सांख्यतत्त्वकौमुदीSāṃkhyatattvakaumudī
STKau zu SāṃKār, 10.2
Select a line for its word-by-word analysis.
कारणेन हि कार्यं विष्टं न कार्येण कारणम् । (१।५)
kāraṇena hi kāryaṃ viṣṭaṃ na kāryeṇa kāraṇam |
न च बुद्ध्यादयः प्रधानं वेविषतीत्यव्यापकाः । (१।६)
na ca buddhyādayaḥ pradhānaṃ veviṣatītyavyāpakāḥ |
तथा हि बुद्ध्यादय उपात्तम् उपात्तं देहं त्यजन्ति देहान्तरं चोपाददत इति तेषां परिस्पन्दः । (१।८)
tathā hi buddhyādaya upāttam upāttaṃ dehaṃ tyajanti dehāntaraṃ copādadata iti teṣāṃ parispandaḥ |
शरीरपृथिव्यादीनां च परिस्पन्दः प्रसिद्ध एव । (१।९)
śarīrapṛthivyādīnāṃ ca parispandaḥ prasiddha eva |
अभेदे ऽपि कथंचिद् भेदविवक्षयाश्रयाश्रयिभावो यथेह वने तिलका इत्युक्तम् । (१।१४)
abhede 'pi kathaṃcid bhedavivakṣayāśrayāśrayibhāvo yatheha vane tilakā ityuktam |
यथा चैते बुद्ध्यादयः प्रधानस्य लिङ्गं तथोपरिष्टाद् वक्ष्यति । (१।१६)
yathā caite buddhyādayaḥ pradhānasya liṅgaṃ tathopariṣṭād vakṣyati |
प्रधानं तु प्रधानस्यालिङ्गं पुरुषस्य लिङ्गं भवद् अपीति भावः । (१।१७)
pradhānaṃ tu pradhānasyāliṅgaṃ puruṣasya liṅgaṃ bhavad apīti bhāvaḥ |
अवयवनम् अवयवो मिश्रणं संयोग इति यावत् । (१।१९)
avayavanam avayavo miśraṇaṃ saṃyoga iti yāvat |
अप्राप्तिपूर्वा प्राप्तिः संयोगस्तेन सह वर्तत इति सावयवम् । (१।२०)
aprāptipūrvā prāptiḥ saṃyogastena saha vartata iti sāvayavam |
तथा हि पृथिव्यादयः परस्परं संयुज्यन्त एवम् अन्ये ऽपि । (१।२१)
tathā hi pṛthivyādayaḥ parasparaṃ saṃyujyanta evam anye 'pi |
न तु प्रधानस्य बुद्ध्यादिभिः संयोगस्तादात्म्यात् । (१।२२)
na tu pradhānasya buddhyādibhiḥ saṃyogastādātmyāt |
नापि सत्त्वरजस्तमसां परस्परं संयोगो ऽप्राप्तेर् अभावात् । (१।२३)
nāpi sattvarajastamasāṃ parasparaṃ saṃyogo 'prāpter abhāvāt |
बुद्ध्या हि कार्ये ऽहंकारे जनयितव्ये प्रकृत्यापूरोपेक्ष्यते । (१।२५)
buddhyā hi kārye 'haṃkāre janayitavye prakṛtyāpūropekṣyate |
अन्यथा क्षीणा सती नालम् अहंकारं जनयितुम् इति स्थितिः । (१।२६)
anyathā kṣīṇā satī nālam ahaṃkāraṃ janayitum iti sthitiḥ |
एवम् अहंकारादिभिर् अपि स्वकार्यजनन इति सर्वं स्वकार्ये प्रकृत्यापूरम् अपेक्षते । (१।२७)
evam ahaṃkārādibhir api svakāryajanana iti sarvaṃ svakārye prakṛtyāpūram apekṣate |
तेन प्रकृतिं पराम् अपेक्षमाणं कार्योपजनने परतन्त्रं व्यक्तम् । (१।२८)
tena prakṛtiṃ parām apekṣamāṇaṃ kāryopajanane paratantraṃ vyaktam |
अहेतुमन् नित्यं व्यापि निष्क्रियं यद्यप्यव्यक्तस्यास्ति परिणामलक्षणा क्रिया तथापि परिस्पन्दो नास्ति एकम् अनाश्रितम् अलिङ्गं निरवयवं स्वतन्त्रम् । (१।३०)
ahetuman nityaṃ vyāpi niṣkriyaṃ yadyapyavyaktasyāsti pariṇāmalakṣaṇā kriyā tathāpi parispando nāsti ekam anāśritam aliṅgaṃ niravayavaṃ svatantram |
तद् अनेन प्रबन्धेन व्यक्ताव्यक्तयोर्वैधर्म्यम् उक्तम् । (१।३१)
tad anena prabandhena vyaktāvyaktayorvaidharmyam uktam |
संप्रति तयोः साधर्म्यं पुरुषस्य च वैधर्म्यम् आह ॥ (१।३२)
saṃprati tayoḥ sādharmyaṃ puruṣasya ca vaidharmyam āha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.