ततस्तस्मात् पुरोद्यानात् कौतूहलचलेक्षणाः । (१।१)

प्रत्युज्जग्मुर्नृपसुतं प्राप्तं वरमिव स्त्रियः ॥ (१।२)

अभिगम्य च तास्तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । (२।१)

चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः ॥ (२।२)

तस्थुश्च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः । (३।१)

निश्चलैः प्रीतिविकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः ॥ (३।२)

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवानिति । (४।१)

शोभितं लक्षणैर्दीप्तैः सहजैर्भूषणैरिव ॥ (४।२)

सौम्यत्वाच्चैव धैर्याच्च काश्चिदेनं प्रजज्ञिरे । (५।१)

अवतीर्णो महीं साक्षाद् गूढांशुश् चन्द्रमा इति ॥ (५।२)

तस्य ता वपुषाक्षिप्ता निगृहीतं जजृम्भिरे । (६।१)

अन्योन्यं दृष्टिभिर्हत्वा शनैश्च विनिशश्वसुः ॥ (६।२)

एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यो ददृशुरेव तम् । (७।१)

न व्याजह्रुर्न जहसुः प्रभावेणास्य यन्त्रिताः ॥ (७।२)

तास्तथा नु निरारम्भा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः । (८।१)

पुरोहितसुतो धीमानुदायी वाक्यमब्रवीत् ॥ (८।२)

सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपण्डिताः । (९।१)

रूपचातुर्यसम्पन्नाः स्वगुणैर्मुख्यतां गताः ॥ (९।२)

शोभयेत गुणैरेभिरपि तानुत्तरान् कुरून् । (१०।१)

कुबेरस्यापि चाक्रीडं प्रागेव वसुधामिमाम् ॥ (१०।२)

शक्ताश्चालयितुं यूयं वीतरागान् ऋषीनपि । (११।१)

अप्सरोभिश्च कलितान् ग्रहीतुं विबुधानपि ॥ (११।२)

भावज्ञानेन हावेन रूपचातुर्यसंपदा । (१२।१)

स्त्रीणामेव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर्नृणाम् ॥ (१२।२)

तासामेवंविधानां वो वियुक्तानां स्वगोचरे । (१३।१)

इयमेवंविधा चेष्टा न तुष्टो ऽस्म्यार्जवेन वः ॥ (१३।२)

इदं नववधूनां वो ह्रीनिकुञ्चितचक्षुषाम् । (१४।१)

सदृशं चेष्टितं हि स्यादपि वा गोपयोषिताम् ॥ (१४।२)

यदपि स्यादयं धीरः श्रीप्रभावान्महानिति । (१५।१)

स्त्रीणामपि महत्तेज इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः ॥ (१५।२)

पुरा हि काशिसुन्दर्या वेशवध्वा महानृषिः । (१६।१)

ताडितो ऽभूत्पदा व्यासो दुर्धर्षो देवतैरपि ॥ (१६।२)

मन्थालगौतमो भिक्षुर्जङ्घया वारमुख्यया । (१७।१)

पिप्रीषुश्च तदर्थार्थं व्यसून्निरहरत्पुरा ॥ (१७।२)

गौतमं दीर्घतपसं महर्षिं दीर्घजीविनम् । (१८।१)

योषित्संतोषयामास वर्णस्थानावरा सती ॥ (१८।२)

ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्वपण्डितम् । (१९।१)

उपायैर्विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च ॥ (१९।२)

विश्वामित्रो महर्षिश्च विगाढो ऽपि महत्तपः । (२०।१)

दश वर्षाण्यहर्मेने घृताच्याप्सरसा हृतः ॥ (२०।२)

एवमादीनृषींस्तांस्तान् अनयन्विक्रियां स्त्रियः । (२१।१)

ललितं पूर्ववयसं किं पुनर्नृपतेः सुतम् ॥ (२१।२)

तदेवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा । (२२।१)

इयं नृपस्य वंशश्रीरितो न स्यात्पराङ्मुखी ॥ (२२।२)

या हि काश्चिद्युवतयो हरन्ति सदृशं जनम् । (२३।१)

निकृष्टोत्कृष्टयोर्भावं या गृह्णन्ति तु ताः स्त्रियः ॥ (२३।२)

इत्युदायिवचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः । (२४।१)

समारुरुहुरात्मानं कुमारग्रहणं प्रति ॥ (२४।२)

ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर् हावैर् हसितैर् लडितैर् गतैः । (२५।१)

चक्रुर् आक्षेपिकाश् चेष्टा भीतभीता इवाङ्गनाः ॥ (२५।२)

राज्ञस्तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् । (२६।१)

जहुः क्षिप्रमविश्रम्भं मदेन मदनेन च ॥ (२६।२)

अथ नारीजनवृतः कुमारो व्यचरद्वनम् । (२७।१)

वासितायूथसहितः करीव हिमवद्वनम् ॥ (२७।२)

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्रीपुरःसरः । (२८।१)

आक्रीड इव विभ्राजे विवस्वानप्सरोवृतः ॥ (२८।२)

मदेनावर्जिता नाम तं काश्चित्तत्र योषितः । (२९।१)

कठिनैः पस्पृशुः पीनैः संहतैर्वल्गुभिः स्तनैः ॥ (२९।२)

स्रस्तांसकोमला लम्बमृदुबाहुलताबला । (३०।१)

अनृतं स्खलितं काचित्कृत्वैनं सस्वजे बलात् ॥ (३०।२)

काचित्ताम्राधरोष्ठेन मुखेनासवगन्धिना । (३१।१)

विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयतामिति ॥ (३१।२)

काचिदाज्ञापयन्तीव प्रोवाचार्द्रानुलेपना । (३२।१)

इह भक्तिं कुरुष्वेति हस्तसंश्लेषलिप्सया ॥ (३२।२)

मुहुर्मुहुर् मदव्याजस्रस्तनीलांशुकापरा । (३३।१)

आलक्ष्यरशना रेजे स्फुरद्विद्युदिव क्षपा ॥ (३३।२)

काश्चित्कनककाञ्चीभिर्मुखराभिरितस्ततः । (३४।१)

बभ्रमुर्दर्शयन्त्यो ऽस्य श्रोणीस्तन्वंशुकावृताः ॥ (३४।२)

चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललम्बिरे । (३५।१)

सुवर्णकलशप्रख्यान्दर्शयन्त्यः पयोधरान् ॥ (३५।२)

काचित्पद्मवनादेत्य सपद्मा पद्मलोचना । (३६।१)

पद्मवक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्मश्रीरिव तस्थुषी ॥ (३६।२)

मधुरं गीतमन्वर्थं काचित्साभिनयं जगौ । (३७।१)

तं स्वस्थं चोदयन्तीव वञ्चितो ऽसीत्यवेक्षितैः ॥ (३७।२)

शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा । (३८।१)

प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं धीरलीलया ॥ (३८।२)

पीनवल्गुस्तनी काचिद्धासाघूर्णितकुण्डला । (३९।१)

उच्चैरवजहासैनं समाप्नोतु भवानिति ॥ (३९।२)

अपयान्तं तथैवान्या बबन्धुर्माल्यदामभिः । (४०।१)

काश्चित् साक्षेपमधुरैर् जगृहुर् वचनाङ्कुशैः ॥ (४०।२)

प्रतियोगार्थिनी काचिद् गृहीत्वा चूतवल्लरीम् । (४१।१)

इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्छ मदविक्लवा ॥ (४१।२)

काचित्पुरुषवत्कृत्वा गतिं संस्थानमेव च । (४२।१)

उवाचैनं जितः स्त्रीभिर् जय भो पृथिवीमिमाम् ॥ (४२।२)

अथ लोलेक्षणा काचिज्जिघ्रन्ती नीलमुत्पलम् । (४३।१)

किंचिन्मदकलैर्वाक्यैर् नृपात्मजम् अभाषत ॥ (४३।२)

पश्य भर्तश्चितं चूतं कुसुमैर्मधुगन्धिभिः । (४४।१)

हेमपञ्जररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति ॥ (४४।२)

अशोको दृश्यतामेष कामिशोकविवर्धनः । (४५।१)

रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना ॥ (४५।२)

चूतयष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः । (४६।१)

शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीताङ्गरागया ॥ (४६।२)

फुल्लं कुरुवकं पश्य निर्भुक्तालक्तकप्रभम् । (४७।१)

यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इवानतः ॥ (४७।२)

बालाशोकश्च निचितो दृश्यतामेष पल्लवैः । (४८।१)

यो ऽस्माकं हस्तशोभाभिर्लज्जमान इव स्थितः ॥ (४८।२)

दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीरजैः सिन्दुवारकैः । (४९।१)

पाण्डुरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदामिव ॥ (४९।२)

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्यसौ जले । (५०।१)

पृष्ठतः प्रेष्यवद्भार्यामनुवर्त्यनुगच्छति ॥ (५०।२)

मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः । (५१।१)

अपरः कोकिलो ऽन्वक्षं प्रतिश्रुत्केव कूजति ॥ (५१।२)

अपि नाम विहङ्गानां वसन्तेनाहृतो मदः । (५२।१)

न तु चिन्तयतो ऽचिन्त्यं जनस्य प्राज्ञमानिनः ॥ (५२।२)

इत्येवं ता युवतयो मन्मथोद्दामचेतसः । (५३।१)

कुमारं विविधैस्तैस्तैर् उपचक्रमिरे नयैः ॥ (५३।२)

एवमाक्षिप्यमाणो ऽपि स तु धैर्यावृतेन्द्रियः । (५४।१)

मर्तव्यमिति सोद्वेगो न जहर्ष न विव्यथे ॥ (५४।२)

तासां तत्त्वे ऽनवस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः । (५५।१)

समं विग्नेन धीरेण चिन्तयामास चेतसा ॥ (५५।२)

किं त्विमा नावगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः । (५६।१)

यतो रूपेण संमत्तं जरा यन्नाशयिष्यति ॥ (५६।२)

नूनमेता न पश्यन्ति कस्यचिद्रोगसंप्लवम् । (५७।१)

तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधिधर्मिणि ॥ (५७।२)

अनभिज्ञाश्च सुव्यक्तं मृत्योः सर्वापहारिणः । (५८।१)

ततः स्वस्था निरुद्विग्नाः क्रीडन्ति च हसन्ति च ॥ (५८।२)

जरां व्याधिं च मृत्युं च को हि जानन्सचेतनः । (५९।१)

स्वस्थस्तिष्ठेन्निषीदेद्वा शयेद् वा किं पुनर्हसेत् ॥ (५९।२)

यस्तु दृष्ट्वा परं जीर्णं व्याधितं मृतमेव च । (६०।१)

स्वस्थो भवति नोद्विग्नो यथाचेतास्तथैव सः ॥ (६०।२)

वियुज्यमाने हि तरौ पुष्पैरपि फलैरपि । (६१।१)

पतति छिद्यमाने वा तरुरन्यो न शोचते ॥ (६१।२)

इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहम् । (६२।१)

उदायी नीतिशास्त्रज्ञस्तमुवाच सुहृत्तया ॥ (६२।२)

अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल । (६३।१)

यस्मात् त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया ॥ (६३।२)

अहितात्प्रतिषेधश्च हिते चानुप्रवर्तनम् । (६४।१)

व्यसने चापरित्यागस्त्रिविधं मित्रलक्षणम् ॥ (६४।२)

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात्पराङ्मुखः । (६५।१)

यदि त्वा समुपेक्षेय न भवेन्मित्रता मयि ॥ (६५।२)

तद्ब्रवीमि सुहृद्भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः । (६६।१)

इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्वदाक्षिण्यमीदृशम् ॥ (६६।२)

अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् । (६७।१)

तद्व्रीडापरिहारार्थमात्मरत्यर्थमेव च ॥ (६७।२)

संनतिश्चानुवृत्तिश्च स्त्रीणां हृदयबन्धनम् । (६८।१)

स्नेहस्य हि गुणा योनिर्मानकामाश्च योषितः ॥ (६८।२)

तदर्हसि विशालाक्ष हृदये ऽपि पराङ्मुखे । (६९।१)

रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुम् ॥ (६९।२)

दाक्षिण्यमौषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् । (७०।१)

दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पमिव काननम् ॥ (७०।२)

किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परिग्रहः । (७१।१)

विषयान्दुर्लभांल्लब्ध्वा न ह्यवज्ञातुमर्हसि ॥ (७१।२)

कामं परमिति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरंदरः । (७२।१)

गौतमस्य मुनेः पत्नीमहल्यां चकमे पुरा ॥ (७२।२)

अगस्त्यः प्रार्थयामास सोमभार्यां च रोहिणीम् । (७३।१)

तस्मात्तत्सदृशीं लेभे लोपामुद्रामिति श्रुतिः ॥ (७३।२)

उतथ्यस्य च भार्यायां ममतायां महातपः । (७४।१)

मारुत्यां जनयामास भरद्वाजं बृहस्पतिः ॥ (७४।२)

बृहस्पतेर्महिष्यां च जुह्वत्यां जुह्वतां वरः । (७५।१)

बुधं विबुधकर्माणं जनयामास चन्द्रमाः ॥ (७५।२)

कालीं चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसंभवाम् । (७६।१)

जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः ॥ (७६।२)

मातङ्ग्याम् अक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया । (७७।१)

कपिञ्जलादं तनयं वसिष्ठो ऽजनयन्मुनिः ॥ (७७।२)

ययातिश्चैव राजर्षिर्वयस्यपि विनिर्गते । (७८।१)

विश्वाच्याप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने ॥ (७८।२)

स्त्रीसंसर्गं विनाशान्तं पाण्डुर्ज्ञात्वापि कौरवः । (७९।१)

माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजं सुखम् ॥ (७९।२)

करालजनकश्चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकाम् । (८०।१)

अवाप भ्रंशमप्येवं न तु सेजे न मन्मथम् ॥ (८०।२)

एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितानपि । (८१।१)

रतिहेतोर्बुभुजिरे प्रागेव गुणसंहितान् ॥ (८१।२)

त्वं पुनर्न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान्युवा । (८२।१)

विषयानवजानासि यत्र सक्तमिदं जगत् ॥ (८२।२)

इति श्रुत्वा वचस्तस्य श्लक्ष्णमागमसंहितम् । (८३।१)

मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत ॥ (८३।२)

उपपन्नमिदं वाक्यं सौहार्दव्यञ्जकं त्वयि । (८४।१)

अत्र च त्वानुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे ॥ (८४।२)

नावजानामि विषयान् जाने लोकं तदात्मकम् । (८५।१)

अनित्यं तु जगन्मत्वा नात्र मे रमते मनः ॥ (८५।२)

जरा व्याधिश्च मृत्युश्च यदि न स्यादिदं त्रयम् । (८६।१)

ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर्भवेत् ॥ (८६।२)

नित्यं यदपि हि स्त्रीणामेतदेव वपुर्भवेत् । (८७।१)

दोषवत्स्वपि कामेषु कामं रज्येत मे मनः ॥ (८७।२)

यदा तु जरयापीतं रूपमासां भविष्यति । (८८।१)

आत्मनो ऽप्यनभिप्रेतं मोहात्तत्र रतिर्भवेत् ॥ (८८।२)

मृत्युव्याधिजराधर्मा मृत्युव्याधिजरात्मभिः । (८९।१)

रममाणो ह्यसंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः ॥ (८९।२)

यदप्यात्थ महात्मानस्ते ऽपि कामात्मका इति । (९०।१)

संवेगो ऽत्रैव कर्तव्यो यदा तेषामपि क्षयः ॥ (९०।२)

माहात्म्यं न च तन्मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः । (९१।१)

विषयेषु प्रसक्तिर्वा युक्तिर्वा नात्मवत्तया ॥ (९१।२)

यदप्यात्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्त्यतामिति । (९२।१)

अनृतं नावगच्छामि दाक्षिण्येनापि किंचन ॥ (९२।२)

न चानुवर्तनं तन्मे रुचितं यत्र नार्जवम् । (९३।१)

सर्वभावेन संपर्को यदि नास्ति धिगस्तु तत् ॥ (९३।२)

अधृतेः श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः । (९४।१)

किं हि वञ्चयितव्यं स्याज्जातरागस्य चेतसः ॥ (९४।२)

वञ्चयन्ति च यद्येवं जातरागाः परस्परम् । (९५।१)

ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणां स्त्रियः ॥ (९५।२)

तदेवं सति दुःखार्तं जरामरणभागिनम् । (९६।१)

न मां कामेष्वनार्येषु प्रतारयितुम् अर्हसि ॥ (९६।२)

अहो ऽतिधीरं बलवच्च ते मनश्चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः । (९७।१)

भये ऽतितीव्रे विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः ॥ (९७।२)

अहं पुनर्भीरुरतीवविक्लवो जराविपद्व्याधिभयं विचिन्तयन् । (९८।१)

लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन्दीप्तमिवाग्निना जगत् ॥ (९८।२)

असंशयं मृत्युरिति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते । (९९।१)

अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महाभये रज्यति यो न रोदिति ॥ (९९।२)

अथो कुमारश्च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनीं कथाम् । (१००।१)

जनस्य चक्षुर्गमनीयमण्डलो महीधरं चास्तमियाय भास्करः ॥ (१००।२)

ततो वृथाधारितभूषणस्रजः कलागुणैश्च प्रणयैश्च निष्फलैः । (१०१।१)

स्व एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर्भग्नमनोरथाः स्त्रियः ॥ (१०१।२)

ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः । (१०२।१)

अनित्यतां सर्वगतां विचिन्तयन्विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालकात्मजः ॥ (१०२।२)

ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदयगतशल्यो गज इव । (१०३।१)

अथ श्रान्तो मन्त्रे बहुविविधमार्गे ससचिवो न सो ऽन्यत्कामेभ्यो नियमनमपश्यत्सुतमतेः ॥ (१०३।२)

इति बुद्धचरिते महाकाव्ये स्त्रीविघातनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ (१०४।१)