VaiśSū, 1, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
पृथिव्य् आपस् तेजो वायुर् आकाशं कालो दिग् आत्मा मन इति द्रव्याणि ॥ (४।१)
pṛthivy āpas tejo vāyur ākāśaṃ kālo dig ātmā mana iti dravyāṇi ||
रूपरसगन्धस्पर्शाः संख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नश् च गुणाः ॥ (५।१)
rūparasagandhasparśāḥ saṃkhyāḥ parimāṇāni pṛthaktvaṃ saṃyogavibhāgau paratvāparatve buddhayaḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaś ca guṇāḥ ||
उत्क्षेपणम् अवक्षेपणम् आकुञ्चनं प्रसारणं गमनम् इति कर्माणि ॥ (६।१)
utkṣepaṇam avakṣepaṇam ākuñcanaṃ prasāraṇaṃ gamanam iti karmāṇi ||
सद् अनित्यं द्रव्यवत् कार्यं कारणं सामान्यविशेषवद् इति द्रव्यगुणकर्मणाम् अविशेषः ॥ (७।१)
sad anityaṃ dravyavat kāryaṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavad iti dravyaguṇakarmaṇām aviśeṣaḥ ||
क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणम् इति द्रव्यलक्षणम् ॥ (१४।१)
kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇam iti dravyalakṣaṇam ||
द्रव्याश्रय्य् अगुणवान् संयोगविभागेष्व् अकारणम् अनपेक्ष इति गुणलक्षणम् ॥ (१५।१)
dravyāśrayy aguṇavān saṃyogavibhāgeṣv akāraṇam anapekṣa iti guṇalakṣaṇam ||
एकद्रव्यम् अगुणं संयोगविभागेष्व् अनपेक्षं कारणम् इति कर्मलक्षणम् ॥ (१६।१)
ekadravyam aguṇaṃ saṃyogavibhāgeṣv anapekṣaṃ kāraṇam iti karmalakṣaṇam ||
द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम् ॥ (१७।१)
dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaṃ kāraṇaṃ sāmānyam ||
द्वित्वप्रभृतयश् च संख्याः पृथक्त्वं संयोगविभागाश् च ॥ (२३।१)
dvitvaprabhṛtayaś ca saṃkhyāḥ pṛthaktvaṃ saṃyogavibhāgāś ca ||
असमवायात् सामान्यं कर्म कार्यं न विद्यते ॥ (२४।१)
asamavāyāt sāmānyaṃ karma kāryaṃ na vidyate ||
कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारणम् उक्तम् ॥ (२९।१)
kāraṇasāmānye dravyakarmaṇāṃ karmākāraṇam uktam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.