सांख्यतत्त्वकौमुदीSāṃkhyatattvakaumudī

STKau zu SāṃKār, 10.2

9 of 14 · 32 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

व्यक्तं हेतुमत् हेतुः कारणं तद्वत् । (१।१)

vyaktaṃ hetumat hetuḥ kāraṇaṃ tadvat |

1.2१.२

यस्य च यो हेतुस् तद् उपरिष्टाद् वक्ष्यति । (१।२)

yasya ca yo hetus tad upariṣṭād vakṣyati |

1.3१.३

अनित्यं विनाशि तिरोभावीत्यर्थः । (१।३)

anityaṃ vināśi tirobhāvītyarthaḥ |

1.4१.४

अव्यापि सर्वं परिणामि न व्याप्नोति । (१।४)

avyāpi sarvaṃ pariṇāmi na vyāpnoti |

1.5१.५

कारणेन हि कार्यं विष्टं न कार्येण कारणम् । (१।५)

kāraṇena hi kāryaṃ viṣṭaṃ na kāryeṇa kāraṇam |

1.6१.६

न च बुद्ध्यादयः प्रधानं वेविषतीत्यव्यापकाः । (१।६)

na ca buddhyādayaḥ pradhānaṃ veviṣatītyavyāpakāḥ |

1.7१.७

सक्रियं परिस्पन्दवत् । (१।७)

sakriyaṃ parispandavat |

1.8१.८

तथा हि बुद्ध्यादय उपात्तम् उपात्तं देहं त्यजन्ति देहान्तरं चोपाददत इति तेषां परिस्पन्दः । (१।८)

tathā hi buddhyādaya upāttam upāttaṃ dehaṃ tyajanti dehāntaraṃ copādadata iti teṣāṃ parispandaḥ |

1.9१.९

शरीरपृथिव्यादीनां च परिस्पन्दः प्रसिद्ध एव । (१।९)

śarīrapṛthivyādīnāṃ ca parispandaḥ prasiddha eva |

1.10१.१०

अनेकं प्रतिपुरुषं बुद्ध्यादीनां भेदात् । (१।१०)

anekaṃ pratipuruṣaṃ buddhyādīnāṃ bhedāt |

1.11१.११

पृथिव्याद्यपि शरीरघटादिभेदेनानेकम् एव । (१।११)

pṛthivyādyapi śarīraghaṭādibhedenānekam eva |

1.12१.१२

आश्रितम् । (१।१२)

āśritam |

1.13१.१३

स्वकारणम् आश्रितं बुद्ध्यादिकार्यम् । (१।१३)

svakāraṇam āśritaṃ buddhyādikāryam |

1.14१.१४

अभेदे ऽपि कथंचिद् भेदविवक्षयाश्रयाश्रयिभावो यथेह वने तिलका इत्युक्तम् । (१।१४)

abhede 'pi kathaṃcid bhedavivakṣayāśrayāśrayibhāvo yatheha vane tilakā ityuktam |

1.15१.१५

लिङ्गं प्रधानस्य । (१।१५)

liṅgaṃ pradhānasya |

1.16१.१६

यथा चैते बुद्ध्यादयः प्रधानस्य लिङ्गं तथोपरिष्टाद् वक्ष्यति । (१।१६)

yathā caite buddhyādayaḥ pradhānasya liṅgaṃ tathopariṣṭād vakṣyati |

1.17१.१७

प्रधानं तु प्रधानस्यालिङ्गं पुरुषस्य लिङ्गं भवद् अपीति भावः । (१।१७)

pradhānaṃ tu pradhānasyāliṅgaṃ puruṣasya liṅgaṃ bhavad apīti bhāvaḥ |

1.18१.१८

सावयवम् । (१।१८)

sāvayavam |

1.19१.१९

अवयवनम् अवयवो मिश्रणं संयोग इति यावत् । (१।१९)

avayavanam avayavo miśraṇaṃ saṃyoga iti yāvat |

1.20१.२०

अप्राप्तिपूर्वा प्राप्तिः संयोगस्तेन सह वर्तत इति सावयवम् । (१।२०)

aprāptipūrvā prāptiḥ saṃyogastena saha vartata iti sāvayavam |

1.21१.२१

तथा हि पृथिव्यादयः परस्परं संयुज्यन्त एवम् अन्ये ऽपि । (१।२१)

tathā hi pṛthivyādayaḥ parasparaṃ saṃyujyanta evam anye 'pi |

1.22१.२२

न तु प्रधानस्य बुद्ध्यादिभिः संयोगस्तादात्म्यात् । (१।२२)

na tu pradhānasya buddhyādibhiḥ saṃyogastādātmyāt |

1.23१.२३

नापि सत्त्वरजस्तमसां परस्परं संयोगो ऽप्राप्तेर् अभावात् । (१।२३)

nāpi sattvarajastamasāṃ parasparaṃ saṃyogo 'prāpter abhāvāt |

1.24१.२४

परतन्त्रं बुद्ध्यादि । (१।२४)

paratantraṃ buddhyādi |

1.25१.२५

बुद्ध्या हि कार्ये ऽहंकारे जनयितव्ये प्रकृत्यापूरोपेक्ष्यते । (१।२५)

buddhyā hi kārye 'haṃkāre janayitavye prakṛtyāpūropekṣyate |

1.26१.२६

अन्यथा क्षीणा सती नालम् अहंकारं जनयितुम् इति स्थितिः । (१।२६)

anyathā kṣīṇā satī nālam ahaṃkāraṃ janayitum iti sthitiḥ |

1.27१.२७

एवम् अहंकारादिभिर् अपि स्वकार्यजनन इति सर्वं स्वकार्ये प्रकृत्यापूरम् अपेक्षते । (१।२७)

evam ahaṃkārādibhir api svakāryajanana iti sarvaṃ svakārye prakṛtyāpūram apekṣate |

1.28१.२८

तेन प्रकृतिं पराम् अपेक्षमाणं कार्योपजनने परतन्त्रं व्यक्तम् । (१।२८)

tena prakṛtiṃ parām apekṣamāṇaṃ kāryopajanane paratantraṃ vyaktam |

1.29१.२९

विपरीतम् अव्यक्तं व्यक्तात् । (१।२९)

viparītam avyaktaṃ vyaktāt |

1.30१.३०

अहेतुमन् नित्यं व्यापि निष्क्रियं यद्यप्यव्यक्तस्यास्ति परिणामलक्षणा क्रिया तथापि परिस्पन्दो नास्ति एकम् अनाश्रितम् अलिङ्गं निरवयवं स्वतन्त्रम् । (१।३०)

ahetuman nityaṃ vyāpi niṣkriyaṃ yadyapyavyaktasyāsti pariṇāmalakṣaṇā kriyā tathāpi parispando nāsti ekam anāśritam aliṅgaṃ niravayavaṃ svatantram |

1.31१.३१

तद् अनेन प्रबन्धेन व्यक्ताव्यक्तयोर्वैधर्म्यम् उक्तम् । (१।३१)

tad anena prabandhena vyaktāvyaktayorvaidharmyam uktam |

1.32१.३२

संप्रति तयोः साधर्म्यं पुरुषस्य च वैधर्म्यम् आह ॥ (१।३२)

saṃprati tayoḥ sādharmyaṃ puruṣasya ca vaidharmyam āha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

STKau zu SāṃKār, 10.2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit