नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

प्रतापधाम्नि याते ऽस्तं रवौ कमलिनीप्रिये । (२।१)

शोकावकीर्णकेशेन तमोभिरभवन्मही ॥ (२।२)

क्षयं कालेन नीते ऽह्नि शान्ते संध्याचितानले । (३।१)

अस्थिशेषैरिवापूर्णं तारकाभिरभून्नभः ॥ (३।२)

श्यामा प्रत्यग्रदुःखेन प्रसरत्तिमिराञ्जना । (४।१)

बभार तारतरलां नक्षत्राश्रुकणावलीम् ॥ (४।२)

घोरे तस्मिन्निशावक्त्रे घोरसत्त्वघने वने । (५।१)

श्रमान्निद्रामुपगते कृपे स कृतवर्मणि ॥ (५।२)

ध्यायन्दुर्योधनवधं मन्युहालाहलाकुलः । (६।१)

प्रतिज्ञां शत्रुनिधने द्रौणिरेको व्यचिन्तयत् ॥ (६।२)

अत्रान्तरे ददर्शोच्चन्यग्रोधशिखराश्रयम् । (७।१)

वध्यमानमुलूकेन वायसानां च मण्डलम् ॥ (७।२)

काकान्कालबलेनैत्य दृष्ट्वा घूकेन पातितान् । (८।१)

तामेव पाण्डववधे नीतिं द्रौणिरचिन्तयत् ॥ (८।२)

क्रुधा क्रूरां धियं कृत्वा कृपभोजौ विबोध्य सः । (९।१)

उवाच निःश्वसन्दीर्घं दह्यमान इव क्रुधा ॥ (९।२)

राजा राजसहस्राणामेकाकी विषमस्थितिः । (१०।१)

व्याजादस्मासु जीवत्सु भीमसेनेन पातितः ॥ (१०।२)

शस्त्रं वहद्भिर्मिथ्यैव दृष्टो ऽस्माभिः स भूतले । (११।१)

अश्रुपातप्रतीकाराक्षमैः क्लीबतरैरिव ॥ (११।२)

देशकालौ समाश्रित्य वध्यः सर्वात्मना रिपुः । (१२।१)

तस्मात्प्रसुप्तानद्यैव सानुगान्हन्मि पाण्डवान् ॥ (१२।२)

श्रुत्वैतत्कूणितमनाः प्रसुप्तवधपातकम् । (१३।१)

कृपः कृपाकुलो निन्दन्नभाषत सुतं स्वसुः ॥ (१३।२)

धिगेतत्कुत्सितं युद्धं निश्चेष्टो यत्र हन्यते । (१४।१)

भग्नधैर्ये ऽपि नो वीराः प्रहरन्ति यशस्विनः ॥ (१४।२)

भवानहं च भोजश्च कर्तारः प्रातरेव तत् । (१५।१)

पुनर्येन न यास्यामो दुर्योधनवधव्यथाम् ॥ (१५।२)

सुराणामपि पर्याप्ताः संहताः समरे वयम् । (१६।१)

प्रवेक्ष्यामो वैरिवनं ज्वलिता इव पावकाः ॥ (१६।२)

गौतमेनेत्यभिहिते संमते कृतवर्मणः । (१७।१)

निःश्वसन्साश्रुनयनः पुनर्द्रौणिरभाषत ॥ (१७।२)

मायोपमा विदग्धेषु निकृत्याविचरत्सु ये । (१८।१)

स्पृशन्त्यधर्ममर्यादां न ते तत्फलभागिनः ॥ (१८।२)

अर्जुनेन हतः कर्णः स च शान्तनवो यथा । (१९।१)

तत्किं न विदितं लोके शेषं वक्तुं न पार्यते ॥ (१९।२)

अधुना स्वस्ति धर्माय रचितो ऽस्मै मयाञ्जलिः । (२०।१)

पराभवमिमं तावन्न सहे मर्मदारणम् ॥ (२०।२)

द्रौणिर्दारुणसंकल्पमित्युक्त्वा कृतनिश्चयः । (२१।१)

रथेन तमसि प्रायाच्छिबिरं कौरवद्विषाम् ॥ (२१।२)

कृष्णस्य शासनात्पूर्वं यातेषु शिबिरान्तरम् । (२२।१)

सह सात्यकिना योधैः पाण्डवेषु विनानुगैः ॥ (२२।२)

कृपभोजावतिक्रम्य जवाद्द्रौणिरुपागतः । (२३।१)

शिबिरद्वारमासाद्य महद्भूतं व्यलोकयत् ॥ (२३।२)

हरिश्मश्रुजटानेत्रं ज्वालानामिव संचयम् । (२४।१)

तमसामिव संघातमञ्जनाचलसंनिभम् ॥ (२४।२)

सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणाद्भुतम् । (२५।१)

सर्पयज्ञोपवीताङ्गं सर्पकेयूरकङ्कणम् । (२५।२)

भयंकरं भयस्यापि कृतान्तस्येव दैवतम् ॥ (२५।३)

तद्दृष्ट्वा घोरसंरम्भो द्रौणिर्दुर्जयविक्रमः । (२६।१)

सर्वायुधावलीं तस्मै प्राहिणोद्धैर्यभूधरः ॥ (२६।२)

तान्यायुधानि सहसा ज्वलितान्येव तेजसा । (२७।१)

जृम्भमाणं महद्भूतं तदासाद्य क्षयं ययुः ॥ (२७।२)

द्रौणिस्ततस्तदाकारमरीचिभ्यो व्यलोकयत् । (२८।१)

चक्रायुधसहस्राणि निःसृतानि स विस्मयः ॥ (२८।२)

क्षणाद्ग्रस्तायुधस्तेन गाढानुशयतापितः । (२९।१)

प्रस्तुतं मलिनं कर्म निनिन्द स्वयमाकुलः ॥ (२९।२)

स रथादवतीर्याथ प्रयतस्त्रिपुरान्तकम् । (३०।१)

शूलिनं शरणं प्रायात्तत्स्तोत्रमुखराननः ॥ (३०।२)

आत्मोपहारं रुद्राय तस्मिन्दातुं समुद्यते । (३१।१)

ज्वालाकुला हेमवेदी पुरस्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ (३१।२)

तदुद्भूतैर् गणैर् घोरैर् नानाप्राणिमुखोदरैः । (३२।१)

नानाप्रहरणैर्दीप्तैर्व्योम क्षिप्रमपूरयत् ॥ (३२।२)

ततो वेद्यां महावह्नौ ज्वलिते द्रोणनन्दनः । (३३।१)

भक्त्यात्मानं त्रिनेत्राय निवेद्याभ्यपतत्स्वयम् ॥ (३३।२)

तुष्टो ऽथ भगवानेत्य स्वयमन्धकसूदनः । (३४।१)

तमुवाच स्वमेवांशमुत्तिष्ठाङ्गिरसां वर ॥ (३४।२)

संस्थानाय मयैतावत्कृतं कैटभविद्विषः । (३५।१)

आत्मानं विद्धि मे कृष्णं स मे बहुमतः सदा ॥ (३५।२)

कालपक्वास्तु पाञ्चाला नैषां रक्षास्ति कुत्रचित् । (३६।१)

गृहाण खड्गमेतेन दारयैतानशङ्कितः ॥ (३६।२)

इत्युक्त्वा भैरवे दीप्तं खड्गं दत्त्वा तिरोहिते । (३७।१)

तदा विकाराद्दुष्प्रेक्ष्यो द्रौणिः शिबिरमाविशत् ॥ (३७।२)

द्वारि भोजकृपौ धृत्वा विद्रुतानां वधाय सः । (३८।१)

प्रविश्य शयने शुभ्रे धृष्टद्युम्नं व्यलोकयत् ॥ (३८।२)

तारहारांशुनखरं दीप्तकेसरिसंनिभम् । (३९।१)

घूर्णमानशिखैर्दीपैर्विस्मयादिव वीक्षितम् ॥ (३९।२)

अनेकरणसंमर्दश्रान्तैर्निद्राविमोहितैः । (४०।१)

अधिष्ठितं बहुभटैर्मुक्तपर्याणवाहनैः ॥ (४०।२)

तं दृष्ट्वा कोपशिखिना दह्यमानः स्मरन्पितुः । (४१।१)

उत्तिष्ठ रे गुरुघ्नेति द्रौणिरुक्त्वा पदास्पृशत् ॥ (४१।२)

बोधितः सहसा तेन संभ्रमस्वीकृतायुधः । (४२।१)

द्रोणपुत्रं परिज्ञाय चकम्पे द्रुपदात्मजः ॥ (४२।२)

द्रौणिस्तमुत्थितं वेगान्माल्यवद्भिः शिरोरुहैः । (४३।१)

आकृष्यापातयत्कण्ठे गाढं निष्पीड्य विह्वलम् ॥ (४३।२)

निष्पिष्यमाणः संरम्भाद्रक्तोद्गाराकुलाननः । (४४।१)

कुपित्वा पादयोर्द्रौणिं नखैर्दन्तैश्च विस्फुरन् ॥ (४४।२)

शस्त्रेण छिन्द्धि मां तूर्णं मा पदेनेति गद्गदम् । (४५।१)

कण्ठरुद्धस्वरः श्वासादस्फुटाक्षरमभ्यधात् ॥ (४५।२)

तमब्रवीद्द्रोणसुतः पाप पद्भ्यां निहन्यसे । (४६।१)

लोकानां शस्त्रपूतानां न पापं गुरुघातिनाम् ॥ (४६।२)

इत्युक्त्वा चरणाघातैर्जर्जरं तमपोथयत् । (४७।१)

तस्मिन्हते तद्विमर्दशब्देन बुबुधे जनः ॥ (४७।२)

धृष्टद्युम्नवधः ॥ १ ॥ततो द्रौणिं समालोक्य रिपुरक्तच्छटाङ्कितम् । (४८।१)

पाञ्चाला द्रौपदेयाश्च कालो ऽयमिति मेनिरे ॥ (४८।२)

निद्राशेषारुणदृशां शस्त्राण्यानयतां मिथः । (४९।१)

क्रोशतां वर्म वर्मेति तेषामासीन्महास्वनः ॥ (४९।२)

क्व गजः क्व रथः क्वाश्वः क्व चापं क्व शिलीमुखाः । (५०।१)

इति ब्रुवाणान्खड्गेन द्रौणिश्चिछेद तान्क्रुधा ॥ (५०।२)

हत्वोत्तमौजसं पद्भ्यां कण्ठे कठिनविक्रमः । (५१।१)

गदाहस्तं युधामन्युं निष्पिपेष विराविणम् ॥ (५१।२)

ततः खड्गेन शूराणां शिरांसि भुवि पातयन् । (५२।१)

कालरात्र्याः स विदधे विनोदं कन्दुकैरिव ॥ (५२।२)

कृष्णासुतानापततो द्रौपदेयानसंभ्रमात् । (५३।१)

चकार करवालेन स कालकवलोचितान् ॥ (५३।२)

प्रतिविन्ध्ये हते वीरे सुतसोमे निपातिते । (५४।१)

श्रुतकीर्तौ शतानीके छिन्ने च श्रुतवर्मणि ॥ (५४।२)

शिखण्डी कृष्टकोदण्डः शरैर्द्रौणिमपूरयत् । (५५।१)

द्रोणपुत्रो ऽपि खड्गेन क्रुद्धस्तं विदधे द्विधा ॥ (५५।२)

द्रौपदेयशिखण्डिवधः ॥ २ ॥कोपादाचार्यपुत्रेण वध्यमानाः प्रभद्रकाः । (५६।१)

मत्स्यसृञ्जयपाञ्चालाः कालं ददृशुरन्तिके ॥ (५६।२)

असितं रक्तवसनं रक्तमाल्यानुलेपनम् । (५७।१)

हसन्तं वीक्ष्य तं वीराः संहारं मेनिरे स्फुटम् ॥ (५७।२)

घनान्धकारे वीराणां रथकुञ्जरवाजिनाम् । (५८।१)

योधानां च क्षयं द्वारि चक्रतुर्भोजगौतमौ ॥ (५८।२)

एवमक्षौहिणीं हत्वा वसारक्तानुलेपनः । (५९।१)

निर्ययौ रौद्रचरितो द्रौणिर्भैरवविग्रहः ॥ (५९।२)

स गत्वा सहितस्तूर्णं हार्दिक्येन कृपेण च । (६०।१)

ददर्श भुवि राजानं भग्नशक्तिं सुयोधनम् ॥ (६०।२)

वारयन्तं गदाग्रेण मुहुः क्रव्यादमण्डलम् । (६१।१)

व्यथया मर्मदिन्या भक्षयन्तं वसुंधराम् ॥ (६१।२)

शोणितं वदनोद्वान्तं परिमृज्याशु तस्य ते । (६२।१)

सर्वपाञ्चालसंहारकथया ववृषुः सुधाम् ॥ (६२।२)

स किंचिच्छेषजीवो ऽपि तच्छ्रुत्वा वृत्तकन्धरः । (६३।१)

पर्यन्तग्रसिताव्यक्तभाषितैः प्रशशंस तान् ॥ (६३।२)

स परिष्वज्य यत्नेन द्रौणिं साश्रुविलोचनम् । (६४।१)

पुनर्नः संगमः स्वर्गे भूयादित्यवदच्छनैः ॥ (६४।२)

अङ्गे विधाय दयितां स गदां सदैव भुक्तां चिरं वसुमतीमवगूह्य दोर्भ्याम् । (६५।१)

कर्णावलम्बितबलोद्गतजीवचारो वीरः शनैः सुरवधूप्रणयी बभूव ॥ (६५।२)

दुर्योधनस्वर्गगमनम् ॥ ३ ॥अत्रान्तरे प्रयातायां क्षपायां क्षपितारयः । (६६।१)

जज्ञिरे पाण्डवाः कर्म दारुणं द्रौणिना कृतम् ॥ (६६।२)

मुक्तान्महाभयात्तस्मात्कृष्णा श्रुत्वा हतान्सुतान् । (६७।१)

अनुजांश्च सपाञ्चालान्पपात भुवि मूर्छिता ॥ (६७।२)

शनकैर्लब्धसंज्ञा सा विलपन्ती सुलोचना । (६८।१)

पार्थानां शोकविधुरा हृदयानि व्यदारयत् ॥ (६८।२)

यावन्न विशिखैः कृत्तमुत्तमाङ्गं विकर्मणः । (६९।१)

द्रौणेर्दृष्टं मया तावज्जीवितस्यायमञ्जलिः ॥ (६९।२)

इत्युक्त्वा द्रौपदी दुःखाद्वीक्षमाणा वृकोदरम् । (७०।१)

नोवाच किंचित्संतापान्मरणे कृतनिश्चया ॥ (७०।२)

ततो भीमः प्रियाशोकशूलेनाभ्याहतो हृदि । (७१।१)

प्रययौ रथमारुह्य द्रोणपुत्रजिघांसया ॥ (७१।२)

व्रजतस्तस्य कालाग्नेरिव लोकान्दिधक्षतः । (७२।१)

धूममालाभ्रमं चक्रे ललाटे भ्रुकुटिः क्षणम् ॥ (७२।२)

रौद्रो रुद्राश्रयो द्रौणिः क्रुद्धश्च पवनात्मजः । (७३।१)

गच्छामः पृष्ठतस्तस्मादित्यूचे पाण्डवान्हरिः ॥ (७३।२)

ततः किरीटिप्रमुखाः सह सात्यकिना ययुः । (७४।१)

रथिनः सेषवः सर्वे पाण्डुपुत्रा युयुत्सवः ॥ (७४।२)

ततस्ते द्रौणिमासाद्य प्रसुप्तवधपातकात् । (७५।१)

ध्वस्तच्छायं क्रियाहीनं कोपेनाकुलतां ययुः ॥ (७५।२)

अभिद्रुते भीमसेने द्रौणिं नकुलसारथौ । (७६।१)

पादचारी घृताभ्यक्तः सरस्वत्यास्तटे क्षणम् । (७६।२)

अपाण्डवं जगत्कर्तुं ब्रह्मशीर्षास्त्रमाददे ॥ (७६।३)

तद्विनाशाय पार्थो ऽपि ब्रह्मास्त्रमसृजत्कृती । (७७।१)

येनाभवन्दिशो व्याप्ताः कम्पातङ्कतरङ्गिताः ॥ (७७।२)

अत्रान्तरे समभ्यायान्नारदेन सह स्वयम् । (७८।१)

मुनिः सत्यवतीसूनुर्भगवान्भूतभावनः ॥ (७८।२)

सो ऽब्रवीद्द्रोणतनयं जिष्णुं च क्षयशङ्कितः । (७९।१)

अयं दिव्यास्त्रसंमर्दे हतवीरं जगद्दहेत् ॥ (७९।२)

पार्थ संहर दिव्यास्त्रं त्वं च द्रौणे गिरा मम । (८०।१)

अकाण्डे मा भवन्त्वेते लोकाः प्रलयभागिनः ॥ (८०।२)

इत्युक्ते मुनिना क्षिप्रं संजहारास्त्रमर्जुनः । (८१।१)

द्रौणिः प्रयोगकुशलो नेशो ऽभूदस्त्रसंहृतौ ॥ (८१।२)

ततः प्रज्वलिते लोके व्यथिते सुरमण्डले । (८२।१)

अभिमन्युवधूगर्भे द्रौणिरस्त्रमपातयत् ॥ (८२।२)

भूयस्तत्प्रतिषेधाय पुत्रसंतानवाञ्छया । (८३।१)

निन्दन्द्रोणसुतं पार्थस्तदस्त्रं कुपितो ऽसृजत् ॥ (८३।२)

ततः कृष्णो ऽवदज्जिष्णुं विषण्णं संततिक्षयात् । (८४।१)

मा शुचो धैर्यजलधे न ते वंशो विनङ्क्ष्यति ॥ (८४।२)

जात्वेनं जीवयिष्यामि दग्धमप्यस्त्रतेजसा । (८५।१)

उत्तरायाः स्थितं गर्भे सौभद्रतनयं शिशुम् ॥ (८५।२)

इति ब्रुवाणे गोविन्दे पार्थास्त्रे ज्वलिते भुवि । (८६।१)

उवाच द्रोणतनयं व्यासो देवर्षिणा सह ॥ (८६।२)

त्यज चूडामणिं रक्ष जीवरत्नं महास्त्रतः । (८७।१)

अशक्तश्च प्रमादी च जानीषे न यथोचितम् ॥ (८७।२)

वत्सराणां सहस्रं त्वं विस्ररोगी समाहितः । (८८।१)

दुर्भिक्षव्यञ्जको दुःखी विजने विचरिष्यसि ॥ (८८।२)

इति शप्तो गुरुसुतः कोपाद्व्यासमभाषत । (८९।१)

व्यसने पतितः कस्मात्क्षिप्तो ऽहं संकटे त्वया ॥ (८९।२)

यत्र यत्र भविष्यामि तत्र तत्र ममानुगः । (९०।१)

त्वमपि प्रतिशापेन मुने नित्यं भविष्यसि ॥ (९०।२)

इत्युक्त्वास्त्रोपहाराय चूडारत्नं वितीर्य सः । (९१।१)

प्रययौ द्रोणतनयो मुनिश्च मुनिना सह ॥ (९१।२)

ततः प्रशान्ते ब्रह्मास्त्रे पाण्डवाः सह शौरिणा । (९२।१)

चूडारत्नं समादाय याज्ञसेन्यै न्यवेदयन् ॥ (९२।२)

ऐषीकमस्त्रम् ॥ ४ ॥एवं प्रसाद्य पाञ्चालीं शोकार्ताः पाण्डुनन्दनाः । (९३।१)

पाञ्चालकदनं घोरं ध्यायन्तो न ययुर्वृतिम् ॥ (९३।२)

संजयेनेति कथिते श्रुत्वा राजाम्बिकासुतः । (९४।१)

पपात मूर्छितो मोहाल्लीनशोकानलः क्षणम् ॥ (९४।२)

तं शीतसलिलापूरैराश्वास्योवाच संजयः । (९५।१)

मन्त्रिणश्च प्रियान्पुत्राञ्शोचन्तं व्यथितेन्द्रियम् ॥ (९५।२)

स्वप्नमायाविलसितैः पर्यन्ते शोकमोहदैः । (९६।१)

संसारविभ्रमैर्धीराः स्पृश्यन्ते न मनीषिणः ॥ (९६।२)

देवैन्द्रजालिककृतैश्छायाक्रीडनकैरिव । (९७।१)

पुत्रैर्धनैश्च दारैश्च न मुह्यन्ति मदाशयाः ॥ (९७।२)

उपेक्षितस्त्वयैवायं दुर्नयाद्बान्धवक्षयः । (९८।१)

वृत्ते तस्मिन्नमिथ्यैव शोकं कर्तुमिहार्हसि ॥ (९८।२)

प्रभावप्रभवैर् भावैर् मायाविभवभावितैः । (९९।१)

अभावनिष्ठापर्यन्तैः सतां न क्रियते भ्रमः ॥ (९९।२)

स्वकर्ममुद्रिते लोके नियतौ प्रलयोदधौ । (१००।१)

कलयामि न कालस्य कश्च तावति वर्तते ॥ (१००।२)

इत्यादि संजयमुखा नृपमुग्रमोहभग्नं स्वयं विहितदुर्नयदृष्टपारम् । (१०१।१)

हेलावलत्कलभचञ्चलकर्णताललोलां भवस्थितिकथामसकृत्तमूचुः ॥ (१०१।२)