एवं हि शास्त्रविषयो न जिज्ञास्येत यदि दुःखं नाम जगति न स्यात् । (१।१)

सद् वा जिहासितम् । (१।२)

जिहासितं वाशक्यसमुच्छेदम् । (१।३)

अशक्यसमुच्छेदता द्वेधा । (१।४)

दुःखस्य नित्यत्वाद् वा तदुच्छेदोपायापरिज्ञानाद् वा । (१।५)

शक्यसमुच्छेदत्वे ऽपि च शास्त्रविषयस्य ज्ञानस्यानुपायत्वाद् वा सुकरस्योपायान्तरस्य सद्भावाद् वा । (१।६)

तत्र न तावद् दुःखं नास्ति नाप्यजिहासितम् इत्य् उक्तं दुःखत्रयाभिघाताद् इति । (१।७)

दुःखानां त्रयं दुःखत्रयम् । (१।८)

तत् खल्व् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकं च । (१।९)

तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसं च । (१।१०)

शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम् । (१।११)

मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषयविशेषदर्शननिबन्धनम् । (१।१२)

सर्वं चैतद् आन्तरोपायसाध्यत्वाद् आध्यात्मिकं दुःखम् । (१।१३)

बाह्योपायसाध्यं दुःखं द्वेधा । (१।१४)

आधिभौतिकम् आधिदैविकं च । (१।१५)

तत्राधिभौतिकं मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम् । (१।१६)

आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहाद्यावेशनिबन्धनम् । (१।१७)

तद् एतत् प्रत्यात्मनि वेदनीयं दुःखं रजःपरिणामभेदो न शक्यं प्रत्याख्यातुम् । (१।१८)

तद् अनेन दुःखत्रयेणान्तःकरणवर्तिना चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतयाभिसम्बन्धो ऽभिघातः । (१।१९)

एतावता प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुर् उक्तम् । (१।२०)

यद्यपि न संनिरुध्यते दुःखं तथापि तदभिभवः शक्यं कर्तुम् इत्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते । (१।२१)

तथा चोपपन्नं तदपघातके हेताविति । (१।२२)

तस्य दुःखत्रयस्यापघातकस् तदपघातकः । (१।२३)

उपसर्जनस्यापि बुद्ध्या संनिकृष्टस्य तदा परामर्शः । (१।२४)

अपघातकश् च हेतुः शास्त्रव्युत्पाद्यो नान्य इत्याशयः । (१।२५)

अत्र शङ्कते दृष्टे सापार्था चेत् । (१।२६)

अयम् अर्थः । (१।२७)

अस्तु दुःखत्रयं जिहासतु च तच्चेतनो भवतु च तच्छक्यहानं सहतां च शास्त्रगम्य उपायस्तद् उच्छेत्तुम् । (१।२८)

तथाप्यत्र प्रेक्षावतां जिज्ञासायुक्ता । (१।२९)

दृष्टस्यैवोपायस्य तदुच्छेदकस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात्तत्त्वज्ञानस्य त्व् अनेकजन्माभ्यासपरम्परायाससाध्यतयातिदुष्करत्वात् । (१।३०)

तथा च लौकिकानाम् आभाणकः । (१।३१)

अर्के चेन्मधु विन्देत किम् अर्थं पर्वतं व्रजेत् । (१।३२)

इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान् यत्नम् आचरेत् ॥ (१।३३)

इति । (२।१)

सन्ति चोपायाः शतं शारीरदुःखप्रतीकारायेषत्करा भिषजां वरैर् उपदिष्टाः । (२।२)

मानसस्यापि तापस्य प्रतीकाराय मनोज्ञस्त्रीपानान्नभोजनविलेपनवस्त्रालंकारादिविषयसंप्राप्तिर् उपाय ईषत्करः । (२।३)

एवम् आधिभौतिकस्य दुःखस्य नीतिशास्त्राभ्यासकुशलतानिरत्ययस्थानाध्यासनादिः प्रतीकारहेतुर् ईषत्करः । (२।४)

तथाधिदैविकस्य दुःखस्य मणिमन्त्राद्युपयोगः सुकरः प्रतीकारोपाय इति । (२।५)

निराकरोति । (२।६)

नेति । (२।७)

कुतः । (२।८)

एकान्तात्यन्ततो ऽभावात् । (२।९)

एकान्तो दुःखनिवृत्तेर् अवश्यंभावः । (२।१०)

अत्यन्तो दुःखस्य निवृत्तस्य पुनरनुत्पादः । (२।११)

तयोर् एकान्तात्यन्तयोर् अभाव एकान्तात्यन्ततो ऽभावः । (२।१२)

एकान्तात्यन्तत इति षष्ठीस्थाने सार्वविभक्तिकस् तसिः । (२।१३)

एतद् उक्तं भवति । (२।१४)

यथाविधि रसायनकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमन्त्राद्युपयोगे ऽपि तस्य तस्याध्यात्मिकादेर् दुःखस्यानिवृत्तेर् दर्शनात् अनैकान्तिकत्वं निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनाद् अनात्यन्तिकत्वम् इति सुकरो ऽप्यैकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेर् न दृष्ट उपाय इति नापार्था जिज्ञासेत्यर्थः । (२।१५)

यद्यपि दुःखम् अमङ्गलं तथापि तदपघातो मङ्गलम् एवेति युक्तं तत्कीर्तनम् इति । (२।१६)

इति दुःखविरोधी सुखविशेषः स्वसत्तया समूलघातम् अपहन्ति दुःखम् । (२।१७)

न चैष क्षयी । (२।१८)

तथा हि श्रूयते अपाम सोमम् अमृता अभूमेति । (२।१९)

तत्क्षये कुतो ऽमृतत्वसंभवः । (२।२०)

तस्माद् वैदिकस्य तापत्रयप्रतीकारहेतोर् मुहूर्तयामाहोरात्रमाससंवत्सरादिनिर्वर्तनीयतयानेकजन्मपरंपरायाससंपादनीयाद् विवेकज्ञानाद् ईषत्करत्वात् पुनर् अपि व्यर्था जिज्ञासेत्याशङ्क्याह ॥ (२।२१)