अष्टावक्र उवाच । (१।१)

यस्य बोधोदये तावत् स्वप्नवद् भवति भ्रमः । (१।२)

तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ (१।३)

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगान् आप्नोति पुष्कलान् । (२।१)

न हि सर्वपरित्यागम् अन्तरेण सुखी भवेत् ॥ (२।२)

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालाद् अग्धान्तरात्मनः । (३।१)

कुतः प्रशमपीयूषधारासारम् ऋते सुखम् ॥ (३।२)

भवो ऽयं भावनामात्रो न किंचित् परमार्थतः । (४।१)

नास्त्य् अभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥ (४।२)

न दूरं न च सङ्कोचाल् लब्धम् एवात्मनः पदम् । (५।१)

निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ (५।२)

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः । (६।१)

वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥ (६।२)

समस्तं कल्पनामात्रम् आत्मा मुक्तः सनातनः । (७।१)

इति विज्ञाय धीरो हि किम् अभ्यस्यति बालवत् ॥ (७।२)

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ । (८।१)

निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किं ॥ (८।२)

अयं सो ऽहम् अयं नाहम् इति क्षीणा विकल्पनाः । (९।१)

सर्वम् आत्मेति निश्चित्य तुष्णीभूतस्य योगिनः ॥ (९।२)

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता । (१०।१)

न सुखं न च वा दुःखम् उपशान्तस्य योगिनः ॥ (१०।२)

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । (११।१)

निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषो ऽस्ति योगिनः ॥ (११।२)

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता । (१२।१)

इदं कृतम् इदं नेति द्वन्द्वैर् मुक्तस्य योगिनः ॥ (१२।२)

कृत्यं किम् अपि नैवास्ति न कापि हृदि रञ्जना । (१३।१)

यथाजीवनम् एवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥ (१३।२)

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता । (१४।१)

सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥ (१४।२)

येन विश्वम् इदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै । (१५।१)

निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्न् अपि न पश्यति ॥ (१५।२)

येन दृष्टं परं ब्रह्म सो ऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । (१६।१)

किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥ (१६।२)

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्व् असौ । (१७।१)

उदारस् तु न विक्षिप्तः साध्याभावात् करोति किम् ॥ (१७।२)

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानो ऽपि लोकवत् । (१८।१)

न समाधिं न विक्षेपं न लेपं स्वस्य पश्यति ॥ (१८।२)

भावाभावविहीनो यस् तृप्तो निर्वासनो बुधः । (१९।१)

नैव किंचित् कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥ (१९।२)

प्रवृत्तौ वा निर्वृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । (२०।१)

यदा यत् कर्तुम् आयाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ (२०।२)

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । (२१।१)

क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ (२१।२)

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादिता । (२२।१)

स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजते ॥ (२२।२)

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् । (२३।१)

आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥ (२३।२)

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतो ऽस्य यदृच्छया । (२४।१)

प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥ (२४।२)

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा । (२५।१)

इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्न् अपि करोति न ॥ (२५।२)

अतद्वादीव कुरुते न भवेद् अपि बालिशः । (२६।१)

जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्न् अपि शोभते ॥ (२६।२)

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिम् आगतः । (२७।१)

न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति ॥ (२७।२)

असमाधेर् अविक्षेपान् न मुमुक्षुर् न चेतरः । (२८।१)

निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥ (२८।२)

यस्यान्तः स्याद् अहङ्कारो न करोति करोति सः । (२९।१)

निरहङ्कारधीरेण न किंचिद् अकृतं कृतम् ॥ (२९।२)

नोद्विग्नं न च संतुष्टम् अकर्तृ स्पन्दवर्जितम् । (३०।१)

निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥ (३०।२)

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच् चित्तं न प्रवर्तते । (३१।१)

निर्निमित्तम् इदं किं तु निर्ध्यायति विचेष्टते ॥ (३१।२)

तत्त्वं यथार्थम् आकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम् । (३२।१)

अथ वायाति सङ्कोचम् अमूढः को ऽपि मूढवत् ॥ (३२।२)

एकाग्रता निरोधो वा मूढैर् अभ्यस्यते भृशम् । (३३।१)

धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत् स्वपदे स्थिताः ॥ (३३।२)

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् । (३४।१)

तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥ (३४।२)

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम् । (३५।१)

आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥ (३५।२)

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढो ऽभ्यासरूपिणा । (३६।१)

धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस् तिष्ठत्य् अविक्रियः ॥ (३६।२)

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुम् इच्छति । (३७।१)

अनिच्छन्न् अपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥ (३७।२)

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः । (३८।१)

एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥ (३८।२)

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुम् इच्छति । (३९।१)

धीरस् तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥ (३९।२)

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टम् अवलम्बते । (४०।१)

धीरास् तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्य् आत्मानम् अव्ययम् ॥ (४०।२)

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै । (४१।१)

स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासाव् अकृत्रिमः ॥ (४१।२)

भावस्य भावकः कश्चिन् न किंचिद् भावको ऽपरः । (४२।१)

उभयाभावकः कश्चिद् एवम् एव निराकुलः ॥ (४२।२)

शुद्धम् अद्वयम् आत्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः । (४३।१)

न तु जानन्ति संमोहाद् यावज्जीवम् अनिर्वृताः ॥ (४३।२)

मुमुक्षोर् बुद्धिर् आलम्बम् अन्तरेण न विद्यते । (४४।१)

निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर् मुक्तस्य सर्वदा ॥ (४४।२)

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः । (४५।१)

विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्र्यसिद्धये ॥ (४५।२)

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः । (४६।१)

पलायन्ते न शक्तास् ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥ (४६।२)

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः । (४७।१)

पश्यञ्छृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन्न् अश्नन्न् आस्ते यथासुखम् ॥ (४७।२)

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर् निराकुलः । (४८।१)

नैवाचारमनाचारम् औदास्यं वा प्रपश्यति ॥ (४८।२)

यदा यत् कर्तुम् आयाति तदा तत्कुरुते ऋजुः । (४९।१)

शुभं वाप्य् अशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥ (४९।२)

स्वातन्त्र्यात् सुखम् आप्नोति स्वातन्त्र्याल् लभते परम् । (५०।१)

स्वातन्त्र्यान् निर्वृतिं गच्छेत् स्वातन्त्र्यात् परमं पदम् ॥ (५०।२)

अकर्तृत्वम् अभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा । (५१।१)

तदा क्षीणा भवन्त्य् एव समस्ताश् चित्तवृत्तयः ॥ (५१।२)

उच्छृङ्खलाप्य् अकृतिका स्थितिर् धीरस्य राजते । (५२।१)

न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर् मूढस्य कृत्रिमा ॥ (५२।२)

विलसन्ति महाभोगैर् विशन्ति गिरिगह्वरान् । (५३।१)

निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥ (५३।२)

श्रोत्रियं देवतां तीर्थम् अङ्गनां भूपतिं प्रियम् । (५४।१)

दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥ (५४।२)

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश् च दौहित्रैश् चापि गोत्रजैः । (५५।१)

विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥ (५५।२)

संतुष्टो ऽपि न संतुष्टः खिन्नो ऽपि न च खिद्यते । (५६।१)

तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥ (५६।२)

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः । (५७।१)

शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥ (५७।२)

अकुर्वन्न् अपि संक्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः । (५८।१)

कुर्वन्न् अपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥ (५८।२)

सुखम् आस्ते सुखं शेते सुखम् आयाति याति च । (५९।१)

सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारे ऽपि शान्तधीः ॥ (५९।२)

स्वभावाद् यस्य नैवार्तिर् लोकवद् व्यवहारिणः । (६०।१)

महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥ (६०।२)

निवृत्तिर् अपि मूढस्य प्रवृत्तिर् उपजायते । (६१।१)

प्रवृत्तिर् अपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥ (६१।२)

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते । (६२।१)

देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥ (६२।२)

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर् मूढस्य सर्वदा । (६३।१)

भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥ (६३।२)

सर्वारम्भेषु निष्कामो यश् चरेद् बालवन् मुनिः । (६४।१)

न लेपस् तस्य शुद्धस्य क्रियमाणे ऽपि कर्मणि ॥ (६४।२)

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः । (६५।१)

पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन् निस्तर्षमानसः ॥ (६५।२)

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् । (६६।१)

आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥ (६६।२)

स जयत्य् अर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः । (६७।१)

अकृत्रिमो ऽनवच्छिन्ने समाधिर् यस्य वर्तते ॥ (६७।२)

बहुनात्र किम् उक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः । (६८।१)

भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥ (६८।२)

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम् । (६९।१)

विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यम् अवशिष्यते ॥ (६९।२)

भ्रमभूतम् इदं सर्वं किंचिन् नास्तीति निश्चयी । (७०।१)

अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥ (७०।२)

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावम् अपश्यतः । (७१।१)

क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमो ऽपि वा ॥ (७१।२)

स्फुरतो ऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः । (७२।१)

क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥ (७२।२)

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते । (७३।१)

निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः ॥ (७३।२)

अक्षयं गतसन्तापम् आत्मानं पश्यतो मुनेः । (७४।१)

क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहो ऽहं ममेति वा ॥ (७४।२)

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर् यदि । (७५।१)

मनोरथान् प्रलापांश् च कर्तुम् आप्नोत्य् अतत्क्षणात् ॥ (७५।२)

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् । (७६।१)

निर्विकल्पो बहिर्यत्नाद् अन्तर्विषयलालसः ॥ (७६।२)

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् । (७७।१)

नाप्नोत्य् अवसरं कर्तुं वक्तुम् एव न किंचन ॥ (७७।२)

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किंचन । (७८।१)

निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा ॥ (७८।२)

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कतापि वा । (७९।१)

अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥ (७९।२)

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर् न चैव हि । (८०।१)

बहुनात्र किम् उक्तेन योगदृष्ट्या न किंचन ॥ (८०।२)

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति । (८१।१)

धीरस्य शीतलं चित्तम् अमृतेनैव पूरितम् ॥ (८१।२)

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टम् अपि निन्दति । (८२।१)

समदुःखसुखस् तृप्तः किंचित् कृत्यं न पश्यति ॥ (८२।२)

धीरो न द्वेष्टि संसारम् आत्मानं न दिदृक्षति । (८३।१)

हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥ (८३।२)

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च । (८४।१)

निश्चिन्तः स्वशरीरे ऽपि निराशः शोभते बुधः ॥ (८४।२)

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः । (८५।१)

स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रास्तमितशायिनः ॥ (८५।२)

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः । (८६।१)

स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥ (८६।२)

अकिंचनः कामचारो निर्द्वन्द्वश् छिन्नसंशयः । (८७।१)

असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥ (८७।२)

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । (८८।१)

सुभिन्नहृदयग्रन्थिर् विनिर्धूतरजस्तमः ॥ (८८।२)

सर्वत्रानवधानस्य न किंचिद् वासना हृदि । (८९।१)

मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥ (८९।२)

जानन्न् अपि न जानाति पश्यन्न् अपि न पश्यति । (९०।१)

ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते को ऽन्यो निर्वासनाद् ऋते ॥ (९०।२)

भिक्षुर् वा भूपतिर् वापि यो निष्कामः स शोभते । (९१।१)

भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥ (९१।२)

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः । (९२।१)

निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥ (९२।२)

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना । (९३।१)

अन्तर् यद् अनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥ (९३।२)

सुप्तो ऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्ने ऽपि शयितो न च । (९४।१)

जागरे ऽपि न जागर्ति धीरस् तृप्तः पदे पदे ॥ (९४।२)

ज्ञः सचिन्तो ऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियो ऽपि निरिन्द्रियः । (९५।१)

सबुद्धिर् अपि निर्बुद्धिः साहङ्कारो ऽनहंकृतिः ॥ (९५।२)

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान् । (९६।१)

न मुमुक्षुर् न वा मुक्तो न किंचिन् न च किंचन ॥ (९६।२)

विक्षेपे ऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् । (९७।१)

जाड्ये ऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्ये ऽपि न पण्डितः ॥ (९७।२)

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः । (९८।१)

समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान् न स्मरत्य् अकृतं कृतम् ॥ (९८।२)

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति । (९९।१)

नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥ (९९।२)

न धावति जनाकीर्णं नारण्यम् उपशान्तधीः । (१००।१)

यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥ (१००।२)