BCar, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
स राजवत्सः पृथुपीनवक्षास्तौ हव्यमन्त्राधिकृतौ विहाय । (१।१)
sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣāstau havyamantrādhikṛtau vihāya |
उत्तीर्य गङ्गां प्रचलत्तरङ्गां श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम ॥ (१।२)
uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṅgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma ||
शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस्तपोदैः । (२।१)
śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivaistapodaiḥ |
पञ्चाचलाङ्कं नगरं प्रपेदे शान्तः स्वयंभूरिव नाकपृष्ठम् ॥ (२।२)
pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayaṃbhūriva nākapṛṣṭham ||
गाम्भीर्यमोजश्च निशाम्य तस्य वपुश्च दीप्तं पुरुषानतीत्य । (३।१)
gāmbhīryamojaśca niśāmya tasya vapuśca dīptaṃ puruṣānatītya |
विसिस्मिये तत्र जनस्तदानीं स्थाणुव्रतस्येव वृषध्वजस्य ॥ (३।२)
visismiye tatra janastadānīṃ sthāṇuvratasyeva vṛṣadhvajasya ||
तं प्रेक्ष्य यो ऽन्येन ययौ स तस्थौ यस्तत्र तस्थौ पथि सो ऽन्वगच्छत् । (४।१)
taṃ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau yastatra tasthau pathi so 'nvagacchat |
द्रुतं ययौ यः स जगाम धीरं यः कश्चिदास्ते स्म स चोत्पपात ॥ (४।२)
drutaṃ yayau yaḥ sa jagāma dhīraṃ yaḥ kaścidāste sma sa cotpapāta ||
कश्चित्तमानर्च जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच्छिरसा ववन्दे । (५।१)
kaścittamānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścicchirasā vavande |
स्निग्धेन कश्चिद्वचसाभ्यनन्दन्नैनं जगामाप्रतिपूज्य कश्चित् ॥ (५।२)
snigdhena kaścidvacasābhyanandannainaṃ jagāmāpratipūjya kaścit ||
तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेषाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनमीयुः । (६।१)
taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunamīyuḥ |
धर्मस्य साक्षादिव संनिकर्षे न कश्चिदन्यायमतिर्बभूव ॥ (६।२)
dharmasya sākṣādiva saṃnikarṣe na kaścidanyāyamatirbabhūva ||
अन्यक्रियाणामपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्वम् । (७।१)
anyakriyāṇāmapi rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam |
तं देवकल्पं नरदेवसूनुं निरीक्षमाणा न ततर्प दृष्टिः ॥ (७।२)
taṃ devakalpaṃ naradevasūnuṃ nirīkṣamāṇā na tatarpa dṛṣṭiḥ ||
भ्रुवौ ललाटं मुखमीक्षणे वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा । (८।१)
bhruvau lalāṭaṃ mukhamīkṣaṇe vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā |
यदेव यस्तस्य ददर्श तत्र तदेव तस्याथ बबन्ध चक्षुः ॥ (८।२)
yadeva yastasya dadarśa tatra tadeva tasyātha babandha cakṣuḥ ||
दृष्ट्वा च सोर्णभ्रुवमायताक्षं ज्वलच्छरीरं शुभजालहस्तम् । (९।१)
dṛṣṭvā ca sorṇabhruvamāyatākṣaṃ jvalaccharīraṃ śubhajālahastam |
तं भिक्षुवेषं क्षितिपालनार्हं संचुक्षुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः ॥ (९।२)
taṃ bhikṣuveṣaṃ kṣitipālanārhaṃ saṃcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ ||
श्रेण्यो ऽथ भर्ता मगधाजिरस्य बाह्याद्विमानाद्विपुलं जनौघम् । (१०।१)
śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya bāhyādvimānādvipulaṃ janaugham |
ददर्श पप्रच्छ च तस्य हेतुं ततस्तमस्मै पुरुषः शशंस ॥ (१०।२)
dadarśa papraccha ca tasya hetuṃ tatastamasmai puruṣaḥ śaśaṃsa ||
ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर्य उक्तो ऽधिगमिष्यतीति । (११।१)
jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprairya ukto 'dhigamiṣyatīti |
स एष शाक्याधिपतेस्तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन ॥ (११।२)
sa eṣa śākyādhipatestanūjo nirīkṣyate pravrajito janena ||
ततः श्रुतार्थो मनसागतास्थो राजा बभाषे पुरुषं तमेव । (१२।१)
tataḥ śrutārtho manasāgatāstho rājā babhāṣe puruṣaṃ tameva |
विज्ञायतां क्व प्रतिगच्छतीति तथेत्यथैनं पुरुषो ऽन्वगच्छत् ॥ (१२।२)
vijñāyatāṃ kva pratigacchatīti tathetyathainaṃ puruṣo 'nvagacchat ||
अलोलचक्षुर् युगमात्रदर्शी निवृत्तवाग्यन्त्रितमन्दगामी । (१३।१)
alolacakṣur yugamātradarśī nivṛttavāgyantritamandagāmī |
चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलं च चेतः ॥ (१३।२)
cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ ||
आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम् । (१४।१)
ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam |
न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन्महीधरं पाण्डवमारुरोह ॥ (१४।२)
nyāyena tatrābhyavahṛtya cainanmahīdharaṃ pāṇḍavamāruroha ||
तस्मिन्नवौ लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपूर्णकुञ्जे । (१५।१)
tasminnavau lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipūrṇakuñje |
काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः ॥ (१५।२)
kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ ||
तत्रैनमालोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयांचकार । (१६।१)
tatrainamālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃcakāra |
संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात्तत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः ॥ (१६।२)
saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāttatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ ||
स पाण्डवं पाण्डवतुल्यवीर्यः शैलोत्तमं शैलसमानवर्ष्मा । (१७।१)
sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā |
मौलीधरः सिंहगतिर्नृसिंहश्चलत्सटः सिंह इवारुरोह ॥ (१७।२)
maulīdharaḥ siṃhagatirnṛsiṃhaścalatsaṭaḥ siṃha ivāruroha ||
ततः स्म तस्योपरि शृङ्गभूतं शान्तेन्द्रियं पश्यति बोधिसत्त्वम् । (१८।१)
tataḥ sma tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam |
पर्यङ्कमास्थाय विरोचमानं शशाङ्कमुद्यन्तमिवाभ्रकुञ्जात् ॥ (१८।२)
paryaṅkamāsthāya virocamānaṃ śaśāṅkamudyantamivābhrakuñjāt ||
तं रूपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणमिवोपविष्टम् । (१९।१)
taṃ rūpalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇamivopaviṣṭam |
सविस्मयः प्रश्रयवान् नरेन्द्रः स्वयंभुवं शक्र इवोपतस्थे ॥ (१९।२)
savismayaḥ praśrayavān narendraḥ svayaṃbhuvaṃ śakra ivopatasthe ||
तं न्यायतो न्यायविदां वरिष्ठं समेत्य पप्रच्छ च धातुसाम्यम् । (२०।१)
taṃ nyāyato nyāyavidāṃ variṣṭhaṃ sametya papraccha ca dhātusāmyam |
स चाप्यवोचत्सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यमनामयं च ॥ (२०।२)
sa cāpyavocatsadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyamanāmayaṃ ca ||
ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातले संनिषसाद राजा । (२१।१)
tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale saṃniṣasāda rājā |
उपोपविश्यानुमतश्च तस्य भावं विजिज्ञासुरिदं बभाषे ॥ (२१।२)
upopaviśyānumataśca tasya bhāvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe ||
प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च । (२२।१)
prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca |
जाता विवक्षा स्ववयो यतो मे तस्मादिदं स्नेहवचो निबोध ॥ (२२।२)
jātā vivakṣā svavayo yato me tasmādidaṃ snehavaco nibodha ||
आदित्यपूर्वं विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तमिदं वपुश्च । (२३।१)
ādityapūrvaṃ vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptamidaṃ vapuśca |
कस्मादियं ते मतिरक्रमेण भैक्षाक एवाभिरता न राज्ये ॥ (२३।२)
kasmādiyaṃ te matirakrameṇa bhaikṣāka evābhiratā na rājye ||
गात्रं हि ते लोहितचन्दनार्हं काषायसंश्लेषमनर्हमेतत् । (२४।१)
gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣamanarhametat |
हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चार्हः परदत्तमन्नम् ॥ (२४।२)
hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattamannam ||
तत्सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात्पितुर्नेच्छसि विक्रमेण । (२५।१)
tatsaumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehātpiturnecchasi vikrameṇa |
न च क्रमं मर्षयितुं मतिस्ते भुङ्क्ष्वार्धम् अस्मद्विषयस्य शीघ्रम् ॥ (२५।२)
na ca kramaṃ marṣayituṃ matiste bhuṅkṣvārdham asmadviṣayasya śīghram ||
एवं हि न स्यात्स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः । (२६।१)
evaṃ hi na syātsvajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ |
तस्मात्कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया हि सतां समृद्धिः ॥ (२६।२)
tasmātkuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ ||
अथ त्विदानीं कुलगर्वितत्वादस्मासु विश्रम्भगुणो न ते ऽस्ति । (२७।१)
atha tvidānīṃ kulagarvitatvādasmāsu viśrambhaguṇo na te 'sti |
व्यूढान्यनीकानि विगाह्य बाणैर्मया सहायेन परान् जिगीष ॥ (२७।२)
vyūḍhānyanīkāni vigāhya bāṇairmayā sahāyena parān jigīṣa ||
तद्बुद्धिमत्रान्यतरां वृणीष्व धर्मार्थकामान्विधिवद्भजस्व । (२८।१)
tadbuddhimatrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmānvidhivadbhajasva |
व्यत्यस्य रागादिह हि त्रिवर्गं प्रेत्येह च भ्रंशमवाप्नुवन्ति ॥ (२८।२)
vyatyasya rāgādiha hi trivargaṃ pretyeha ca bhraṃśamavāpnuvanti ||
यो ह्यर्थधर्मौ परिपीड्य कामः स्याद्धर्मकामौ परिभूय चार्थः । (२९।१)
yo hyarthadharmau paripīḍya kāmaḥ syāddharmakāmau paribhūya cārthaḥ |
कामार्थयोश्चोपरमेण धर्मस्त्याज्यः स कृत्स्नो यदि काङ्क्षितो ऽर्थः ॥ (२९।२)
kāmārthayoścoparameṇa dharmastyājyaḥ sa kṛtsno yadi kāṅkṣito 'rthaḥ ||
तस्मात्त्रिवर्गस्य निषेवणेन त्वं रूपमेतत्सफलं कुरुष्व । (३०।१)
tasmāttrivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpametatsaphalaṃ kuruṣva |
धर्मार्थकामाधिगमं ह्यनूनं नृणामनूनं पुरुषार्थमाहुः ॥ (३०।२)
dharmārthakāmādhigamaṃ hyanūnaṃ nṛṇāmanūnaṃ puruṣārthamāhuḥ ||
तन्निष्फलौ नार्हसि कर्तुमेतौ पीनौ भुजौ चापविकर्षणार्हौ । (३१।१)
tanniṣphalau nārhasi kartumetau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau |
मान्धातृवज् जेतुम् इमौ हि योग्यौ लोकानपि त्रीनिह किं पुनर्गाम् ॥ (३१।२)
māndhātṛvaj jetum imau hi yogyau lokānapi trīniha kiṃ punargām ||
स्नेहेन खल्वेतदहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन । (३२।१)
snehena khalvetadahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena |
इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षुवेषं जातानुकम्पो ऽस्म्यपि चागताश्रुः ॥ (३२।२)
imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣuveṣaṃ jātānukampo 'smyapi cāgatāśruḥ ||
यावत् स्ववंशप्रतिरूपं रूपं न ते जराभ्येत्यभिभूय भूयः । (३३।१)
yāvat svavaṃśapratirūpaṃ rūpaṃ na te jarābhyetyabhibhūya bhūyaḥ |
तद्भुङ्क्ष्व भिक्षाश्रमकाम कामान् काले ऽसि कर्ता प्रियधर्म धर्मम् ॥ (३३।२)
tadbhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam ||
शक्नोति जीर्णः खलु धर्ममाप्तुं कामोपभोगेष्वगतिर्जरायाः । (३४।१)
śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmamāptuṃ kāmopabhogeṣvagatirjarāyāḥ |
अतश्च यूनः कथयन्ति कामान्मध्यस्य वित्तं स्थविरस्य धर्मम् ॥ (३४।२)
ataśca yūnaḥ kathayanti kāmānmadhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam ||
धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभूतानि हि यौवनानि । (३५।१)
dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhūtāni hi yauvanāni |
संरक्ष्यमाणान्यपि दुर्ग्रहाणि कामा यतस्तेन पथा हरन्ति ॥ (३५।२)
saṃrakṣyamāṇānyapi durgrahāṇi kāmā yatastena pathā haranti ||
वयांसि जीर्णानि विमर्शवन्ति धीराण्यवस्थानपरायणानि । (३६।१)
vayāṃsi jīrṇāni vimarśavanti dhīrāṇyavasthānaparāyaṇāni |
अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवन्त्यगत्यैव च लज्जया च ॥ (३६।२)
alpena yatnena śamātmakāni bhavantyagatyaiva ca lajjayā ca ||
अतश्च लोलं विषयप्रधानं प्रमत्तम् अक्षान्तम् अदीर्घदर्शि । (३७।१)
ataśca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattam akṣāntam adīrghadarśi |
बहुच्छलं यौवनमभ्यतीत्य निस्तीर्य कान्तारमिवाश्वसन्ति ॥ (३७।२)
bahucchalaṃ yauvanamabhyatītya nistīrya kāntāramivāśvasanti ||
तस्मादधीरं चपलप्रमादि नवं वयस्तावदिदं व्यपैतु । (३८।१)
tasmādadhīraṃ capalapramādi navaṃ vayastāvadidaṃ vyapaitu |
कामस्य पूर्वं हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुमिन्द्रियेभ्यः ॥ (३८।२)
kāmasya pūrvaṃ hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitumindriyebhyaḥ ||
अथो चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञं कुलधर्म एषः । (३९।१)
atho cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ |
यज्ञैरधिष्ठाय हि नागपृष्ठं ययौ मरुत्वानपि नाकपृष्ठम् ॥ (३९।२)
yajñairadhiṣṭhāya hi nāgapṛṣṭhaṃ yayau marutvānapi nākapṛṣṭham ||
सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः । (४०।१)
suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ |
नृपर्षयस्तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण यामेव महर्षयो ययुः ॥ (४०।२)
nṛparṣayastāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yāmeva maharṣayo yayuḥ ||
इत्येवं मगधपतिर्वचो बभाषे यः सम्यग् वलभिद् इव ब्रुवन् बभासे । (४१।१)
ityevaṃ magadhapatirvaco babhāṣe yaḥ samyag valabhid iva bruvan babhāse |
तच्छ्रुत्वा न स विचचाल राजसूनुः कैलासो गिरिरिव नैकचित्रसानुः ॥ (४१।२)
tacchrutvā na sa vicacāla rājasūnuḥ kailāso giririva naikacitrasānuḥ ||
इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽश्वघोषकृते श्रेण्याभिगमनो नाम दशमः सर्गः ॥ (४२।१)
iti buddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakṛte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.