सत् कार्यं कारणव्यापारात् प्राग् इति शेषः । (१।१)

तथा च न सिद्धसाधनं नैयायिकतनयैर् उद्भावनीयम् । (१।२)

यद्यपि च बीजमृत्पिण्डादिप्रध्वंसानन्तरम् अङ्कुरघटाद्युत्पत्तिर् उपलभ्यते तथापि न प्रध्वंसस्य कारणत्वम् अपि तु भावस्यैव बीजाद्यवयवस्य । (१।३)

अभावात् तु भावस्योत्पत्तौ तस्य सर्वत्र सुलभत्वात् सर्वत्र कार्योत्पादप्रसङ्ग इति न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकायाम् उपपादितम् अस्माभिः । (१।४)

प्रपञ्चप्रत्यय एवासति बाधके न शक्यो मिथ्येति वदितुम् इति कणभक्षाक्षचरणमतम् अवशिष्यते । (१।५)

तत्रेदं प्रतिज्ञातं सत् कार्यम् इति । (१।६)

अत्र हेतुम् आह असदकरणात् । (१।७)

असच्चेत् कारणव्यापारात् पूर्वं कार्यं नास्य सत्त्वं कर्तुं शक्यम् । (१।८)

न हि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि पीतं कर्तुं शक्यते । (१।९)

सदसत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत् तथाप्यसति धर्मिणि न तस्य धर्म इति सत्त्वं तदवस्थम् एव तथा च नासत्त्वम् । (१।१०)

असंबद्धेनातदात्मनासत्त्वेन कथम् असन् घटः । (१।११)

तस्मात् कारणव्यापाराद् ऊर्ध्वम् इव प्राग् अपि सद् एव कार्यम् इति । (१।१२)

करणं चास्य सतो ऽभिव्यक्तिर् अवशिष्यते । (१।१३)

सतश्चाभिव्यक्तिर् उपपन्ना यथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य अवघातेन धान्येषु तण्डुलानां दोहनेन सौरभेयीषु पयसः । (१।१४)

असतः करणे तु न निदर्शनं किंचिद् अस्ति नो खल्वभिव्यज्यमानम् उत्पद्यमानं वा क्वचिद् असद् दृष्टम् । (१।१५)

इतश्च कारणव्यापारात् प्राक् सद् एव कार्यम् इत्याह उपादानग्रहणात् । (१।१६)

उपादानानि कारणानि तेषां ग्रहणं कार्येण उपादानैः कार्यस्य संबन्धाद् इति यावत् । (१।१७)

एतद् उक्तं भवति कार्येण सम्बद्धं कारणं कार्यजनकम् । (१।१८)

संबन्धश्च कार्यस्यासतो न भवति । (१।१९)

तस्मात् सद् इति । (१।२०)

स्याद् एतत् । (१।२१)

असंबद्धम् एव कस्मात् कारणैः कार्यं न जन्यते । (१।२२)

तथा चासद् एवोत्पत्स्यत इति । (१।२३)

अत आह सर्वसंभवाभावात् । (१।२४)

असंबद्धस्य जन्यत्वे ऽसंबद्धत्वाविशेषेण सर्वं कार्यजातं सर्वस्मात् सम्भवेत् । (१।२५)

न चैतद् अस्ति । (१।२६)

तस्मात् सम्बद्धं सम्बद्धेन जन्यते यथाहुः सांख्यवृद्धाः । (१।२७)

असत्त्वे नास्ति संबन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः । (१।२८)

असंबद्धस्य चोत्पत्तिम् इच्छतो न व्यवस्थितिः ॥ (१।२९)

इति । (२।१)

स्याद् एतत् । (२।२)

असंबद्धम् अपि तद् एव करोति यत्र यत् कारणं शक्तम् । (२।३)

शक्तिश्च कार्यदर्शनाद् अवगम्यते । (२।४)

तेन नाव्यवस्थेति । (२।५)

अत आह शक्तस्य शक्यकरणात् । (२।६)

सा शक्तिः शक्तकारणाश्रया सर्वत्र वा स्याच्छक्ये वा । (२।७)

सर्वत्र चेत् तदवस्थैवाव्यवस्था । (२।८)

शक्ये चेत् कथम् असति शक्ये तत्रेति वक्तव्यम् । (२।९)

शक्तिभेद एव तादृशो यतः किंचिद् एव कार्यं न सर्वम् इति चेत् । (२।१०)

हन्त भोः शक्तिविशेषः कार्यसम्बद्धो ऽसंबद्धो वा । (२।११)

सम्बद्धत्वे नासता संबन्ध इति सत् कार्यम् । (२।१२)

असंबद्धत्वे सैवाव्यवस्थेति सुष्ठूक्तं शक्तस्य शक्यकरणाद् इति । (२।१३)

इतश्च सत् कार्यम् इत्याह कारणभावाच्च कार्यस्य कारणात्मकत्वात् । (२।१४)

न हि कारणाद् भिन्नं कार्यं कारणं च सद् इति कथं तदभिन्नं कार्यम् असद् भवेत् । (२।१५)

कार्यस्य कारणाभेदसाधकानि च प्रमाणानि पटस् तन्तुभ्यो ऽभिद्यते । (२।१६)

तद्धर्मत्वात् । (२।१७)

इह यद् यतो भिद्यते तत् तस्य धर्मो ऽभवति यथा गौर् अश्वस्य । (२।१८)

धर्मश् च पटस् तन्तूनाम् । (२।१९)

तस्मान् नार्थान्तरम् । (२।२०)

उपादानोपादेयभावाच्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः । (२।२१)

ययोर् अर्थान्तरत्वं न तयोर् उपादानोपादेयभावो यथा घटपटयोः । (२।२२)

उपादानोपादेयभावश्च तन्तुपटयोः । (२।२३)

तस्मान्नार्थान्तरत्वम् इति । (२।२४)

इतश्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः । (२।२५)

संयोगाप्राप्त्यभावात् । (२।२६)

अर्थान्तरत्वे हि संयोगो दृष्टो यथा कुण्डबदरयोः । (२।२७)

अप्राप्तिर् वा यथा हिमवद्विन्ध्ययोः । (२।२८)

न चेह संयोगाप्राप्ती । (२।२९)

तस्मान्नार्थान्तरत्वम् इति । (२।३०)

इतश्च तन्तुभ्यः पटो ऽभिद्यते । (२।३१)

गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणात् । (२।३२)

इह यद् यस्माद् भिन्नं तस्य गुरुत्वान्तरं कार्यं गृह्यते यथा पलिकस्य रुचकस्य गुरुत्वकार्यो यो ऽवनतिविशेषस्ततो द्विपलिकस्य स्वस्तिकस्य गुरुत्वकार्यो ऽवनतिभेदो ऽधिकः । (२।३३)

न च तथा तन्तुगुरुत्वकार्यात् पटगुरुत्वस्य कार्यान्तरं दृश्यते । (२।३४)

तस्माद् अभिन्नः पट इति । (२।३५)

तान्येतान्यवीतान्यभेदसाधकानि । (२।३६)

तद् एवम् अभेदे सिद्धे तन्तव एव तेन तेन संस्थानविशेषेण परिणताः पटो न तन्तुभ्यो ऽर्थान्तरम् । (२।३७)

स्वात्मनि क्रियाविरोधसंबन्धबुद्धिव्यपदेशार्थक्रियाभेदाश्च नैकान्तिकं भेदं साधयितुम् अर्हन्ति । (२।३८)

एकस्मिन्न् अपि तत्तद्विशेषाविर्भावतिरोभावाभ्याम् एतेषाम् अविरोधात् । (२।३९)

यथा कूर्मस्याङ्गानि कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरोभवन्ति निःसरन्ति चाविर्भवन्ति न च कूर्मतस् तदङ्गान्युत्पद्यन्ते ध्वंसन्ते वा एवम् एकस्या मृदः सुवर्णस्य वा कुटकटकादयो निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यते निविशमानास् तिरोभवन्तो नश्यन्तीत्युच्यते । (२।४०)

न पुनर् असताम् उत्पादः सतां वा निरोधो यथाह भगवान् कृष्णद्वैपायनः नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत इति । (२।४१)

यथा कूर्मः स्वावयवेभ्यः संकोचिविकासिभ्यो न भिन्न एवं कुटकटकादयो ऽपि मृत्सुवर्णादिभ्यो न भिन्नाः । (२।४२)

एवं च तन्तुषु पट इति व्यपदेशो यथेह वने तिलका इत्युपपन्नः । (२।४३)

न चार्थक्रियाभेदो भेदम् आपादयति । (२।४४)

एकस्यापि नानार्थक्रियादर्शनाद् यथैक एव वह्निर् दाहकः पाचकश्च । (२।४५)

नाप्यर्थक्रियाव्यवस्था वस्तुभेदे हेतुः । (२।४६)

तेषाम् एव समस्तव्यस्तानाम् अर्थक्रियाव्यवस्थादर्शनात् । (२।४७)

यथा प्रत्येकं विष्टयो दर्शनलक्षणाम् अर्थक्रियां कुर्वन्ति न शिबिकावहनं मिलितास्तु शिबिकां वहन्त्येवं तन्तवः प्रत्येकं प्रावरणम् अकुर्वाणा अपि मिलिता आविर्भूतपटभावाः प्रावरिष्यन्ति । (२।४८)

स्याद् एतत् । (२।४९)

आविर्भावः पटस्य कारणव्यापारात् प्राक् सन्न् असन् वा । (२।५०)

सचेद् असन् प्राप्तम् असत उत्पादनम् । (२।५१)

अथ सन् कृतं तर्हि करणेन । (२।५२)

न हि सति कारणाणां व्यापारं पश्यामः । (२।५३)

आविर्भावे चाविर्भावान्तरकल्पनेनानवस्थाप्रसङ्गः । (२।५४)

तस्माद् आविर्भूतपटभावास् तन्तवः क्रियन्त इति रिक्तं वचः । (२।५५)

अथासद् उत्पद्यत इति केयम् असत उत्पत्तिः सती असती वा । (२।५६)

सती चेत् कृतं करणेन असती चेत् तत्राप्युत्पत्त्यन्तरम् इत्यनवस्था । (२।५७)

अथोत्पत्तिः पटान्नार्थान्तरम् अपि तु पट एवासौ तथापि यावद् उक्तं भवति पट इति तावद् उक्तं भवत्युत्पद्यत इति । (२।५८)

ततश्च पट इत्युक्त उत्पद्यत इति न वाच्यं पौनरुक्त्याद् विनश्यतीत्यपि न वाच्यं विरोधात् । (२।५९)

तस्माद् इयं पटोत्पत्तिः स्वकारणसमवायो वा स्वसत्तासमवायो वा उभयथापि नोत्पद्यते । (२।६०)

अथ च तदर्थानि कारणानि व्याप्रियन्त एवं पटादेः सत एवाविर्भावाय कारणापेक्षेत्युपपन्नम् । (२।६१)

न च पटरूपेण कारणानां संबन्धः । (२।६२)

तद्रूपस्याक्रियात्वात् क्रियासंबन्धित्वाच्च कारणानाम् अन्यथा कारणत्वाभावात् । (२।६३)

तस्मात् सत्कार्यम् इति पुष्कलम् । (२।६४)

तद् एवं प्रधानसाधनानुगुणं सत्कार्यम् उपपाद्य यादृशं तत् प्रधानं साधनीयं तादृशम् आदर्शयितुं विवेकज्ञानोपयोगि व्यक्ताव्यक्तवैरूप्यं तावद् आह ॥ (२।६५)