नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

ततो द्रौणिमुखा वीराः समभ्येत्य रथास्त्रयः । (२।१)

ह्रदं प्रविष्टं राजानमूचुर्मानधनं शरैः ॥ (२।२)

राजन्नुत्तिष्ठ संग्रामे जहि शत्रुं धनुर्धर । (३।१)

सहास्माभिरयं कालो विक्रमस्य यशोभुवः ॥ (३।२)

इति श्रुत्वा कुरुपतिः प्रशंसंस्तत्पराक्रमम् । (४।१)

ऊचे प्रातः समाश्वास्य मम क्षत्रोचिता गतिः ॥ (४।२)

इति तेषां समालापं श्रुत्वा ज्ञात्वा सुयोधनम् । (५।१)

शशंसुर्भीमसेनाय लुब्धका धनलुब्धकाः ॥ (५।२)

भीमसेनगिरा राजा ससैन्यो ऽथ युधिष्ठिरः । (६।१)

कृष्णप्रधानैः सहितस्तं देशं तूर्णमाययौ ॥ (६।२)

गर्जद्गजरथानीकैः पार्थान्वीक्ष्य समागतान् । (७।१)

नरेन्द्रसूचनभयात्प्रययुर्गौतमादयः ॥ (७।२)

तस्य कृष्णस्य वचसा धर्मसूनुः सुयोधनम् । (८।१)

ततः स सलिलान्तःस्थमुवाच क्ष्माभृतां वरः ॥ (८।२)

राजन्रजतकर्पूररजनीपतिसुन्दरम् । (९।१)

अहो वीर यशः शुभ्रं भवता मलिनीकृतम् ॥ (९।२)

घातयित्वा नरपतींल्लक्ष्मीकुलगृहान्रणे । (१०।१)

प्राणरक्षापरो मानी कथं जीवन्न लज्जसे ॥ (१०।२)

उत्तिष्ठ युद्धे स्वां लक्ष्मीं त्रिदिवं वा समाप्नुहि । (११।१)

लाभः समो हि वीराणां विजयो निधनं नु वा ॥ (११।२)

इति यौधिष्ठिरं श्रुत्वा वचो मन्युविषाकुलः । (१२।१)

प्राह दुर्योधनस्तोये स्तम्भेरम इव श्वसन् ॥ (१२।२)

एवमेतद्यथात्थ त्वं श्रियं निधनमेव मे । (१३।१)

बन्धुस्वजनहीना तु लक्ष्मीः कस्य मनः स्पृशेत् ॥ (१३।२)

ध्वजिनी वीरहीनेव गोष्ठीव बुधवर्जिता । (१४।१)

स्वजनेन विना लक्ष्मीः कस्य प्रीणाति मानसम् ॥ (१४।२)

स कर्णः सुहृदामग्र्यः स गुरुः स पितामहः । (१५।१)

विना तपोवनमहो सुमुनेः कस्य विस्मरेत् ॥ (१५।२)

बन्धुमित्त्रवियुक्तानां भूतयो हि विडम्बनाः । (१६।१)

अन्धानामिव सौन्दर्यविचित्राश्चित्रमालिकाः ॥ (१६।२)

भुङ्क्ष्व भुक्तां मया पृथ्वीं वीररत्नविवर्जिताम् । (१७।१)

वैराग्यमुक्ताभरणां जरतीमिव योषितम् ॥ (१७।२)

इत्याकर्ण्य पृथासूनुर्धार्तराष्ट्रमभाषत । (१८।१)

दिष्ट्या तपोवनरुचिः शान्तो ऽसि वसुधापते ॥ (१८।२)

सूच्यग्रमपि न त्याज्यं पाण्डवान्प्रति ते भुवः । (१९।१)

समग्रां पृथिवीमद्य दातुमिच्छसि कौतुकम् ॥ (१९।२)

उत्तिष्ठ युद्धमेकेन तवास्तु विजितः स चेत् । (२०।१)

जिताः सर्वे त्वया राजन्मा प्रलापैः कृशो भव ॥ (२०।२)

उदतिष्ठन्निशम्यैतत्पार्थवाक्यं नृपः क्रुधा । (२१।१)

सावलेपं वचः श्रुत्वा न सहन्ते हि मानिनः ॥ (२१।२)

हेमाङ्गदगदापाणिः सुमेरुरिव शृङ्गवान् । (२२।१)

उत्थितः स बभौ राजा दण्डधार इवापरः ॥ (२२।२)

कृष्णवाक्यात्स संनद्धो गदापाणिर्वृकोदरः । (२३।१)

तस्य तस्थौ पुरः कृष्णानिकारगणनापरः ॥ (२३।२)

दुर्योधनाविर्भावः ॥ १ ॥अत्रान्तरे हलधरः कुरुपाण्डवसंक्षये । (२४।१)

बन्धुनाशभयोद्विग्नस्तीर्थयात्रागतः शनैः ॥ (२४।२)

तदाभ्येत्य कुरुक्षेत्रं तावपश्यद्गदायुधौ । (२५।१)

शिष्ययोः समरं पश्यञ्शृण्वन्निव गिरो मिथः ॥ (२५।२)

स पूजितः कृष्णमुख्यैः पार्थैः शशिशतद्युतिः । (२६।१)

उपाविशन्नीलवासा हिमवानिव साम्बुदः ॥ (२६।२)

इत्याकर्ण्य कथामध्ये पप्रच्छ जनमेजयः । (२७।१)

तीर्थयात्रां हलभृतो वैशम्पायनमादरात् ॥ (२७।२)

सो ऽब्रवीत्प्रस्तुते युद्धे कुरुपाण्डवभूभुजाम् । (२८।१)

आमन्त्र्य कृष्णं प्रययौ क्षयाशङ्की प्रलम्बहा ॥ (२८।२)

पुष्पेण निर्गतो रामो द्विजेभ्यः सर्वकामदः । (२९।१)

सरस्वतीमवाप्याथ प्रभासं शयनेन सः ॥ (२९।२)

यत्र तारापतिं तारा रोहिणीसक्तमानसम् । (३०।१)

खिन्ना न्यवेदयत्पित्रे तच्छापात्सो ऽभवत्क्षयी ॥ (३०।२)

क्षणेन शापात्प्रक्षीणे शशलक्ष्मणि यक्ष्मणा । (३१।१)

सर्वक्षयभयोद्विग्नैर्दैवैर्दिष्टं तदा ययौ ॥ (३१।२)

तत्प्रभासं हसंस्तूर्णं तत्रापि प्राप पूर्णताम् । (३२।१)

तत्र भारद्वाजः स्नात्वा त्रितकूपं समाययौ ॥ (३२।२)

उपेक्षितः पुरा यत्र भ्रातृभ्यां नृपतिस्त्रितः । (३३।१)

स चक्रे मानसं यज्ञं ततो देवाः समभ्ययुः ॥ (३३।२)

ततो वरात्सकूपो ऽभूत्सोमपानफलप्रदः । (३४।१)

तस्मिन्सरस्वतीतीरे सस्ने रामेण सादरम् ॥ (३४।२)

ततो विनशनं पुण्यं प्राप यत्र सरस्वती । (३५।१)

शूद्रभीरुकविद्विष्टा विनष्टा दुष्टनाशिनी ॥ (३५।२)

स भूमिकं ततः प्रायाद्बली यत्राप्सरःसखा । (३६।१)

क्रीडन्ति सुरगन्धर्वा नृत्यगीतविनोदनैः ॥ (३६।२)

दुर्गस्रोतः शङ्खतीर्थं पुण्यं द्वैतवनं तथा । (३७।१)

अवाप्य नगधन्वानं वसतिर्यत्र वासुकेः ॥ (३७।२)

विवेश नैमिषं रामो यत्र प्राची सरस्वती । (३८।१)

मुनीनां दर्शनं यत्र नैमिषारण्यवासिनाम् ॥ (३८।२)

सप्तसारस्वतं प्रायाद्यत्र चङ्कणको मुनिः । (३९।१)

ननर्त गात्रादालोक्य निजाच्छाकरसं स्रुतम् ॥ (३९।२)

नृत्यतस्तस्य सावेगं सखेलं वरकाननम् । (४०।१)

मुनेस्तपःप्रभावेन जगत्सर्वं ननर्त च ॥ (४०।२)

देवैरथार्थितो ऽभ्येत्य तस्य शम्बरदर्शनात् । (४१।१)

स्वकरान्निःसृतं भस्म तेनाभून्निर्मदो मुनिः ॥ (४१।२)

तस्मै स्तुतिकृते तुष्टस्तपोवृद्धिं ददौ विभुः । (४२।१)

सप्तसारस्वते तीर्थे संनिधानं च शंकरः ॥ (४२।२)

कपालमोचनं प्राप तीर्थमौशनसं बलः । (४३।१)

यत्र जङ्घाग्रहान्मुक्तो मुनिर्घोरान्महोदरः ॥ (४३।२)

राघवेषुनिकृत्तस्य राक्षसस्य शिरः पुरा । (४४।१)

महोदरस्य जङ्घायां लग्नं किल विसर्पदम् ॥ (४४।२)

सर्वतीर्थनिमग्नो ऽपि तत्रैव स्वास्थ्यमाप सः । (४५।१)

उत्तङ्काश्रममासाद्य पृथूदकमवाप च ॥ (४५।२)

वसिष्ठेन जितः पूर्वं धेनुहृद्ब्रह्मतेजसा । (४६।१)

राजन्यवंश्यो यत्राप ब्रह्मतां कौशिको मुनिः ॥ (४६।२)

तत्र रामो ददौ भूरि धनं वार्ष्णेयनन्दनः । (४७।१)

ततः सारस्वते कुञ्जे यत्रेन्द्रो नमुचेर्वधात् ॥ (४७।२)

ब्रह्महत्याकुलो मुक्तस्तं प्राप दारुणं शनैः । (४८।१)

सोमतीर्थं ततः प्राप यत्रेष्टममृतत्विषा ॥ (४८।२)

तारकाख्यो हतो यत्र षण्मुखेन महासुरः । (४९।१)

स्कन्दाभिषेकात्स्नात्वाथ वह्नितीर्थं समाययौ ॥ (४९।२)

यत्रानलो भृगोः शापान्नष्टो ऽभून्निर्वृतः पुनः । (५०।१)

कौबेरमिन्द्रतीर्थं च यामुनं चाच्युताग्रजः ॥ (५०।२)

देवलस्याश्रमं प्राप्य जैगीषव्यः सुयोगवित् । (५१।१)

यत्र सर्वगतं ब्रह्म देवलाय जगौ मुनिः ॥ (५१।२)

ततः सारस्वतं तीर्थमाससाद हलायुधः । (५२।१)

अप्सरोदर्शनात्पूर्वं शुक्रं निपतितं जले ॥ (५२।२)

दधीचस्य मुनेस्तेन पुत्रं लेभे सरस्वती । (५३।१)

दधीचस्यास्थिनिचये महेन्द्रायुधतां गते ॥ (५३।२)

अनावृष्ट्यां स तनयस्तया मत्स्याशनैर्वृतः । (५४।१)

सारस्वतः सुतो वेदान्स सस्मार महामतिः ॥ (५४।२)

दुर्भिक्षकर्षिता नाम विस्मृते ऽध्ययने ततः । (५५।१)

सर्वेषां मुनिमुख्यानां बभूव गुरुरर्थितः ॥ (५५।२)

तस्मिंस्तीर्थे बलः स्नात्वा ययौ यत्र पुरा वपुः । (५६।१)

सनत्कुमारी तपसा स्वर्गाय त्यक्तुमुद्यता ॥ (५६।२)

नारदः प्राह नोद्वाहं विना स्वर्गो भवेदिति । (५७।१)

सा गालवसुतायैव दिनभोग्यां तनुं ददौ ॥ (५७।२)

कृत्वा ललितमाकारं त्रिदिवं च ययौ ततः । (५८।१)

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च प्लक्षप्रस्रवणे तथा ॥ (५८।२)

अवाप कारपवनं तीर्थान्यालोकयञ्शनैः । (५९।१)

नारदात्तत्र शुश्राव कुरुक्षेत्रे नृपक्षयम् ॥ (५९।२)

रामतीर्थयात्रा ॥ २ ॥पृष्टो ऽथ धृतराष्ट्रेण संजयो युद्धमब्रवीत् । (६०।१)

भीमसेनस्य विरथं कौरवस्य च मानिनः ॥ (६०।२)

समन्तपञ्चकं गत्वा पद्भ्यामेव सुयोधनः । (६१।१)

तस्थावकम्पो महतामधिकं धैर्यमापदि ॥ (६१।२)

ततो दुर्योधनो ऽवादीद्धर्मपुत्रं सहानुगाः । (६२।१)

उपविश्य निरीक्षन्तां भवन्तो युध्यमानयोः ॥ (६२।२)

अजातशत्रुः श्रुत्वैतत्सह पाञ्चालसैनिकैः । (६३।१)

उपाविशत्कृष्णसखः परिवार्य हलायुधम् ॥ (६३।२)

अथ भीमं गदापाणिं बद्धकक्षस्तरस्विनम् । (६४।१)

आजुहाव वचोयुद्धे प्रवृत्ते कुरुनन्दनः ॥ (६४।२)

ततस्तयोर्गदाघातजाता वह्निकणावली । (६५।१)

विदधे संभ्रमावृत्तहेमाभरणविभ्रमम् ॥ (६५।२)

सुरैरापूरिते व्योम्नि युद्धदर्शनलालसैः । (६६।१)

बभूव नाककान्तानां को ऽपि कौतुकविभ्रमः ॥ (६६।२)

आक्षेपे वर्जने मोक्षे राजवृत्तौ निवर्तके । (६७।१)

धावने समवस्थाने विप्लुते समविप्लुते ॥ (६७।२)

तौ प्रगल्भतया वीरौ चित्रमण्डलचारिणौ । (६८।१)

सनिर्घोषं महावेगः पार्श्वदेशमताडयत् ॥ (६८।२)

ततो भीमः समाधूय गदामशनिनिःस्वनाम् । (६९।१)

भ्रामयामास येनाभूद्घोरो घरघरारवः ॥ (६९।२)

ततस्तां प्रहिणोद्भीमो गिरिगुर्वीं गदां जवात् । (७०।१)

अकम्पितस्ताडितो ऽपि पुनर्भीमो ऽसृजद्गदाम् । (७०।२)

पुनर्मोघीकृता राज्ञा सापतत्कम्पितावनिः ॥ (७०।३)

अथ वक्षस्तटे भीमः कौरवेण समाहतः । (७१।१)

न विवेद क्षणं किंचिन्मूर्छाव्याकुलिताशयः ॥ (७१।२)

पाञ्चालसृञ्जयानीके संदेहाकुलिते ततः । (७२।१)

शनैर्भीमः समाश्वस्य पार्श्वे नृपमताडयत् ॥ (७२।२)

गाढप्रहाराभिहतः पतितः कौरवेश्वरः । (७३।१)

उत्थाय तूर्णमाहत्य भुवि भीममपातयत् ॥ (७३।२)

अथापतत्सुरोत्सृष्टा पुष्पवृष्टिर्यशःसिता । (७४।१)

साधुवादावली मूर्ध्नि सूनवे कुरुभूपतेः ॥ (७४।२)

अथोत्थिते भीमसेने परिमृज्याशु शोणितम् । (७५।१)

को ऽनयोरधिको योद्धा पप्रच्छेत्यर्जुनो हरिम् ॥ (७५।२)

सो ऽब्रवीद्बलवान्भीमो भीमवीर्यः किमुच्यते । (७६।१)

उपदेशे गदायुद्धे किंतु युद्धपराक्रमे ॥ (७६।२)

स प्रयत्नः कुरुपतिर्भीमसेनाद्विलोक्यते । (७७।१)

तस्मान्न धर्मयुद्धेन भीमः शक्तो निपातने ॥ (७७।२)

मायया निहता दैत्या मायावध्या हि मायिनः । (७८।१)

ऊरुभङ्गमतो भीमो विदधात्वस्य मायया ॥ (७८।२)

अन्यथा दुर्जयो राजा त्रयोदशसमाव्यधात् । (७९।१)

एष लोकभयं भीमे विधाय गदया श्रमम् ॥ (७९।२)

व्यायामचतुरो वेगादूर्ध्वचारी सुयोधनः । (८०।१)

महाशैलेयभङ्गो ऽस्मिन्सुकरश् छिद्रदर्शनात् ॥ (८०।२)

उक्ते जनार्दनेनेति भीमश्चिक्षेप भीषणाम् । (८१।१)

गदां तां कुरुराजो ऽपि विलङ्घ्य तमताडयत् ॥ (८१।२)

व्यथां संस्तम्भ्य भीमो ऽथ घूर्णमानतनुः क्षणम् । (८२।१)

गदां रन्ध्रं विचिन्त्यास्मै प्राहिणोत्कनकाङ्गदाम् ॥ (८२।२)

पुष्पायुधपुरोदारहेमाभरणविभ्रमे । (८३।१)

ऊरुयुग्मे भुजङ्गीव सा पपात महीपतेः ॥ (८३।२)

निर्घातघोरघनघोषगदानिपातनिष्पेषजर्जरतरत्रुटितोरुसंधिः । (८४।१)

दुर्योधनो ऽथ निपपात दिवं विलोक्य वज्रावपातहतपक्ष इवाद्रिराजः ॥ (८४।२)

अक्षौहिणीपतिनरेश्वरमौलिरत्नरश्मिच्छटापटलपाटलपादपीठे । (८५।१)

अस्मिन्महीपरिवृढे पतिते च भूमौ कैर्निन्दितं न भवभङ्गुरभङ्गि जन्म ॥ (८५।२)

गदायुद्धम् ॥ ३ ॥तस्मिन् एकादशचमूनाथे भुवि निपातिते । (८६।१)

चकम्पे लोलतटिनीरशना वसुधावधूः ॥ (८६।२)

बभूव भयदैर्व्याप्तं दुर्निमित्तशतैर्जगत् । (८७।१)

प्रशंसन्तश्च तद्युद्धं प्रययुर्व्योमचारिणः ॥ (८७।२)

भीमो निकारगणनां कुर्वन्कुरुपतेः शिरः । (८८।१)

चरणेनास्पृशल्लक्ष्मीविलाससदनं ततः ॥ (८८।२)

तं विलोक्य रुरोदेव पतितं चक्रवर्तिनम् । (८९।१)

त्वङ्गद्गदाङ्गदच्छिन्नहारमुक्ताश्रुभिर् मही ॥ (८९।२)

भीमं निरस्य गर्जन्तं धर्मराजः सुयोधनम् । (९०।१)

ऊचे राजंस्तवैवायमनयात्सुहृदां क्षयः ॥ (९०।२)

दृष्ट्वा शिरः पदा स्पृष्टं भीमेन जगतीभुजः । (९१।१)

प्राहोत्तालहलः कोपकरालस्ताललाञ्छनः ॥ (९१।२)

प्रतापतापितरिपोर् यशः शत्रुहृतश्रियः । (९२।१)

शिरो व्याजहतस्यास्य कः स्पृशेद् अपशुः पदा ॥ (९२।२)

इत्युक्त्वा क्रोधशिखिना तं भीमं दग्धुमुद्यतम् । (९३।१)

शमयामास कंसारिस्तैस्तैर्विनयभाषितैः ॥ (९३।२)

विषद्यूताग्निदोषाणां प्रभावो ऽसीति वादिनम् । (९४।१)

कृष्णं दुर्योधनो ऽवादीत्संस्तम्भ्य रुजमुत्कटाम् ॥ (९४।२)

गोपालबाल मूर्खाणां संज्ञां कृत्वास्मि वञ्चितः । (९५।१)

त्वया भीष्ममुखा वीरास्ते व्याजैरेव पातिताः ॥ (९५।२)

भुक्तं सुहृद्भिर्विहृतं कान्ताभिर्हुतमग्र्यजैः । (९६।१)

वधः क्षत्रोचितः प्राप्तः को ऽन्यो ऽस्ति सदृशो मया ॥ (९६।२)

भ्रूभङ्गेन निवासिता वनभुवं शुष्यन्मुखाः शत्रवो दृष्टा श्रीः स्वयमर्पिताग्र्यसुहृदामुष्णीषहारस्मिता । (९७।१)

संग्रामे ऽप्यपराङ्मुखस्य निधनं दिक्षु प्ररूढं यशः कर्तव्यं स्पृहणीयम् अन्यद् उचितं युक्तं किमस्त्यायुषः ॥ (९७।२)

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लज्जिता इव मानिनः । (९८।१)

नृपैः सह ययुः पार्था नादयन्तो रथैर्जयम् ॥ (९८।२)

अथावरोप्य प्रथमं फल्गुणं मधुसूदनः । (९९।१)

रथादवातरत् पश्चाज्जज्वाल स रथस्ततः ॥ (९९।२)

द्रोणकर्णास्त्रदग्धो ऽयमत्यन्तं ज्वलितो रथः । (१००।१)

इति पृष्टो ऽवदत्पार्थं विस्मितं कालियान्तकः ॥ (१००।२)

श्रुत्वेति संजयाद्राजा दारुणं मोहविह्वलः । (१०१।१)

शुशोच पुत्रान्वाक्यानि विदुरस्य स्मरन्मुहुः ॥ (१०१।२)

ततः कृष्णमुनौ प्राप्ते कुरुवेश्म हरिर्नृपम् । (१०२।१)

गान्धारीं चावदत्प्राप्य विसृष्टो ऽजातशत्रुणा ॥ (१०२।२)

याचितो ऽपि शमं नैच्छत्कौरवो निजदुर्नयात् । (१०३।१)

न च धर्माच्च्युताः पार्थास्तेन तेन पदं रुषः ॥ (१०३।२)

पुत्रास्ते युवयोरद्य पाण्डुपुत्राः सुरत्विषः । (१०४।१)

युवाभ्यामेव चोक्तं प्राग्यतो धर्मस्ततो जयः ॥ (१०४।२)

इति प्रसाद्य तौ याते वृष्णिवीरे ऽम्बिकासुतः । (१०५।१)

मुनावाश्वास्य याते च शेषं पप्रच्छ संजयम् ॥ (१०५।२)

सो ऽब्रवीदथ पुत्रस्ते वेपमानो महीतले । (१०६।१)

मामूचे पश्य सूदेन माययाहं निपातितः ॥ (१०६।२)

अत्रान्तरे समभ्येत्य द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः । (१०७।१)

ददृशुः कौरवपतिं नीतं कालेन तां दशाम् ॥ (१०७।२)

ततो गुरुसुतः कोपाद्विनिष्पिष्य करे करम् । (१०८।१)

निःशेषशत्रुनिधने प्रतिज्ञां निःश्वसन्व्यधात् ॥ (१०८।२)

अथ वीरं तमालिङ्ग्य चक्रे सेनापतिं नृपः । (१०९।१)

न ह्यहंकारशैथिल्यं पर्यन्ते ऽप्यभिमानिनाम् ॥ (१०९।२)

प्रलयाम्बुदनिर्घोषं विनद्य द्रोणनन्दनः । (११०।१)

निशायां तां रुजा राजा विषमामगमद्दशाम् ॥ (११०।२)

ततो गौतमहार्दिक्यगुरुपुत्रा महावनम् । (१११।१)

विविशुः कलयन्तो ऽन्तः श्रियः कल्लोललोलताम् ॥ (१११।२)