Chapter 2
Select a line for its word-by-word analysis.
अहो निरञ्जनः शान्तो बोधो ऽहं प्रकृतेः परः । (१।२)
aho nirañjanaḥ śānto bodho 'haṃ prakṛteḥ paraḥ |
यथा न तोयतो भिन्नास् तरङ्गाः फेनबुद्बुदाः । (४।१)
yathā na toyato bhinnās taraṅgāḥ phenabudbudāḥ |
आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वम् आत्मविनिर्गतम् ॥ (४।२)
ātmano na tathā bhinnaṃ viśvam ātmavinirgatam ||
आत्मतन्मत्रम् एवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम् ॥ (५।२)
ātmatanmatram evedaṃ tadvad viśvaṃ vicāritam ||
यथैवेक्षुरसे कॢप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा । (६।१)
yathaivekṣurase kḷptā tena vyāptaiva śarkarā |
तथा विश्वं मयि कॢप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम् ॥ (६।२)
tathā viśvaṃ mayi kḷptaṃ mayā vyāptaṃ nirantaram ||
आत्माज्ञानाज् जगद् भाति आत्मज्ञानान् न भासते । (७।१)
ātmājñānāj jagad bhāti ātmajñānān na bhāsate |
रज्ज्वज्ञानाद् अहिर् भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि ॥ (७।२)
rajjvajñānād ahir bhāti tajjñānād bhāsate na hi ||
प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तो ऽस्म्य् अहं ततः । (८।१)
prakāśo me nijaṃ rūpaṃ nātirikto 'smy ahaṃ tataḥ |
रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा ॥ (९।२)
rūpyaṃ śuktau phaṇī rajjau vāri sūryakare yathā ||
मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्य् एव लयम् एष्यति । (१०।१)
matto vinirgataṃ viśvaṃ mayy eva layam eṣyati |
अहो अहं नमो मह्यं विनाशो यस्य नास्ति मे । (११।१)
aho ahaṃ namo mahyaṃ vināśo yasya nāsti me |
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगन्नाशे ऽपि तिष्ठतः ॥ (११।२)
brahmādistambaparyantaṃ jagannāśe 'pi tiṣṭhataḥ ||
क्वचिन् न गन्ता नागन्ता व्याप्य विश्वम् अवस्थितः ॥ (१२।२)
kvacin na gantā nāgantā vyāpya viśvam avasthitaḥ ||
अहो अहं नमो मह्यं दक्षो नास्तीह मत्समः । (१३।१)
aho ahaṃ namo mahyaṃ dakṣo nāstīha matsamaḥ |
असंस्पृश्य शरीरेण येन विश्वं चिरं धृतम् ॥ (१३।२)
asaṃspṛśya śarīreṇa yena viśvaṃ ciraṃ dhṛtam ||
अहो अहं नमो मह्यं यस्य मे नास्ति किंचन । (१४।१)
aho ahaṃ namo mahyaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञाता त्रितयं नास्ति वास्तवम् । (१५।१)
jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā tritayaṃ nāsti vāstavam |
अज्ञानाद् भाति यत्रेदं सो ऽहम् अस्मि निरञ्जनः ॥ (१५।२)
ajñānād bhāti yatredaṃ so 'ham asmi nirañjanaḥ ||
द्वैतमूलम् अहो दुःखं नान्यत् तस्यास्ति भेषजम् । (१६।१)
dvaitamūlam aho duḥkhaṃ nānyat tasyāsti bheṣajam |
दृश्यम् एतन् मृषा सर्वं एको ऽहं चिद्रसो ऽमलः ॥ (१६।२)
dṛśyam etan mṛṣā sarvaṃ eko 'haṃ cidraso 'malaḥ ||
बोधमात्रो ऽहम् अज्ञानाद् उपधिः कल्पितो मया । (१७।१)
bodhamātro 'ham ajñānād upadhiḥ kalpito mayā |
एवं विमृशतो नित्यं निर्विकल्पे स्थितिर् मम ॥ (१७।२)
evaṃ vimṛśato nityaṃ nirvikalpe sthitir mama ||
न मे बन्धो ऽस्ति मोक्षो वा भ्रान्तिः शान्ता निराश्रया । (१८।१)
na me bandho 'sti mokṣo vā bhrāntiḥ śāntā nirāśrayā |
अहो मयि स्थितं विश्वं वस्तुतो न मयि स्थितम् ॥ (१८।२)
aho mayi sthitaṃ viśvaṃ vastuto na mayi sthitam ||
सशरीरम् इदं विश्वं न किंचिद् इति निश्चितम् । (१९।१)
saśarīram idaṃ viśvaṃ na kiṃcid iti niścitam |
शुद्धचिन्मात्र आत्मा च तत् कस्मिन् कल्पनाधुना ॥ (१९।२)
śuddhacinmātra ātmā ca tat kasmin kalpanādhunā ||
शरीरं स्वर्गनरकौ बन्धमोक्षौ भयं तथा । (२०।१)
śarīraṃ svarganarakau bandhamokṣau bhayaṃ tathā |
कल्पनामात्रम् एवैतत् किं मे कार्यं चिदात्मनः ॥ (२०।२)
kalpanāmātram evaitat kiṃ me kāryaṃ cidātmanaḥ ||
अरण्यम् इव संवृत्तं क्व रतिं करवाण्य् अहम् ॥ (२१।२)
araṇyam iva saṃvṛttaṃ kva ratiṃ karavāṇy aham ||
नाहम् देहो न मे देहो जीवो नाहम् अहं हि चित् । (२२।१)
nāham deho na me deho jīvo nāham ahaṃ hi cit |
अयम् एव हि मे बन्ध आसीत् या जीविते स्पृहा ॥ (२२।२)
ayam eva hi me bandha āsīt yā jīvite spṛhā ||
अहो भुवनकल्लोलैर् विचित्रैर् द्राक् समुत्थितम् । (२३।१)
aho bhuvanakallolair vicitrair drāk samutthitam |
मय्य् अनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते समुद्यते ॥ (२३।२)
mayy anantamahāmbhodhau cittavāte samudyate ||
मय्य् अनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते प्रशाम्यति । (२४।१)
mayy anantamahāmbhodhau cittavāte praśāmyati |
मय्य् अनन्तमहाम्भोधावाश्चर्यं जीववीचयः । (२५।१)
mayy anantamahāmbhodhāvāścaryaṃ jīvavīcayaḥ |
उद्यन्ति घ्नन्ति खेलन्ति प्रविशन्ति स्वभावतः ॥ (२५।२)
udyanti ghnanti khelanti praviśanti svabhāvataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.