सत्त्वम् एव लघु प्रकाशकम् इष्टं सांख्याचार्यैः । (१।१)

तत्र कार्यस्योद्गमने हेतुर् धर्मो लाघवं गौरवप्रतिद्वंद्वि । (१।२)

यतो ऽग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनं भवति तद् एव लाघवं कस्यचित् तिर्यग्गमने हेतुर् यथा वायोः । (१।३)

एवं करणानां वृत्तिपटुत्वे हेतुर् लाघवं गुरुत्वे हि मन्दानि स्युर् इति सत्त्वस्य प्रकाशात्मत्वम् उक्तम् । (१।४)

सत्त्वतमसी स्वयम् अक्रियतया स्वकार्ये प्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात् प्रच्याव्य स्वकार्य उत्साहं प्रयत्नं कार्येते । (१।५)

तद् इदम् उक्तम् उपस्तम्भकं रज इति । (१।६)

कस्माद् इति । (१।७)

अत उक्तं चलम् इति । (१।८)

तद् अनेन रजः प्रवृत्त्यर्थं दर्शितम् । (१।९)

रजस्तु चलतया परितस् त्रैगुण्यं चालयद् गुरुणा वृण्वता तमसा तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धेन क्वचिद् एव प्रवर्तत इति ततस् ततो व्यावृत्त्या तमो नियामकम् उक्तं गुरु वरणकम् एव तम इति । (१।१०)

एवकारः प्रत्येकं भिन्नक्रमः सम्बध्यते सत्त्वम् एव रज एव तम एवेति । (१।११)

ननु च परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत् परस्परं ध्वंसन्त इत्येव युक्तं प्रागेवैषाम् एकक्रियाकर्तृतेति । (१।१२)

अत आह प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः । (१।१३)

दृष्टम् एव तद् यथा वर्तितैले अनलविरोधिनी अथ च मिलिते सहानलेन रूपप्रकाशलक्षणं कार्यं कुरुतः यथा च वातपित्तश्लेष्माणः परस्परं विरोधिनः शरीरधरणलक्षणकार्यकारिणः । (१।१४)

एवं सत्त्वरजस्तमांसि मिथोविरुद्धान्यप्यनुवर्त्स्यन्ति च कार्यं करिष्यन्ति च । (१।१५)

अर्थत इति पुरुषार्थत इति यथा वक्ष्यति पुरुषार्थ एव हेतुर् न केनचित् कार्यते करणम् इति । (१।१६)

अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परं विरोधिनः स्वानुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति । (१।१७)

तेषां च परस्परम् अभिभाव्यभिभावकभावान् नानात्वम् । (१।१८)

तद् यथा स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति । (१।१९)

तत् कस्य हेतोः । (१।२०)

स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात् । (१।२१)

सैव स्त्री सपत्नीर् दुःखाकरोति । (१।२२)

तत् कस्य हेतोः । (१।२३)

ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्भवात् । (१।२४)

एवं पुरुषान्तरम् ताम् अविन्दत् सैव मोहयति । (१।२५)

तत् कस्य हेतोः । (१।२६)

तत् प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात् । (१।२७)

अनया च स्त्रिया सर्वे भावा व्याख्याताः । (१।२८)

तत्र यत् सुखहेतुस् तत् सुखात्मकं सत्त्वम् । (१।२९)

यद् दुःखहेतुस् तद् दुःखात्मकं रजः । (१।३०)

यन् मोहहेतुस् तन् मोहात्मकं तमः । (१।३१)

सुखप्रकाशलाघवानां चैकस्मिन् युगपदुद्भूतावविरोधः । (१।३२)

सहदर्शनात् । (१।३३)

तस्मात् सुखदुःखमोहैर् इव विरोधिभिर् अविरोधिभिः सुखप्रकाशलाघवैर् न निमित्तभेदा उन्नीयन्त एवं दुःखोपस्तम्भप्रवर्तकत्वैर् एवं मोहगुरुत्वावरणैर् इति सिद्धं त्रैगुण्यम् इति । (१।३४)

स्याद् एतत् । (१।३५)

अनुभूयमानेषु पृथिव्यादिष्वनुभवसिद्धा भवन्त्वविवेकित्वादयः । (१।३६)

ये पुनः सत्त्वादयो नानुभवपथम् आरोहन्ति तेषां कुतस्त्यम् अविवेकित्वं विषयत्वं सामान्यत्वम् अचेतनत्वं प्रसवधर्मित्वं चेति । (१।३७)

अत आह ॥ (१।३८)