अत्र दृष्टम् इति लक्ष्यनिर्देशः परिशिष्टं तु लक्षणम् । (१।१)

समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः । (१।२)

अवयवार्थस्तु विषिण्वन्ति विषयिणम् अवबध्नन्ति स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत् । (१।३)

विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्चास्मदादीनाम् अविषयाश्च तन्मात्रलक्षणा योगिनाम् ऊर्ध्वस्रोतसां च विषयाः । (१।४)

विषयं विषयं प्रति वर्तत इति प्रतिविषयम् इन्द्रियम् । (१।५)

वृत्तिश्च संनिकर्षः अर्थसंनिकृष्टम् इन्द्रियम् इत्यर्थः । (१।६)

तस्मिन्नध्यवसायस् तदाश्रित इत्यर्थः । (१।७)

अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम् । (१।८)

उपात्तविषयाणाम् इन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धेस् तमोऽभिभवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः सो ऽध्यवसाय इति च वृत्तिर् इति च ज्ञानम् इति चाख्यायते । (१।९)

इदं तत् प्रमाणम् । (१।१०)

अनेन यश्चेतनाशक्तेर् अनुग्रहस् तत्फलं प्रमाबोधः । (१।११)

बुद्धितत्त्वं हि प्राकृतत्वाद् अचेतनम् इति तदीयो ऽध्यवसायो ऽप्यचेतनो घटादिवत् । (१।१२)

एवं बुद्धितत्त्वस्य सुखादयो ऽपि परिणामभेदा अचेतनाः । (१।१३)

पुरुषस्तु सुखाद्यननुषङ्गी चेतनः । (१।१४)

सो ऽयं बुद्धितत्त्ववर्तिना ज्ञानसुखादिना तत्प्रतिबिम्बितस् तच्छायापत्त्या ज्ञानसुखादिमान् इव भवतीति तेनानुगृह्यते । (१।१५)

चितिच्छायापत्त्या चाचेतनापि बुद्धिस् तदध्यवसायश्च चेतन इव भवतीति । (१।१६)

यथा वक्ष्यति । (१।१७)

तस्मात् तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गम् । (१।१८)

गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः ॥ (१।१९)

इति । (२।१)

अत्राध्यवसायग्रहणेन संशयं व्यवच्छिनत्ति । (२।२)

संशयस्यानवस्थितग्रहणेनानिश्चितरूपत्वात् । (२।३)

निश्चयो ऽध्यवसाय इत्यनर्थान्तरम् । (२।४)

विषयग्रहणेनासद्विषयं विपर्ययम् अपाकरोति । (२।५)

प्रतिग्रहणेन चेन्द्रियार्थसंनिकर्षसूचनाद् अनुमानस्मृत्यादयः पराकृता भवन्ति । (२।६)

तद् एवं समानासमानजातीयव्यवच्छेदकत्वात् प्रतिविषयाध्यवसाय इति दृष्टस्य सम्पूर्णं लक्षणम् । (२।७)

लक्षणान्तराणि तैर्थिकानां न दूषितानि विस्तरभयाद् इति । (२।८)

नानुमानं प्रमाणम् इति वदता लोकायतिकेनाप्रतिपन्नः संदिग्धो विपर्यस्तो वा पुरुषः प्रतिपाद्यते । (२।९)

न च पुरुषान्तरगता अज्ञानसंदेहविपर्ययाः शक्या अर्वाग्दृशा प्रतिपत्तुं नापि मानान्तरेण तदभावात् । (२।१०)

अनवधृताज्ञानसंशयविपर्यासस्तु यं कंचन पुरुषं प्रति वर्तमानो ऽनवधेयवचनतया प्रेक्षावद्भिर् उन्मत्तवद् उपेक्ष्येत । (२।११)

तद् अनेनाज्ञानादयः परपुरुषवर्तिनो ऽभिप्रायभेदाद् वचनाल्लिङ्गाद् अनुमातव्या इत्यकामेनाप्यनुमानम् अभ्युपेयम् । (२।१२)

तत्र प्रत्यक्षकार्यत्वाद् अनुमानं प्रत्यक्षाद् अनन्तरं निरूपणीयम् । (२।१३)

तत्रापि सामान्यलक्षणपूर्वकत्वाद् विशेषलक्षणस्यानुमानसामान्यं तावल्लक्षयति लिङ्गलिङ्गिपूर्वकम् इति । (२।१४)

लिङ्गं व्याप्यं लिङ्गि व्यापकम् । (२।१५)

शङ्कितसमारोपितोपाधिनिराकरणेन स्वभावप्रतिबद्धं व्याप्यं येन प्रतिबद्धं तद् व्यापकम् । (२।१६)

लिङ्गलिङ्गिग्रहणेन विषयवाचिना विषयिणं प्रत्ययम् उपलक्षयति । (२।१७)

धूमादिर् व्याप्यो वह्न्यादिर् व्यापक इति यः प्रत्ययस्तत्पूर्वकम् । (२।१८)

लिङ्गिग्रहणं चावर्तनीयम् । (२।१९)

तेन लिङ्गम् अस्यास्तीति पक्षधर्मताज्ञानम् अपि दर्शितं भवति । (२।२०)

तद् व्याप्यव्यापकपक्षधर्मताज्ञानपूर्वकम् अनुमानम् इत्यनुमानसामान्यलक्षणं लक्षितम् । (२।२१)

अनुमानविशेषांस्तन्त्रान्तरे लक्षितान् स्मारयति त्रिविधम् अनुमानम् इति । (२।२२)

तत् सामान्यतो लक्षितं विशेषतस् त्रिविधम् । (२।२३)

पूर्ववच्छेषवत् सामान्यतोदृष्टं चेति । (२।२४)

तत्र प्रथमं तावद् द्विविधम् । (२।२५)

वीतम् अवीतं च । (२।२६)

अन्वयमुखेन प्रवर्तमानं विधायकं वीतं व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमानं निषेधकम् अवीतम् ॥ (२।२७)

तत्रावीतं शेषवत् । (३।१)

शिष्यते परिशिष्यत इति शेषः । (३।२)

स एव विषयतया यस्यास्त्यनुमानस्य तच्छेषवद् यद् आहुः प्रसक्तप्रतिषेधेन्यत्राप्रसङ्गाच्छिष्यमाणे संप्रत्यय इति । (३।३)

अस्य चावीतस्य व्यतिरेकिण उदाहरणम् अग्रे ऽभिधास्यते । (३।४)

वीतं च द्वेधा । (३।५)

दृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यत् तत् पूर्ववत् । (३।६)

पूर्वं प्रसिद्धं दृष्टस्वलक्षणसामान्यम् इति यावत् । (३।७)

तद् अस्य विषयत्वेनास्त्यनुमानस्येति पूर्ववत् । (३।८)

यथा धूमाद् वह्नित्वसामान्यस्य विशेषः पर्वते ऽनुमीयते तस्य च वह्नित्वसामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निविशेषो दृष्टं रसवत्याम् । (३।९)

अपरं च वीतं सामान्यतोदृष्टम् अदृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यथेन्द्रियविषयम् अनुमानम् । (३।१०)

अत्र हि रूपादिज्ञानानां क्रियात्वेन करणवत्त्वम् अनुमीयते । (३।११)

यद्यपि करणत्वसामान्यस्य छिदादौ वाश्यादि स्वलक्षणम् उपलब्धं तथापि यज्जातीयं रूपादिज्ञाने करणत्वम् अनुमीयते तज्जातीयस्य करणत्वस्य न दृष्टं स्वलक्षणं प्रत्यक्षेण । (३।१२)

इन्द्रियजातीयं हि तत् करणत्वम् । (३।१३)

न चेन्द्रियत्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं प्रत्यक्षगोचरो ऽर्वाग्दृशां यथा वह्नित्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निः । (३।१४)

सो ऽयं पूर्ववतः सामान्यतोदृष्टात् सत्य् अपि वीतत्वेन तुल्यत्वे विशेषः । (३।१५)

अत्र दृष्टं दर्शनं सामान्यतः सामान्यस्य । (३।१६)

सार्वविभक्तिकस् तसिः । (३।१७)

अदृष्टस्वलक्षणस्य सामान्यस्य दर्शनम् अनुमानम् इत्यर्थः । (३।१८)

सर्वं चैतद् अस्माभिर् न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकायां व्युत्पादितम् इति नेहोक्तं विस्तरभयाद् इति । (३।१९)

आप्तवचनप्रयोजकवृद्धशब्दस्य श्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिहेतुज्ञानानुमानपूर्वकत्वाच्छब्दार्थसंबन्धग्रहस्य स्वार्थसंबन्धज्ञानसहकारिणश्च शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वाद् अनुमानानन्तरं शब्दं लक्षयत्याप्तश्रुतिर् आप्तवचनं त्विति । (३।२०)

आप्तवचनम् इति लक्ष्यनिर्देशः शेषं लक्षणम् । (३।२१)

आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत् । (३।२२)

आप्ता चासौ श्रुतिश् चेत्य् आप्तश्रुतिः । (३।२३)

श्रुतिर् वाक्यजनितं वाक्यार्थज्ञानम् । (३।२४)

तच्च स्वतःप्रमाणम् अपौरुषेयवेदजनितत्वेन सकलदोषाशङ्काविनिर्मुक्तं युक्तं भवति । (३।२५)

एवं वेदमूलस्मृतीतिहासपुराणजनितम् अपि ज्ञानं युक्तम् । (३।२६)

आदिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतेः स्मरणसंभवः सुप्तप्रबुद्धस्येव पूर्वेद्युर् अवगतानाम् अर्थानाम् । (३।२७)

तथा चावट्यजैगीषव्ययोः संवादे भगवान् जैगीषव्यो दशमहाकल्पवर्ति जन्मस्मरणम् आत्मन उवाच दशसु महासर्गेषु विपरिवर्तमानेन मयेत्यादिना संदर्भेण । (३।२८)

आप्तवचनेनायुक्ताः शाक्यभिक्षुनिर्ग्रन्थकसंसारमोचकादीनाम् आगमाभासाः पराकृता भवन्ति । (३।२९)

अयुक्तत्वं चैतेषां विगानाच्छिन्नमूलत्वात् प्रमाणविरुद्धाभिधानात् कैश्चिद् एव म्लेच्छादिभिः पुरुषापसदैः पशुप्रायैः परिग्रहाद् बोद्धव्यम् । (३।३०)

तुशब्देनानुमानाद् व्यवच्छिनत्ति । (३।३१)

वाक्यार्थो हि प्रमेयं न च तद्धर्मो वाक्यं येन तत्र लिङ्गं भवेत् । (३।३२)

न च वाक्यं वाक्यार्थं बोधयत् संबन्धग्रहम् अपेक्षते । (३।३३)

अभिनवकविविरचितस्य वाक्यस्यादृष्टपूर्वस्याननुभूतचरवाक्यार्थबोधकत्वाद् इति । (३।३४)

एवं प्रमाणसामान्यलक्षणेषु तद्विशेषलक्षणेषु च सत्सु यानि प्रमाणान्तराण्युपमानादीन्यभ्युपेयन्ते वादिभिस्तान्युक्तलक्षणेष्वन्तर्भवन्ति । (३।३५)

तथा हि । (३।३६)

उपमानं तावद् यथा गौस्तथा गवय इति वाक्यम् । (३।३७)

तज्जनिता धीर् आगम एव । (३।३८)

यो ऽप्ययं गवयशब्दो गोसदृशवाचक इति प्रत्ययः सो ऽप्यनुमानम् । (३।३९)

यो हि शब्दो यत्र वृद्धैः प्रयुज्यते सो ऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोत्वस्य । (३।४०)

प्रयुज्यते चैष गवयशब्दो गोसदृश इति तस्यैव वाचक इति ज्ञानम् अनुमानम् एव । (३।४१)

यत् तु गवयस्य चक्षुःसंनिकृष्टस्य गोसादृश्यज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् । (३।४२)

अत एव स्मर्यमाणायां गवि गवयसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षम् । (३।४३)

न ह्यन्यद् गवि सादृश्यम् अन्यच्च गवये । (३।४४)

भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरवर्ती जात्यन्तरे सादृश्यमुच्यते । (३।४५)

सामान्ययोगश्चैकश्चेद् गवये प्रत्यक्षो गव्यपि तथेति नोपमानस्य प्रमेयान्तरम् अस्ति यत्र प्रमाणं भवेद् इति न प्रमाणान्तरम् उपमानम् इति । (३।४६)

अर्थापत्तिएवम् अर्थापत्तिर् अपि न प्रमाणान्तरम् । (३।४७)

तथा हि जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पनम् अर्थापत्तिर् अभिमता वृद्धानाम् । (३।४८)

साप्यनुमानम् एव । (३।४९)

यदा खलु सन्न् एकत्र नास्ति तदान्यत्रास्ति यदाव्यापक एकत्रास्ति तदा नान्यत्रेति सुकरः स्वशरीरे व्याप्तिग्रहः । (३।५०)

तथा च सतो गृहाभावदर्शनेन लिङ्गेन बहिर्भावदर्शनम् अनुमानम् । (३।५१)

न च चैत्रस्य सत्त्वेन गृहाभावः शक्यो ऽज्ञातुं येनासिद्धो गृहाभावो हेतुः स्याद् गृहाभावेन वा सत्त्वम् अपह्नूयते येन सत्त्वम् एवानुपपद्यमानम् आत्मानं न बहिर् अवस्थापयेत् । (३।५२)

तथा हि चैत्रस्य गृहासत्त्वेन सत्त्वमात्रं वा विरुध्यते गृहसत्त्वं वा । (३।५३)

न तावद् यत्रक्वचनसत्त्वस्यास्ति विरोधो गृहासत्त्वेन भिन्नविषयत्वात् । (३।५४)

देशसामान्येन गृहविशेषाक्षेपो ऽपि पाक्षिक इति समानविषयतया विरोध इति चेत् । (३।५५)

न । (३।५६)

प्रमाणनिश्चितस्य गृहासत्त्वस्य पाक्षिकतया सांशयिकेन गृहसत्त्वेन प्रतिक्षेपयोगात् । (३।५७)

नापि प्रमाणनिश्चितो गृहभावः पाक्षिकम् अस्य गृहसत्त्वं प्रतिक्षिपन् सत्त्वम् अपि प्रतिक्षेप्तुं सांशयिकत्वं चापनेतुम् अर्हतीति युक्तम् । (३।५८)

गृहावच्छिन्नेन चैत्राभावेन गृहसत्त्वं विरुद्धत्वात् प्रतिक्षिप्यते न तु सत्त्वमात्रं तस्य तत्रौदासीन्यात् । (३।५९)

तस्माद् गृहाभावेन सिद्धेन सतो बहिर्भावो ऽनुमीयत इति युक्तम् । (३।६०)

एतेन विरुद्धयोः प्रमाणयोर् विषयव्यवस्थयाविरोधापादनम् अर्थापत्तेर् विषय इति निरस्तम् अवच्छिन्नानवच्छिन्नयोर् विरोधाभावात् । (३।६१)

उदाहरणान्तराणि चार्थापत्तेर् अनुमाने ऽन्तर्भावनीयानि । (३।६२)

तस्मान्न प्रमाणान्तरम् अर्थापत्तिर् इति सिद्धम् । (३।६३)

अभावएवम् अभावो ऽपि प्रत्यक्षम् एव । (३।६४)

न हि भूतलस्य परिणामविशेषात् कैवल्यलक्षणाद् अन्यो घटाभावो नाम । (३।६५)

प्रतिक्षणं परिणामिनो हि सर्व एव भावा ऋते चितिशक्तेः । (३।६६)

स च परिणामभेद ऐन्द्रियक इति नास्ति प्रत्यक्षानवरुद्धो विषयो यत्राभावाह्वयं प्रमाणान्तरम् अभ्युपेयम् इति । (३।६७)

संभवसंभवस्तु यथा खार्यां द्रोणाढकप्रस्थावगमः । (३।६८)

स चानुमानम् एव । (३।६९)

खारीत्वं हि द्रोणाद्यविनाभूतं प्रतीतं खार्यां द्रोणादिसत्त्वम् अवगमयति । (३।७०)

यच्चानिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादमात्रम् इति होचुर् वृद्धा इत्यैतिह्यं यथेहवटे यक्षः प्रवसतीति तद् अप्रमाणम् अनिर्दिष्टप्रवक्तृत्वेन सांशयिकत्वात् । (३।७१)

आप्तप्रवक्तृत्वनिश्चये त्वागम इत्युपपन्नं त्रिविधं प्रमाणम् इति । (३।७२)

एवं तावद् व्यक्ताव्यक्तज्ञलक्षणप्रमेयसिद्ध्यर्थं प्रमाणानि लक्षितानि । (३।७३)

तत्र व्यक्तं पृथिव्यादिस्वरूपतः पांसुलपदो ऽपि प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते पूर्ववता चानुमानेन धूमादिदर्शनाद् वह्न्यादीति तद्व्युत्पादनाय मन्दप्रयोजनं शास्त्रम् इति दुरधिगमम् अनेन व्युत्पादनीयम् । (३।७४)

तत्र यत् प्रमाणं यत्र शक्तं तद् उक्तलक्षणेभ्यो निष्कृष्य दर्शयति ॥ (३।७५)