं काष्ठकुड्यवत् ॥ (८१।२)
vināpi hyātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat ||
परतः परतस्त्यागो यस्मात्तु गुणवान् स्मृतः । (८२।१)
parataḥ paratastyāgo yasmāttu guṇavān smṛtaḥ |
तस्मात्सर्वपरित्यागान्मन्ये कृत्स्नां कृतार्थताम् ॥ (८२।२)
tasmātsarvaparityāgānmanye kṛtsnāṃ kṛtārthatām ||
आत्मग्राहाच्च तस्यापि जगृहे न स दर्शनम् ॥ (८४।२)
ātmagrāhācca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam ||
संज्ञासंज्ञित्वयोर्दोषं ज्ञात्वा हि मुनिरुद्रकः । (८५।१)
saṃjñāsaṃjñitvayordoṣaṃ jñātvā hi munirudrakaḥ |
आकिंचन्यात्परं लेभेऽसंज्ञासंज्ञात्मिकां गतिम् ॥ (८५।२)
ākiṃcanyātparaṃ lebhe'saṃjñāsaṃjñātmikāṃ gatim ||
यस्माच्चालम्बने सूक्ष्मे संज्ञासंज्ञे ततः परम् । (८६।१)
yasmāccālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param |
नासंज्ञी नैव संज्ञीति तस्मात्तत्रगतस्पृहः ॥ (८६।२)
nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāttatragataspṛhaḥ ||
यतश्च बुद्धिस्तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी । (८७।१)
yataśca buddhistatraiva sthitānyatrāpracāriṇī |
सूक्ष्मापट्वी ततस्तत्र नासंज्ञित्वं न संज्ञिता ॥ (८७।२)
sūkṣmāpaṭvī tatastatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā ||
बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुस्तस्मादुद्रकमत्यजत् ॥ (८८।२)
bodhisattvaḥ paraṃ prepsustasmādudrakamatyajat ||
ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयोऽर्थी कृतनिश्चयः । (८९।१)
tato hitvāśramaṃ tasya śreyo'rthī kṛtaniścayaḥ |
आगतान् तत्र तत्पूर्वं पञ्चेन्द्रियवशोद्धतान् । (९१।१)
āgatān tatra tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatān |
तपःप्रवृत्तान् व्रतिनो भिक्षून् पञ्च निरैक्षत ॥ (९१।२)
tapaḥpravṛttān vratino bhikṣūn pañca niraikṣata ||
ते चोपतस्थुर् दृष्ट्वात्र भिक्षवस्तं मुमुक्षवः । (९२।१)
te copatasthur dṛṣṭvātra bhikṣavastaṃ mumukṣavaḥ |
पुण्यार्जितधनारोग्यमिन्द्रियार्था इवेश्वरम् ॥ (९२।२)
puṇyārjitadhanārogyamindriyārthā iveśvaram ||
सम्पूज्यमानस्तैः प्रह्वैर् विनयाद् अनुवर्तिभिः । (९३।१)
sampūjyamānastaiḥ prahvair vinayād anuvartibhiḥ |
तद्वशस्थायिभिः शिष्यैर्लोलैर्मन इवेन्द्रियैः ॥ (९३।२)
tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyairlolairmana ivendriyaiḥ ||
वर्षाणि षट् शमप्रेप्सुरकरोत्कार्श्यमात्मनः ॥ (९५।२)
varṣāṇi ṣaṭ śamaprepsurakarotkārśyamātmanaḥ ||
कृशो ऽप्यकृशकीर्तिश्रीर् ह्लादं चक्रे ऽन्यचक्षुषाम् । (९८।१)
kṛśo 'pyakṛśakīrtiśrīr hlādaṃ cakre 'nyacakṣuṣām |
क्षीणो ऽप्यक्षीणगाम्भीर्यः समुद्र इव स व्यभात् ॥ (९९।२)
kṣīṇo 'pyakṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt ||
अथ कष्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर्मुनिः । (१००।१)
atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanurmuniḥ |
भवभीरुरिमां चक्रे बुद्धिं बुद्धत्वकाङ्क्षया ॥ (१००।२)
bhavabhīrurimāṃ cakre buddhiṃ buddhatvakāṅkṣayā ||
नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये । (१०१।१)
nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye |
जम्बुमूले मया प्राप्तो यस्तदा स विधिर्ध्रुवः ॥ (१०१।२)
jambumūle mayā prāpto yastadā sa vidhirdhruvaḥ ||
न चासौ दुर्बलेनाप्तुं शक्यमित्यागतादरः । (१०२।१)
na cāsau durbalenāptuṃ śakyamityāgatādaraḥ |
शरीरबलवृद्ध्यर्थमिदं भूयो ऽन्वचिन्तयत् ॥ (१०२।२)
śarīrabalavṛddhyarthamidaṃ bhūyo 'nvacintayat ||
क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्तः श्रमादस्वस्थमानसः । (१०३।१)
kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramādasvasthamānasaḥ |
प्राप्नुयान्मनसावाप्यं फलं कथमनिर्वृतः ॥ (१०३।२)
prāpnuyānmanasāvāpyaṃ phalaṃ kathamanirvṛtaḥ ||
निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक् सततेन्द्रियतर्पणात् । (१०४।१)
nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt |
संतर्पितेन्द्रियतया मनःस्वास्थ्यमवाप्यते ॥ (१०४।२)
saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyamavāpyate ||
समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते ॥ (१०५।२)
samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate ||
ध्यानप्रवर्तनाद्धर्माः प्राप्यन्ते यैरवाप्यते । (१०६।१)
dhyānapravartanāddharmāḥ prāpyante yairavāpyate |
दुर्लभं शान्तमजरं परं तदमृतं पदम् ॥ (१०६।२)
durlabhaṃ śāntamajaraṃ paraṃ tadamṛtaṃ padam ||
स्नातो नैरञ्जनातीरादुत्ततार शनैः कृशः । (१०८।१)
snāto nairañjanātīrāduttatāra śanaiḥ kṛśaḥ |
भक्त्यावनतशाखाग्रैर् दत्तहस्तस्तटद्रुमैः ॥ (१०८।२)
bhaktyāvanataśākhāgrair dattahastastaṭadrumaiḥ ||
सा श्रद्धावर्धितप्रीतिर्विकसल्लोचनोत्पला । (१११।१)
sā śraddhāvardhitaprītirvikasallocanotpalā |
शिरसा प्रणिपत्यैनं ग्राहयामास पायसम् ॥ (१११।२)
śirasā praṇipatyainaṃ grāhayāmāsa pāyasam ||
कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स ताम् । (११२।१)
kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām |
बोधिप्राप्तौ समर्थो ऽभूत्संतर्पितषडिन्द्रियः ॥ (११२।२)
bodhiprāptau samartho 'bhūtsaṃtarpitaṣaḍindriyaḥ ||
पर्याप्ताप्यानमूर्तिश्च सार्धं स्वयशसा मुनिः । (११३।१)
paryāptāpyānamūrtiśca sārdhaṃ svayaśasā muniḥ |
कान्तिधैर्ये बभारैकः शशाङ्कार्णवयोर्द्वयोः ॥ (११३।२)
kāntidhairye babhāraikaḥ śaśāṅkārṇavayordvayoḥ ||
आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः पञ्च भिक्षवः । (११४।१)
āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ pañca bhikṣavaḥ |
मनीषिणमिवात्मानं निर्मुक्तं पञ्च धातवः ॥ (११४।२)
manīṣiṇamivātmānaṃ nirmuktaṃ pañca dhātavaḥ ||
व्यवसायद्वितीयो ऽथ शाद्वलास्तीर्णभूतलम् । (११५।१)
vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalāstīrṇabhūtalam |
सो ऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः ॥ (११५।२)
so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ ||
ततस्तदानीं गजराजविक्रमः पदस्वनेनानुपमेन बोधितः । (११६।१)
tatastadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ |
महामुनेरागतबोधिनिश्चयो जगाद कालो भुजगोत्तमः स्तुतिम् ॥ (११६।२)
mahāmunerāgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim ||
यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर्मुहुर्निष्टनतीव मेदिनी । (११७।१)
yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhurmuhurniṣṭanatīva medinī |
यथा च ते राजति सूर्यवत्प्रभा ध्रुवं त्वमिष्टं फलमद्य भोक्ष्यसे ॥ (११७।२)
yathā ca te rājati sūryavatprabhā dhruvaṃ tvamiṣṭaṃ phalamadya bhokṣyase ||
यथा भ्रमन्त्यो दिवि चाषपङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते । (११८।१)
yathā bhramantyo divi cāṣapaṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate |
यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवस्त्वमद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि ॥ (११८।२)
yathā ca saumyā divi vānti vāyavastvamadya buddho niyataṃ bhaviṣyasi ||
ततो भुजङ्गप्रवरेण संस्तुतस्तृणान्युपादाय शुचीनि लावकात् । (११९।१)
tato bhujaṅgapravareṇa saṃstutastṛṇānyupādāya śucīni lāvakāt |
कृतप्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर्मूलमुपाश्रितः शुचेः ॥ (११९।२)
kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātarormūlamupāśritaḥ śuceḥ ||
ततः स पर्यङ्कमकम्प्यमुत्तमं बबन्ध सुप्तोरगभोगपिण्डितम् । (१२०।१)
tataḥ sa paryaṅkamakampyamuttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam |
भिनद्मि तावद्भुवि नैतदासनं न यामि यावत् कृतकृत्यताम् इति ॥ (१२०।२)
bhinadmi tāvadbhuvi naitadāsanaṃ na yāmi yāvat kṛtakṛtyatām iti ||
ततो ययुर् मुदमतुलां दिवौकसो ववाशिरे न मृगगणा न पक्षिणः । (१२१।१)
tato yayur mudamatulāṃ divaukaso vavāśire na mṛgagaṇā na pakṣiṇaḥ |
न सस्वनुर्वनतरवो ऽनिलाहताः कृतासने भगवति निश्चितात्मनि ॥ (१२१।२)
na sasvanurvanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati niścitātmani ||
इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽराडदर्शनो नाम द्वादशः सर्गः ॥ (१२२।१)
iti buddhacarite mahākāvye 'rāḍadarśano nāma dvādaśaḥ sargaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.