उद्योगपर्व ।नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

अभिमन्योः परिणये संगतानेकबान्धवाः । (२।१)

रत्नोज्ज्वला विराटस्य विविशुः पाण्डवाः सभाम् ॥ (२।२)

हेमासने संनिविष्टैर्वृष्णिपाञ्चालपुंगवैः । (३।१)

बभासे सा सभा वीरैर् द्यौर् इवामरशेखरैः ॥ (३।२)

एकासनगतौ तत्र जनार्दनयुधिष्ठिरौ । (४।१)

वैडूर्यहेमरुचिरां चक्राते स्वांशुभिः सभाम् ॥ (४।२)

अजातशत्रावचिरान्मित्रे ऽभ्युदयशालिनि । (५।१)

विकाशं भेजिरे नेत्रशतपत्राणि भूभुजाम् ॥ (५।२)

अथावदद्घनश्यामः कौस्तुभांशुतडिद्घनः । (६।१)

नर्तयन्भवनोद्याननीलकण्ठानिवाच्युतः ॥ (६।२)

स बभौ स्वच्छदशनच्छायाछुरितदिङ्मुखः । (७।१)

पाञ्चजन्यस्य किरणान्निपीतान्विकिरन्निव ॥ (७।२)

विदितं राजसिंहानां यदेतत्पुनरुच्यते । (८।१)

तद्दीर्घसंभृतस्यान्तर्मन्युवेगस्य जृम्भितम् ॥ (८।२)

गणना नृपमध्ये ऽस्मिन्न शक्या कौरवागसाम् । (९।१)

कृष्णाकचग्रहो येषां केतुभूतः प्रकाशते ॥ (९।२)

तथापि सामसाध्ये ऽर्थे न दण्डः सद्भिरिष्यते । (१०।१)

को हि हस्तावचेयेषु पद्मेषु परशुं क्षिपेत् ॥ (१०।२)

श्रुत्वैतदूचे हलभृत्कैलासधवलच्छविः । (११।१)

क्षीरोद इव शीतांशुकला दन्तांशुभिः क्षिपन् ॥ (११।२)

यदाह जगतामेष बान्धवः कमलाघवः । (१२।१)

तदेव मतमस्माकं क्व विना साम सिद्धयः ॥ (१२।२)

साध्यान्साम्ना परान्हत्वा लक्ष्मीमण्डनदर्पणम् । (१३।१)

पश्चात्तापविनिःश्वासैः कः कुर्यान्मलिनं यशः ॥ (१३।२)

स्वबन्धुवधलब्धा श्री प्रवृत्तापि न शोभते । (१४।१)

स्वकपोलोद्धृतैर्मासैः श्लिष्टा कृत्तेव नासिका ॥ (१४।२)

क्रूरकर्माजिता स्थित्वा श्रीः शिखेवाशुशुक्षणेः । (१५।१)

याति पश्चाद्विधायाशु तमः कश्मलकज्जलैः ॥ (१५।२)

अजातशत्रोर्गेहेषु नन्दन्तः कुरुनन्दनाः । (१६।१)

पार्थाश्च कौरवेन्द्रस्य मोदन्तो हस्तिनापुरे ॥ (१६।२)

धन्या बन्धुगृहोद्याने परस्परमयन्त्रिताः । (१७।१)

यान्ति भुक्तोत्तरास्थाने सुन्दरीनर्मसाक्षिताम् ॥ (१७।२)

मुग्धाङ्गना मधु रहस्तन्त्री मधुरगीतयः । (१८।१)

सुहृद्बन्धुजनैर्गोष्ठी पुण्यकल्पतरोः फलम् ॥ (१८।२)

क्षीणकोशसहायानाम् उपायोपक्रमद्विषाम् । (१९।१)

नृणां मरणरूढानां प्रथमं समरे रुधि ॥ (१९।२)

इत्युक्ते रौहिणेयेन सात्यकिः सत्यपौरुषः । (२०।१)

कोपाञ्चितमुखालोलगण्डताण्डविकुण्डलः ॥ (२०।२)

उवाचासिव्रणलुठन्मुक्ताहारे ऽथ वक्षसि । (२१।१)

कुर्वन्सितोत्तरीयस्य पुनः पुनरुदञ्चनम् ॥ (२१।२)

अहो दूरपरिभ्रष्टमानं मसृणमुच्यते । (२२।१)

कुतो वा दीनदर्पाणामाक्रान्तिविकटा गिरः ॥ (२२।२)

वधैकभेषजे शत्रौ यत्स्निह्यति मनो नृणाम् । (२३।१)

सा ह्यनायासितोदग्रखड्गानाम् अतिभीरुता ॥ (२३।२)

प्रतिष्ठां छादितभिया हितव्याजाच्छमैषिणाम् । (२४।१)

अलग्नौष्ठाक्षरा वाचो न शृण्वन्ति रणप्रियाः ॥ (२४।२)

मृदवः सुहृदामग्रे मानिनीप्रणये नताः । (२५।१)

परावमर्दकठिनाः शौर्याध्माता हि मानिनः ॥ (२५।२)

अनाकृष्टासिचापानां विस्मृतप्रथितागसाम् । (२६।१)

याच्ञाविहितसाम्ना श्रीश्छिन्नहस्तस्य कङ्कणः ॥ (२६।२)

मन्त्रिमन्त्रपरित्यक्तमन्युहालाहलः परैः । (२७।१)

वध्यते राजभुजगः प्रमाणं यस्य भीरवः ॥ (२७।२)

रूढस्नेहाः परार्थेषु न ते शाम्यन्ति कौरवाः । (२८।१)

यावत् पाण्डवदोर्दण्डपीडां नायाति गाण्डिवम् ॥ (२८।२)

रणलक्ष्मीकटाक्षैस्ते यावत्कर्णान्तगामिभिः । (२९।१)

न विद्धाः पक्ष्मलैर्बाणैस्तावन्नायान्ति रक्तताम् ॥ (२९।२)

एते क्रोधाग्निसंतापजाततृष्णाः शरा मम । (३०।१)

नापीत्वा निर्वृतिं यान्ति शोणितं कौरवोरसाम् ॥ (३०।२)

कृष्णापरिभवक्षान्तिस्फूर्जल्लज्जारजोजुषः । (३१।१)

वाञ्छन्त्यसृङ्नदीस्नानं भीष्मद्रोणकृपा ध्रुवम् ॥ (३१।२)

उक्त्वेति सात्यकिस्तूर्णं बभूव भ्रकुटीमुखः । (३२।१)

उद्भूतकालकूटस्य बिभ्राणो रूपमम्बुधेः ॥ (३२।२)

अथ तद्वचनास्वादलोलमौलिषु राजसु । (३३।१)

युधिष्ठिरं प्रतिष्ठाय द्रुपदो ऽप्यादधे वचः ॥ (३३।२)

हरिर्यदाह रामश्च स एवाद्य सतां क्रमः । (३४।१)

सात्यकिः शौर्यसदृशं धन्यं किं वा प्रभाषताम् ॥ (३४।२)

अयत्नसाध्यं शंसत्सु यान्ति निर्वाच्यतां बुधाः । (३५।१)

विना तु शत्रुकान्तास्त्रैर्न तत्क्रोधाग्निनिर्वृतिः ॥ (३५।२)

राज्ञा दूता विसृज्यन्तां कृतकं साम चार्थ्यताम् । (३६।१)

दत्त्वा स्थानद्वये पादौ विचिन्त्यैकं समाश्रयेत् ॥ (३६।२)

आनीयतां धृष्टकेतुः सेनाबिन्दुश्च भूपतिः । (३७।१)

भगदत्तः स चेन्द्रस्य दैत्यसंग्रामबान्धवः ॥ (३७।२)

शल्यश्च शत्रुशल्याभो जयत्सेनश्च मागधः । (३८।१)

केकया भ्रातरः पञ्च युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ (३८।२)

इत्युक्त्वा द्रुपदो राजा विरराम धिया निधिः । (३९।१)

कृष्णस्यानुमते दूता विसृष्टाश्च ययुर्नृपान् ॥ (३९।२)

ततो मुरारेर्वचसा पुरोहितम् अनल्बणम् । (४०।१)

साकारमोजसा राशिं द्रुपदो निजमब्रवीत् ॥ (४०।२)

द्विजेन्द्र कौरवेन्द्रो ऽसौ गत्वा साम त्वयार्थ्यताम् । (४१।१)

अविबन्धेन यावन्न सैन्यमायाति पूर्णताम् ॥ (४१।२)

वक्तुं त्वमेव जानीषे विचित्रं लघु सारवत् । (४२।१)

इति पाञ्चालराजेन विसृष्टः स कुरून्ययौ ॥ (४२।२)

गते तस्मिन्मधुरिपुर्वृष्णिवीरैः सहापरैः । (४३।१)

आमन्त्र्य पाण्डुतनयान्मात्स्यं च द्वारकां ययौ ॥ (४३।२)

अतृप्ता दर्शने तस्य पार्थाः संस्तम्भ्य मानसम् । (४४।१)

उद्योगं बान्धवगिरा चक्रिरे बलसंग्रहे ॥ (४४।२)

अत्रान्तरे धार्तराष्ट्रः श्वेताश्वश्च रणोत्सुकः । (४५।१)

जग्मतुः केशवं तुल्यं साहाय्यं याचितुं रणे ॥ (४५।२)

तौ द्वारकां समासाद्य रत्नैर्भ्राजिष्णुमन्दिराम् । (४६।१)

अमात्यैः कौरवस्येव समन्तादभिराजिताम् ॥ (४६।२)

अन्तःपुरं विविशतुः शौरेः केलीगृहं श्रियः । (४७।१)

नीलरत्नांशुभिर् व्याप्तं धूपधूमशिखायितैः ॥ (४७।२)

तौ शयानं ददृशतुस्तत्र केशिनिसूदनम् । (४८।१)

स्वच्छस्फटिकपर्यङ्के क्षीरार्णव इवापरे ॥ (४८।२)

शनैर्निद्रायमाणस्य शीर्षान्ते तत्र कौरवः । (४९।१)

उपाविशत्फल्गुणो ऽपि चरणाम्बुजयोः पुरः ॥ (४९।२)

ततः प्रबुद्धो भगवान्ददर्शाग्रे धनंजयम् । (५०।१)

श्लिष्टाञ्जलिपुटस्पृष्टकिरीटं विकटद्युतिम् ॥ (५०।२)

कृताभिवादनं पृष्ट्वा कुशलं सव्यसाचिनम् । (५१।१)

शय्योपधानलग्नांसमपश्यच्च सुयोधनम् ॥ (५१।२)

ताभ्यामभ्यर्थितो युद्धे सहायो ऽस्तु भवानिति । (५२।१)

परावृत्यावदद्देवः कौरवाभिमुखाननः ॥ (५२।२)

प्राप्तस्तावद्भवान्पूर्वं चरमः श्वेतवाहनः । (५३।१)

पूर्वसंदर्शनात्किंतु पार्थ एव वृणोति माम् ॥ (५३।२)

अक्षौहिणी च वृष्णीनामयोद्धा चास्मि भूपते । (५४।१)

द्वे भागे विदिते तुल्ये गृहाणाक्षौहिणीमतः ॥ (५४।२)

इत्युक्तः शौरिणा हृष्टस्तथेत्यूचे स्मिताननः । (५५।१)

मन्यमानो ऽधिकं भागं वृष्णिसेनां सुयोधनः ॥ (५५।२)

कृतवर्ममुखैर्गुप्तां तमादाय वरूथिनीम् । (५६।१)

केशवेनाभ्यनुज्ञातः स ययौ हस्तिनापुरम् ॥ (५६।२)

अर्जुनो ऽपि हरिं लब्ध्वा वचसा त्यक्तसंगरम् । (५७।१)

बद्धप्रतिज्ञं सारथ्ये पृथ्वीलाभममन्यत ॥ (५७।२)

ततः कृष्णं समामन्त्र्य कृष्णश्च श्वेतवाहनः । (५८।१)

युधिष्ठिरान्तिकं प्रायादल्पशीघ्रपदानुगः ॥ (५८।२)

अत्रान्तरे धर्मसूनोः साहाय्ये शल्यमागतम् । (५९।१)

जहार कौरवस्तुल्यच्छन्नसन्मानभोजनैः ॥ (५९।२)

नृत्यगीतैर्बहुविधैर्माल्यरत्नवरांशुकैः । (६०।१)

राजार्हैरुपचारैश्च तैस्तैः पथिषु कल्पितैः ॥ (६०।२)

आदौ स सेवितस्तेन प्रतिपन्नः सहायताम् । (६१।१)

दुःखं ययौ धर्मसुतं लज्जाकुटिलकन्धरः ॥ (६१।२)

युधिष्ठिरेण विनयात्पूजितः सो ऽभ्यधात्पुनः । (६२।१)

हरणं कौरवेन्द्रेण व्याजसमानभोजनैः ॥ (६२।२)

द्यूते कृष्णापरिक्लेशं वनवासादि यन्नृणाम् । (६३।१)

श्रुत्वा युधिष्ठिराद्दुःखं कथान्ते मद्रपो ऽवदत् ॥ (६३।२)

पुरा त्रिशिरसं शक्रः सुतं त्वष्टुः प्रजापतेः । (६४।१)

अघातयत्तपस्यन्तमुग्रं तद्व्रतशङ्कितः ॥ (६४।२)

ततः क्रुद्धो ऽसृजत्त्वष्टा पुत्रं वृत्राभिधं पुनः । (६५।१)

तपसा येन विजिताः सुराः शर्म न लेभिरे ॥ (६५।२)

समरे वज्रिणं वीरं कवलीकृत्य हेलया । (६६।१)

निर्विकाराननस्तस्थौ सुरसंहारदीक्षितः ॥ (६६।२)

विधातृदिष्टया तस्मिञ्जृम्भया विनतानने । (६७।१)

संकोचिताङ्गः सहसा निर्ययौ त्रिदशेश्वरः ॥ (६७।२)

ततः शरणमभ्येत्य विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम् । (६८।१)

अवाप तद्वधोपाये मन्त्रं बलनिसूदनः ॥ (६८।२)

साम्ना सख्यं समादाय स वृत्रेण तरस्विना । (६९।१)

अचिन्तयत्सदा रन्ध्रं गूढं तस्य निपातने ॥ (६९।२)

अथ संध्यासमाधिस्थं शक्रो विष्णोरनुज्ञया । (७०।१)

वज्रगर्भेण फेनेन सो ऽवधीद्वृत्रमुत्कटम् ॥ (७०।२)

तस्मिन्हते समाक्रान्तो घोरया ब्रह्महत्यया । (७१।१)

न क्वचित्प्रत्ययं लेभे शक्रश्चक्राकुलाशयः ॥ (७१।२)

स पापविपरीतात्मा गत्वातिविपुलं सरः । (७२।१)

मृणालबालनिलयो बभूवानुशयाकुलः ॥ (७२।२)

ततः शक्रपदे राजा नहुषो वासवाधिकः । (७३।१)

सुरैः ससिद्धमुनिभिर्वृतः शून्ये सुरालये ॥ (७३।२)

स शचीं प्रार्थयामास नवैश्वर्यविमोहितः । (७४।१)

लब्ध्वा महत्पदं मूर्खाः सेवन्ते नाशमात्मनः ॥ (७४।२)

सा सती बलिना तेन याच्यमाना पुनः पुनः । (७५।१)

गुरुं बृहस्पतिं पत्युः प्रययौ शरणं शची ॥ (७५।२)

सा गत्वा तद्गिरा दूरमुपसृत्य प्रदर्शितम् । (७६।१)

सरस्तदन्तः प्रच्छन्नं ददर्श मरुतां पतिम् ॥ (७६।२)

प्रेयस्या विषमस्थो ऽसौ दृष्टो निःश्वस्य दुःखितः । (७७।१)

उवाच ज्ञानवृत्तान्तस्तामस्रुलुलितेक्षणाम् ॥ (७७।२)

दुर्मदो ऽसौ महाकोपो नहुषो राजकुञ्जरः । (७८।१)

न विनाशयितुं शक्यो बलात्कमललोचने ॥ (७८।२)

गत्वा त्वं युक्तिमास्थाय ब्रूहि तं मन्मथान्तरम् । (७९।१)

सप्तर्षिस्यन्दनारूढः स्वैरमागच्छ मामिति ॥ (७९।२)

इति भर्त्रा समादिष्टा पौलोमी छन्नचारिणी । (८०।१)

तामेव विदधे तूर्णं नहुषेणैत्य संविदम् ॥ (८०।२)

ततो मुनिरथं कृत्वा व्रजन्नहुषदेवराट् । (८१।१)

सर्पेति चरणाग्रेण त्वरितो ऽगस्त्यमस्पृशत् ॥ (८१।२)

कोपान्महामुनेस्तस्य शापेन पतितो ऽथ सः । (८२।१)

अवाप सर्पतामेव यस्त्वया मोचितः पुरा ॥ (८२।२)

नदीस्त्रीवृक्षशैलेषु गुरुवाक्यात्पुरंदरः । (८३।१)

उत्ससर्ज ततः स्वस्थो ब्रह्महत्यामनाकुलः ॥ (८३।२)

अभ्यर्थितो ऽत्र त्रिदशैर्गुरुवाक्यादकल्मषः । (८४।१)

निजं राज्यमवाप्येन्द्रो ननन्द दयितासखः ॥ (८४।२)

आख्यानमिन्द्रविजयं श्रुत्वेदं विजयोद्यमे । (८५।१)

जयं लभन्ते नियमादतस्ते कथितं मया ॥ (८५।२)

इन्द्रविजयः । । १इत्युक्तं मद्रराजेन निशम्य विजयैषिणा । (८६।१)

विनयावनतः स्वैरं व्याजहार युधिष्ठिरः ॥ (८६।२)

कुरुपक्षाश्रितेनापि कार्यं संपाद्यतां त्वया । (८७।१)

कुर्वता सूतपुत्रस्य तेजोवधविगर्हणाम् ॥ (८७।२)

तथेत्यथ प्रतिश्रुत्य शल्यः प्रायात्कुरून्प्रति । (८८।१)

दिशन्भुवनसंनाहं गजगण्डालिखण्डलैः ॥ (८८।२)

अत्रान्तरे पाण्डुसुतानाययौ गरुडध्वजः । (८९।१)

सात्यकिश्चेकितानश्च जयत्सेनश्च मागधः ॥ (८९।२)

केकया धृष्टकेतुश्च कुन्तिभोजश्च भूपतिः । (९०।१)

कुर्वन्तो विपुलानीकैर्निःसंचारां वसुंधराम् ॥ (९०।२)

वाहिन्यस्ता गजग्राहाः शस्त्रवीचीविशृङ्खलाः । (९१।१)

प्रविश्य पार्थसैन्याब्धिं ययुर्दुर्लक्ष्यतामिव ॥ (९१।२)

शनैः प्रवृद्धसैन्येषु पाण्डवेषु परेषु च । (९२।१)

कुरुराजसभां धीरो विवेश स पुरोहितः ॥ (९२।२)

भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यबाह्लिकसेविताम् । (९३।१)

प्रविश्य लेभे सत्कारं राजसिंहगुहां सभाम् ॥ (९३।२)

स पृष्ट्वानामयं सर्वान्क्रमावाप्तवचःक्रमः । (९४।१)

प्रोवाच प्रतिभोन्मेषनिर्विशङ्कमतिर्द्विजः ॥ (९४।२)

धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च क्रमप्राप्ता यथा मही । (९५।१)

तन्नाम विदितं लोके यथा चात्मा तथात्मजः ॥ (९५।२)

भवद्भिः स्वेच्छया दत्तामपि पार्थः कृशां श्रियम् । (९६।१)

निनाय पूर्णतां शुक्लपक्षश्चन्द्रकलामिव ॥ (९६।२)

यथास्य सा हृता नैव तद्वक्तुं मतमेति नः । (९७।१)

अविस्मृतनिकाराणां न हि मामसमर्थता ॥ (९७।२)

वनवासावधिः पूर्णश्छन्नवासो ऽतिवाहितः । (९८।१)

पितामहपितृव्यैर्नो वृत्तिः स्वांशेन कल्प्यताम् ॥ (९८।२)

इति यौधिष्ठिरं विप्रः संदेशं विनिवेद्य सः । (९९।१)

इङ्गितज्ञो नरेन्द्राणां वक्त्रेषु दृशमादधे ॥ (९९।२)

ततः शान्तनवो धीमानुवाचानन्दनिर्भरः । (१००।१)

दिष्ट्या शमार्थिनः पार्था दिष्ट्या नेच्छन्ति संगरम् ॥ (१००।२)

दिष्ट्या गाण्डीवदहनं न प्रविष्टा महारथाः । (१०१।१)

दिष्ट्या सर्वे कृतान्तस्य विस्मृताः पृथिवीभुजः ॥ (१०१।२)

इति ब्रुवाणे गाङ्गेये कर्णः कोपादभाषत । (१०२।१)

संरम्भस्रस्तवस्त्राग्रनियमालोलदोर्द्रुमः ॥ (१०२।२)

विजिताश्चानुकम्प्याश्च याचन्ते यदि पाण्डवाः । (१०३।१)

गम्भीरघोषगर्भः किं प्रहर्षस्ते पितामह ॥ (१०३।२)

उच्चैः क्रियन्ते स्तुतिभिः सर्वदा पाण्डवास्त्वया । (१०४।१)

तत्सहस्रगुणाः सन्ति देशे देशे महारथाः ॥ (१०४।२)

इति कर्णवचः श्रुत्वा भीष्मः स्मितमुखो ऽब्रवीत् । (१०५।१)

अहो नु वल्लभो मन्त्री हितमाभाषसे प्रभोः ॥ (१०५।२)

न शक्ताः समरे स्थातुं न चेच्छन्ति शमं खलाः । (१०६।१)

भ्रष्टोभयपदा नूनं पैशुन्यैकान्तवृत्तयः ॥ (१०६।२)

चित्रं नेच्छसि सौहार्दमपि दृष्टः पराक्रमः । (१०७।१)

राधेयघोषयात्रायां गोग्रहे च स्वयं त्वया ॥ (१०७।२)

इति वादिनि गाङ्गेये प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः । (१०८।१)

विमृष्योवाच विनयादनुमान्य पितामहम् ॥ (१०८।२)

अमीषां भूमिपालानां कृत्स्नस्य च कुलस्य नः । (१०९।१)

श्रेयः शान्तनवेनोक्तं सत्यमायतिदर्शिना ॥ (१०९।२)

गच्छ संजय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (११०।१)

आसाद्य मद्गिरा ब्रूहि येन सौहार्दमिच्छति ॥ (११०।२)

न यस्य चिन्तयित्वापि किंचित्पश्यामि किल्बिषम् । (१११।१)

स धीमान्धर्मतनयस्तत्तद्वाच्यस्त्वयोचितम् ॥ (१११।२)

इति वैचित्रवीर्येण गावल्गानेर् उदारधीः । (११२।१)

आदिष्टः पाण्डुतनयान्प्रययौ सपुरोहितः ॥ (११२।२)

उपप्लवविनष्टान्स रथेन जवशालिना । (११३।१)

पाण्डवान्प्राप्य शनकैः सभाभवनमाविशत् ॥ (११३।२)

स युधिष्ठिरमभ्येत्य कृष्णभीमधनंजयैः । (११४।१)

चेदिसृञ्जयपाञ्चालमत्स्यमागधकेकयैः ॥ (११४।२)

विराजितां सभां भास्वत्स्वप्रभाभरणाननाम् । (११५।१)

प्रणनाम निजं नाम संजयः परिकीर्तयन् ॥ (११५।२)

कुशलं बान्धवकुले पृष्ट्वोवाच ततो नृपः । (११६।१)

अप्यस्माकं सभार्याणां स्मरन्ति कुरुपुंगवाः ॥ (११६।२)

अपि संजय वैराग्नेः प्रवृद्धस्य शमाम्बुभिः । (११७।१)

प्रतीकारपरो राजा सामज्येष्ठो ह्युपक्रमः ॥ (११७।२)

अपि नारभते कर्म येनानुशयतापितः । (११८।१)

म्लानीकरोति निःश्वासैः कीर्तिमुक्तावलीं मुहुः ॥ (११८।२)

माद्यद्गजघटाभोगविस्तीर्णां श्रियमात्मनः । (११९।१)

अपि वीक्ष्य न तादृशि वेत्यायूंषि वहन्त्यसौ ॥ (११९।२)

अप्यस्मान्बन्धुभावेन वीक्षमाणो ऽम्बिकासुतः । (१२०।१)

कुलैकनाशपिशुने न पुत्रवचने स्थितः ॥ (१२०।२)

श्रुत्वैतत्संजयो राज्ञः प्रसन्नमधुरा गिरः । (१२१।१)

उवाच साधु सर्वत्र वर्तते कौरवेश्वरः ॥ (१२१।२)

क्षमावरवधूहाराः कुरवो गतकिल्बिषाः । (१२२।१)

वर्तन्ते यद्ययुद्धेन भवान्संतोषमेष्यति ॥ (१२२।२)

न महान्तः प्रशंसन्ति युद्धं संशयपञ्जरम् । (१२३।१)

मित्रबन्धुक्षयात्प्राप्तो जयो ऽप्यत्र पराजयः ॥ (१२३।२)

अथवा मन्युना व्याप्तो वर्तसे यदि निष्कृपः । (१२४।१)

तद्वृथैवानुभूताः किं वनवासादियन्त्रणाः ॥ (१२४।२)

यदि धर्मः प्रमाणं ते न स्यात्सरलचेतसः । (१२५।१)

तदैव कुरवः सर्वे न स्युर्भीमार्जुनक्रुधा ॥ (१२५।२)

सर्वक्षयफले युद्धे विभूत्यै मा कृथा मतिम् । (१२६।१)

अलोभाभरणा एव शोभन्ते त्वादृशां श्रियः ॥ (१२६।२)

संजयेनेत्यभिहिते धर्मसूनुरभाषत । (१२७।१)

दन्तत्विषा प्रकटयन्स्वच्छं निजमिवाशयम् ॥ (१२७।२)

युद्धैषिणी कदा वाचमस्माकं श्रुतवानसि । (१२८।१)

लोकसंहारचकितो नैवं तदभिभाषसे ॥ (१२८।२)

निजा श्रीर् अपरित्याज्या रक्षणीयाश्च बान्धवाः । (१२९।१)

अस्मिन्दोलाचले कार्ये प्रमाणं नो जनार्दनः ॥ (१२९।२)

इत्युक्ते धर्मराजेन बभाषे कमलाधवः । (१३०।१)

युष्मदायत्तमधुना युद्धं संजय वा मम ॥ (१३०।२)

अप्ययुद्धरुचो यावद्ग्रामैः पञ्चभिरर्थिनः । (१३१।१)

पाण्डवा यदि नामीषां सम्यग्वर्तेत कौरवः ॥ (१३१।२)

अतो ऽन्यथा तु गाण्डीवनिःसृतैः शरमण्डलैः । (१३२।१)

कबन्धताण्डवोच्चण्डां निजां द्रक्ष्यस्यनीकिनीम् ॥ (१३२।२)

इति शौरेर्वचः श्रुत्वा सानुजस्य च भूपतेः । (१३३।१)

कुरून्प्रति ययौ तूर्णमनुज्ञां प्राप्य संजयः ॥ (१३३।२)

स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रस्य मन्दिरम् । (१३४।१)

दिनान्ते ऽध्वपरिश्रान्तो द्वाःस्थेनावेदितो ऽविशत् ॥ (१३४।२)

निवेद्य कुशलं तस्मै पाण्डवानां महौजसाम् । (१३५।१)

प्रातर्वक्तास्मि तद्वाक्यमित्युक्त्वा स्वगृहं ययौ ॥ (१३५।२)

१। संजययानम् तस्मिन्गते शङ्कमानो विनिद्रो ऽनुशयाकुलः । (१३६।१)

आनाय्य विदुरं राजा पप्रच्छ हितमात्मनः ॥ (१३६।२)

गत्वा पाण्डुसुतान्वीरान्प्रत्यायातो ऽद्य संजयः । (१३७।१)

जाने नैतद्वचः प्रातः सभायां किं नु वक्ष्यति ॥ (१३७।२)

एतच्छ्रुत्वावदत्क्षत्ता राजन्किं परितप्यसे । (१३८।१)

धीमतो विबुधस्यापि किं ते व्यसनमागतम् ॥ (१३८।२)

नाकृतार्थो लभेन्निद्रां कामीवादुर्लभाङ्गनः । (१३९।१)

दुर्बलो बलिनाक्रान्तश्चौरो वा गणितान्तरः ॥ (१३९।२)

निःसंतोषः परस्वेषु न कश्चित्कुरुते मतिम् । (१४०।१)

गाढतृष्णाप्रतप्तानां दुर्वारो हि प्रजागरः ॥ (१४०।२)

कल्याणशीलाः संघर्षहर्षक्रोधेन चोज्झिताः । (१४१।१)

चिन्ताज्वरेण स्पृश्यन्ते न हि नाम मनीषिणः ॥ (१४१।२)

विकारो लक्ष्यते येन न संपत्सु विपश्चिता । (१४२।१)

कृच्छ्राणि संतरेद्येन तत्पाण्डित्यं प्रचक्षते ॥ (१४२।२)

समस्तसंशयावासम् अनर्थायतनं महत् । (१४३।१)

तमःप्रसादनं घोरं प्रपद्यन्ते न पण्डिताः ॥ (१४३।२)

मन्त्रे मतिर्भये धैर्यं व्यवहारे प्रगल्भता । (१४४।१)

पाण्डित्यमेतदुचितं शुकपाठस्ततो ऽन्यथा ॥ (१४४।२)

गुणानुरागो विनतिर्विवेकः साधुसंगमः । (१४५।१)

असंमोहश्च कार्येषु स्वभावो ऽयं विपश्चिताम् ॥ (१४५।२)

वृत्तिहीनो ऽपि नाकार्यं न दर्पं बलवानपि । (१४६।१)

न दुःखितो ऽपि संतापं भजते यः स पण्डितः ॥ (१४६।२)

प्रतिभावान्समुन्नीय युक्तं वदति संसदि । (१४७।१)

अनिन्द्यं कुरुते यश्च स विद्वानिति गण्यते ॥ (१४७।२)

परोपकारचतुराः परायासासहिष्णवः । (१४८।१)

दुर्लभाः किल लोके ऽस्मिन्प्रियवाचो विपश्चितः ॥ (१४८।२)

धिक्तान्मूर्खान्मदक्रोधलोभमोहमनोभवैः । (१४९।१)

ये नृत्यन्ते यथाकामं यन्त्रपुत्रकवत्सदा ॥ (१४९।२)

किं तैर्विवेकरहितैर्निपतद्भिः पदे पदे । (१५०।१)

आयासो जीवितं येषां निधनं च प्रियाशिषः ॥ (१५०।२)

मूर्खः सर्वज्ञतामानी वित्तहीनो महाशयः । (१५१।१)

अप्रभुः कोपकटुको मूढः कैर्न विडम्ब्यते ॥ (१५१।२)

ये चानिमित्तपिशुना ये च दोषावलोकिनः । (१५२।१)

अप्रशस्तान्खलान्कस्तान्घूकानिव विसर्जयेत् ॥ (१५२।२)

वृद्धिं यद्याति सहसा मूढानां विद्धि तद्गतम् । (१५३।१)

पर्यन्तकाले दीपस्य बहुलीभवति श्रुतिः ॥ (१५३।२)

असत्यमलिना वाणी कार्पण्यमलिनं मनः । (१५४।१)

मात्सर्यमलिना दृष्टिर्न भवत्यदुरात्मनाम् ॥ (१५४।२)

कुलान्तकं त्यज सुतं मा स्वधर्माद्व्यनीनशः । (१५५।१)

धर्मात्प्रियतरं नान्यत्सत्याच्च सततं सताम् ॥ (१५५।२)

पुरा विरोचनो दैत्यः सुधन्वा चाङ्गिरःसुतः । (१५६।१)

केशिन्या देवकन्याया मन्दिरं सह जग्मतुः ॥ (१५६।२)

न्यस्ते हेमासने तत्र तयोः संघर्षशालिनोः । (१५७।१)

वयं श्रेष्ठा इति मिथो विवादः समजायत ॥ (१५७।२)

जीवितं पणमादाय ततस्तौ जातमत्सरौ । (१५८।१)

विरोचनस्य पितरं प्रह्लादं द्रष्टुमापतुः ॥ (१५८।२)

ताभ्यां निवेद्य वृत्तान्तं दृष्टः संस्पृष्टसंशयम् । (१५९।१)

प्रह्रादः पुत्रमवदन्न सत्यं हर्तुमुत्सहे ॥ (१५९।२)

इत्युक्ते दैत्यराजेन प्रशंसन्सत्यशीलताम् । (१६०।१)

तुष्टो ऽस्य विजितं पुत्रं सुधन्वा स्वयमत्यजत् ॥ (१६०।२)

स्वयं पणीकृतप्राणमपि पुत्रं निरस्य सः । (१६१।१)

ररक्ष धर्ममर्यादां प्रह्लादः सत्यभूषणः ॥ (१६१।२)

विनयाभरणा लक्ष्मीरार्जवाभरणं मनः । (१६२।१)

वाणी च सत्याभरणा न हि नामाकृतात्मनाम् ॥ (१६२।२)

न सत्यं पृथिवीपाल भूम्यर्थे हातुमर्हसि । (१६३।१)

सत्यमेव हि पाथेयं संसारविषमाध्वनि ॥ (१६३।२)

यथा यथा मतिः पुंसां कल्याणाभिनिवेशिनी । (१६४।१)

तथा तथा प्रतिपदं सूते निखिलसंपदः ॥ (१६४।२)

हता सभा वृद्धहीना वृद्धाश्चाधर्मवादिनः । (१६५।१)

धर्मश्च सत्यरहितः सत्यं च कलिसंश्रयम् ॥ (१६५।२)

जन्मान्तरे ऽप्यसुखदं घोरमायतिदर्शिनः । (१६६।१)

न पश्चात्तापजननं विबुधाः कर्म कुर्वते ॥ (१६६।२)

हंसरूपः पुरात्रेयः साध्यैः पृष्टो महीश्वरः । (१६७।१)

उवाच संपदां पात्रं धीरा विजितमन्यवः ॥ (१६७।२)

न गिरो मर्मभेदिन्यः सभ्रूभङ्गाश्च नो दृशः । (१६८।१)

न विकाराश्च कटुका भवन्त्यमलचेतसाम् ॥ (१६८।२)

कर्तव्यमिति यत्कृत्यं संक्षेपेण समाप्यते । (१६९।१)

न तेषां रज्जुदीर्घेयं प्रसक्तानुप्रसक्तिका ॥ (१६९।२)

न सेव्या धनिनो नीचा नानुगम्या मदोद्धताः । (१७०।१)

न कार्याः सुहृदो लुब्धा नाक्षेप्या बलशालिनः ॥ (१७०।२)

राजन्सुयोधनस्नेहात्किल्बिषे मा मनः कृथाः । (१७१।१)

तमो हि मरणादूर्ध्वं लम्बमानम् अनैशिकम् ॥ (१७१।२)

अनागतेषु दोषेषु यो न जानाति संवृतिम् । (१७२।१)

व्यसने संनिपतितो विवशः स करोति किम् ॥ (१७२।२)

प्रजागरे विदुरवाक्यम् ॥विदुरेणेत्यभिहिते निःश्वस्योवाच भूपतिः । (१७३।१)

जयं धर्मानुजं जाने किंतु त्याज्यो न मे सुतः ॥ (१७३।२)

विधातृविहितं नाम को ऽतिवर्तितुमीश्वरः । (१७४।१)

भवितव्यतयादिष्टं सत्यं न न भविष्यति ॥ (१७४।२)

पुरा न मृत्युरस्तीति श्रुतं गूढं वचो मया । (१७५।१)

कथं तदपि मे क्षत्तः संशयं छेत्तुमर्हति ॥ (१७५।२)

तच्छ्रुत्वा विदुरो ऽवादीच्छूद्रो ऽहं कथमीश्वरः । (१७६।१)

वक्तुं गुह्यविदां गुह्यं श्रुतिगर्भमवैदिकः ॥ (१७६।२)

सनत्सुजातो योगीन्द्रो बाल एव सनातनः । (१७७।१)

मत्सुतो ऽद्य समभ्येत्य त्वद्वाक्यं प्रतिभाषताम् ॥ (१७७।२)

अभिधायेति तं क्षत्ता सस्मार ध्यानमास्थितः । (१७८।१)

ध्यातमात्रश्च सो ऽभ्येत्य पृष्टः प्रोवाच भूभुजम् ॥ (१७८।२)

क्रोधो ऽन्तकः सर्वमिदं निहन्ति य एष पुंसां वदनादुदेति । (१७९।१)

विमोहकामाञ्जलिना जनौघं पिबन्नशेषं मरणं न मृत्युः ॥ (१७९।२)

प्रौढारिषड्वर्गमयो ऽन्तरस्थो मृत्युर्नराणां शमनो न मृत्युः । (१८०।१)

जन्मैव मृत्युः स यतो ऽस्ति तस्मिञ्जन्मन्यपेते न हि मृत्युरस्ति ॥ (१८०।२)

जयन्ति विप्रा मरणं न नाम शुष्कक्रियामात्रनिषण्णचित्ताः । (१८१।१)

छन्दांसि तत्रैव निवारयन्ति न तीर्थसेवा न तपो न यज्ञः ॥ (१८१।२)

निरत्ययं निर्वृतिधामशोकहर्षातिरिक्तातिगुणत्रयं ये । (१८२।१)

भजन्ति तेषाममृतं स्वसंवित्क्रोधस्तु मूर्खान्समुपैति मृत्युः ॥ (१८२।२)

क्रोधस्पृहाशोकतृषाभिमानलोभाभ्यसूयाः सजुगुप्सितेर्ष्याः । (१८३।१)

कामो विवित्सा च विमोहयुक्ता दोषा नृणां द्वादशघोरमृत्युः ॥ (१८३।२)

तपो व्रतेज्यानियमानिबन्धः पराक्षरस्याधिगमेन मोक्षः । (१८४।१)

प्रतिष्ठितं न क्वचिदित्सुतारा सूर्याग्नितोयात्परमाक्षरं तत् ॥ (१८४।२)

यच्छुक्रतो ब्रह्ममहत्प्रकाशं याते मृते द्यौर् विदिशो दिशश्च । (१८५।१)

यत् प्राणितो राजति खे विवस्वान्सनातनो योगिवरैः स मृग्यः ॥ (१८५।२)

जन्मन्युदस्ते यदुपैति मृत्युः पृष्टे च शुक्रोच्चरितः प्रकाशे । (१८६।१)

योगीन्द्रदृश्ये ऽमृतमाप्नुवन्ति तस्मान्न मृत्युः कुरुपुंगवास्ति ॥ (१८६।२)

उक्त्वेति भास्वराकारः पीयूषकिरणाननः । (१८७।१)

सनत्सुजातो नृपतिं समामन्त्र्य तिरोदधे ॥ (१८७।२)

सनत्सुजातम् अथ प्रभाते विपुलां रत्नासनवतीं सभाम् । (१८८।१)

धृतराष्ट्रो ऽविशद् भीष्मकृपद्रोणादिभिः सह ॥ (१८८।२)

ततः प्रविविशुर्बन्दिगीयमानपराक्रमाः । (१८९।१)

भगदत्तादयो भूपा मौलिपिञ्जरिताम्बराः ॥ (१८९।२)

विबभुस्ते मरकतस्तम्भश्यामे सभातले । (१९०।१)

नलिनीवनसच्छाये राजहंसा विलासिनः ॥ (१९०।२)

स्फुरत्कङ्कणरत्नांशुनखरास्ते चकाशिरे । (१९१।१)

राजसिंहाः सितोष्णीषस्फारकेसरविभ्रमाः ॥ (१९१।२)

ततः कर्णान्तसंसर्पि चामरो मदमन्थरः । (१९२।१)

श्रीमान् सुयोधनो मत्तः कुञ्जरेन्द्र इवाविशत् ॥ (१९२।२)

हेमासनाधिरूढेषु तेषु भ्राजिष्णुमौलिषु । (१९३।१)

मेरुकूटोपविष्टेषु राजसु त्रिदशेष्विव ॥ (१९३।२)

संजयः कुरुराजस्य प्रविश्योपाविशत्पुरः । (१९४।१)

स्मयमानो मुहुः पश्यन्समाजं जगतीभुजाम् ॥ (१९४।२)

प्रत्यागतः पाण्डवेभ्यः किं नु वक्ष्यति संजयः । (१९५।१)

इत्यभूद्भूमिपालानां को ऽपि कौतुकविभ्रमः ॥ (१९५।२)

धृतराष्ट्रः क्षणं ध्यात्वा विवक्षुमथ संजयम् । (१९६।१)

पप्रच्छ पार्थसंदेशं जातनेत्रः श्रुताविव ॥ (१९६।२)

पूर्वं गावल्गने ब्रूहि किमाह स धनंजयः । (१९७।१)

यशः खाण्डवतुष्टो ऽग्निर्यस्य बन्दीव गायति ॥ (१९७।२)

कालिकेयवधे यस्य स्वर्गोद्यानशिखण्डिषु । (१९८।१)

गाण्डीवध्वनिर् उच्चण्डताण्डवाचार्यतां गतः ॥ (१९८।२)

इति पृष्टो नृपतिना संजयः प्रत्यभाषत । (१९९।१)

श्रूयतां सुहृदां मध्ये किरीटी मां यदभ्यधात् ॥ (१९९।२)

पितामहस्य द्रोणस्य कृपस्य कृतवर्मणः । (२००।१)

द्रौणेर्मद्राधिनाथस्य शकुनेर्बाह्लिकस्य च ॥ (२००।२)

मन्त्रिणः सूतपुत्रस्य सर्वेषां च महीभुजाम् । (२०१।१)

संनिधौ पितुरग्रे च श्रावयेथाः सुयोधनम् ॥ (२०१।२)

कृपालोर्धर्मराजस्य राज्यं त्वं चेन्न मुञ्चसि । (२०२।१)

तदयं तव गाण्डीवप्रणयी मद्भुजो गुरुः ॥ (२०२।२)

गदानिभिन्नमत्तेभकुम्भकूटसमुद्गते । (२०३।१)

दुस्तरे रुधिरावर्ते भीमं द्रक्ष्यसि संगरे ॥ (२०३।२)

रथोद्भूतरजःपुञ्जैः प्रसर्पन्महिषाविव । (२०४।१)

करिष्यतस्ते सेनासु यमविक्रीडितं यमौ ॥ (२०४।२)

रजस्वलाः कम्पमाना दारयन्पृतनास्तव । (२०५।१)

कृष्णाकोपप्रतिकृतं धृष्टद्युम्नो विधास्यति ॥ (२०५।२)

धनुःशिखः स्फुरद्बाणस्फुलिङ्गवलयाकुलः । (२०६।१)

यास्यत्येवारिगहने शिखण्डी धूमकेतुताम् ॥ (२०६।२)

भग्ने महारथघटाबन्धे सात्यकिसायकैः । (२०७।१)

विद्रुताः कुरुवाहिन्यो यास्यन्त्येव सहस्रधा ॥ (२०७।२)

वीरवक्त्राब्जपतिताः सौभद्रस्य शिलीमुखाः । (२०८।१)

भविष्यन्ति कुरुस्त्रीणां व्यक्तं वैधव्यसाक्षिणः ॥ (२०८।२)

स्थास्यन्ति ते कथं नाम येषां युद्धमुपस्थितम् । (२०९।१)

चैद्येन कुन्तिभोजेन मत्स्येन द्रुपदेन च ॥ (२०९।२)

द्रक्ष्यन्ति मे रथे दृप्तं कुरवः कपिकुञ्जरम् । (२१०।१)

विश्वकर्मकृतां मायां भूतसङ्घे बिभर्ति यः ॥ (२१०।२)

घोरः कहकहः शब्दः श्रूयते यस्य गर्जितः । (२११।१)

कल्पान्ते जृम्भमाणस्य वह्नेरिव दिधक्षतः ॥ (२११।२)

सारथिर्यस्य भगवान्स्वयं कैटभसूदनः । (२१२।१)

स रथस्तूर्णमायातो वार्यतां यदि शक्यते ॥ (२१२।२)

भग्नं कर्णरथं दृष्ट्वा मनोरथमिवात्मनः । (२१३।१)

हितानां बान्धवगिरां संस्मर्तासि सुयोधन ॥ (२१३।२)

इति फल्गुणसंदेशे संजयेन निवेदिते । (२१४।१)

तदभूद्भूमिपालानां कपोलपुलकद्युतिः ॥ (२१४।२)

भीष्मस्ततो नदन्मेघगम्भीरां गिरमाददे । (२१५।१)

पूरितामिव तद्वक्त्रैर्बिम्बितैर्मणिभित्तिषु ॥ (२१५।२)

दुर्योधन न जानीषे घोरं व्यसनमागतम् । (२१६।१)

मन्ये कालकटाक्षेण लक्षिताः क्षितिवल्लभाः ॥ (२१६।२)

कृष्णावेकरथे को नु द्रष्टुमुत्सहते पुमान् । (२१७।१)

लोकसंहारपिशुनौ तुल्यौ सूर्याविवोद्यतौ ॥ (२१७।२)

नरनारायणावेतौ विरिञ्चिप्रेरितैः सुरैः । (२१८।१)

अर्थितौ पार्थगोविन्दौ जातौ भूभारशान्तये ॥ (२१८।२)

कालखञ्जाः सपौलोमा हिरण्यपुरवासिनः । (२१९।१)

हता नरावतारेण पार्थेनेत्याह नारदः ॥ (२१९।२)

कर्णस्य कर्णमधुराः समाकर्ण्य गिरो मुहुः । (२२०।१)

जातो ऽयं दर्पमोहस्ते येन पृथ्वी विनङ्क्ष्यति ॥ (२२०।२)

तिष्ठन्ति विभवेष्वेव राज्ञां धूर्ताः प्रियंवदाः । (२२१।१)

व्यसनानिलपाते तु तूलवद्यान्ति ते दिशः ॥ (२२१।२)

यैरेव पात्यते मुग्धः स्वामी दुर्नयसंकटे । (२२२।१)

जडो ऽयमिति तैरेव दूरस्थैरुपहस्यते ॥ (२२२।२)

लक्ष्मीः कमलिनीः भृङ्गा राज्यचन्दनभोगिनः । (२२३।१)

नावसानेषु दृश्यन्ते सुखकाननबर्हिणः ॥ (२२३।२)

हनिष्यामि रणे पार्थान्गिरं कर्णो ब्रवीति यत् । (२२४।१)

दृष्टं तद्धोपयात्रायां गोग्रहे च स्वयं त्वया ॥ (२२४।२)

इति शान्तनवेनोक्ते श्वसन्वैकर्तनो ऽब्रवीत् । (२२५।१)

समये ऽस्मिन्न मे वक्तुं युज्यते क्षममात्मनः ॥ (२२५।२)

किं कुर्मः समरारम्भो न स्याद्यदि महीपतेः । (२२६।१)

तत्कः सहेत विषमां मर्मविच्छेदिनीं गिरम् ॥ (२२६।२)

इत्युक्त्वा चरणाग्रेण संरम्भान्मणिकुट्टिमम् । (२२७।१)

गाढावलेखिना शाणकोणघृष्टमिवाकरोत् ॥ (२२७।२)

यदा त्वया विरहितं सैन्यं राज्ञो भविष्यति । (२२८।१)

भीष्म योत्स्ये तदेत्युक्त्वा निर्ययावङ्गभूपतिः ॥ (२२८।२)

धृतराष्ट्रस्ततो ध्यात्वा पुनः संजयमब्रवीत् । (२२९।१)

अपि धर्मसुतो राजा शममिच्छति कौरवैः ॥ (२२९।२)

योद्धारस्तत्र के प्राप्ताः कियच्च विपुलं बलम् । (२३०।१)

इति वैचित्रवीर्येण पृष्टः प्रोवाच संजयः ॥ (२३०।२)

शममिच्छत्यभिन्नो ऽसौ धर्मराजो युधिष्ठिरः । (२३१।१)

वीरो युद्धं च येनास्य विपुलो बलसंग्रहः ॥ (२३१।२)

इत्युक्त्वा मोहमगमत्संजयो विह्वलाशयः । (२३२।१)

मुहूर्ताच्च समाश्वस्य पुनर्भूपालमभ्यधात् ॥ (२३२।२)

सा सेना पाण्डुपुत्राणां मत्तद्विरददुर्गमा । (२३३।१)

शस्त्रास्त्रवर्षगहना कं नाम न विमोहयेत् ॥ (२३३।२)

भुवि सन्ति गजा नैव हयाश्च वनकुञ्जराः । (२३४।१)

न गजाश्च रथा नैव तत्रेत्यहमचिन्तयम् ॥ (२३४।२)

सात्यकिर्द्रुपदः शैब्यः शिखण्डी पञ्च केकयाः । (२३५।१)

चेकितानो जयत्सेनो युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ (२३५।२)

धृष्टद्युम्नो विराटश्च धृष्टकेतुर्घटोत्कचः । (२३६।१)

आर्जुनिर्द्रौपदेयाश्च स्थिता वीरा युयुत्सवः ॥ (२३६।२)

वैचित्रवीर्यः श्रुत्वैतद्विषण्णः पुनरब्रवीत् । (२३७।१)

भीमाद्भयं मे नान्यस्मात्तनयानां भविष्यति ॥ (२३७।२)

भीमसेनगदाघातनिर्भिन्नभुजवक्षसाम् । (२३८।१)

पश्यामीव पुनः प्राप्तं पुत्राणां निधनं रणे ॥ (२३८।२)

किमन्यदर्जुनशरैर्निरुद्धे व्योममण्डले । (२३९।१)

हता अपि न शक्ष्यन्ति मन्ये गन्तुं दिवं नृपाः ॥ (२३९।२)

इत्याम्बिकेये वदति प्रौढामर्षः सुयोधनः । (२४०।१)

समाजराजसिंहानां पश्यन्सोत्साहमभ्यधात् ॥ (२४०।२)

वक्तुं न युक्तमुचितं निन्द्यं ह्यात्मप्रशंसनम् । (२४१।१)

तुल्यकुल्यान्सुतान्पाण्डोरधिकान्केन मन्यसे ॥ (२४१।२)

अक्षौहिण्यः सप्त तेषामेकादश मम स्थिताः । (२४२।१)

अथ कस्मादनालोच्य शङ्कसे न पराभवम् ॥ (२४२।२)

लक्षाण्यक्षौहिणीनां वा दीप्तानां शस्त्रचेतसाम् । (२४३।१)

गजस्थो भगदत्तो वा तुल्यं मन्ये रणे न वा ॥ (२४३।२)

येषां शान्तनवो गोप्ता द्रोणश्च ससुतो युधि । (२४४।१)

तेषां शङ्कास्पदं साक्षादपि मन्ये न वज्रभृत् ॥ (२४४।२)

गण्यो बृहद्बलः शल्यः सैन्धवश्च सबाह्लिकः । (२४५।१)

सेनाग्रगा ममैतेषां तुल्यः पार्थेषु मृग्यताम् ॥ (२४५।२)

इत्युक्ते धार्तराष्ट्रेण सखेदो विदुरो ऽवदत् । (२४६।१)

अहो स्वजनवैरेण विनष्टं भारतं कुलम् ॥ (२४६।२)

पाशबद्धौ खगौ पूर्वं पश्यतः पाशजीविनः । (२४७।१)

बलिनौ जग्मतुस्तूर्णं कृत्वा जालं विहायसा ॥ (२४७।२)

व्याधो ऽपि तावनुययौ दूरमालोकयन्नभः । (२४८।१)

मिथो विभेदात्पतनं शङ्कमानस्तयोर्भुवि ॥ (२४८।२)

ततश्चिरार्तौ कलहे जाते चञ्चुनखायुधे । (२४९।१)

सह जालेन पतितौ गृहीतौ तेन धीमता ॥ (२४९।२)

एवं कुरूणां भेदेन विनाशो ऽयमुपस्थितः । (२५०।१)

किमुच्यते कालरात्र्याः प्रत्यासन्नो महोत्सवः ॥ (२५०।२)

विदुरेणेति कथिते पाराशर्यः स्वयं मुनिः । (२५१।१)

उवाचाभ्येत्य कारुण्याद्गान्धारीं च सुयोधनम् ॥ (२५१।२)

पुत्र दत्त्वा निजं राज्यं पार्थेभ्यो रक्ष जीवितम् । (२५२।१)

मा गमः स्वकुले क्षिप्रं विनाशातङ्ककेतुताम् ॥ (२५२।२)

किमन्यत्र शृणोषि त्वं धृतराष्ट्रः शृणोतु ते । (२५३।१)

ध्रुवमभ्युदयस्तत्र यत्र देवो जनार्दनः ॥ (२५३।२)

तत्प्रभावं विजानीहि संजयेन निवेदितम् । (२५४।१)

इत्युक्त्वान्तर्दधे तूर्णं पश्यतां भूभुजां मुनिः ॥ (२५४।२)

ततो नृपतिना पृष्टो गावल्गनिरभाषत । (२५५।१)

राजन्स्वयं मधुरिपुः पाण्डवार्थे समुद्यतः ॥ (२५५।२)

यस्याद्भुतानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः । (२५६।१)

इच्छामात्रमिदं यस्य जगत्सर्वं चराचरम् ॥ (२५६।२)

वासुदेवो हृदावासो विष्णुर्वशितया च यः । (२५७।१)

जनार्दनो ऽरिदलनाद्दमाद्दामोदरश्च यः ॥ (२५७।२)

संजयेनेत्यभिहिते प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः । (२५८।१)

प्रशंसन्मनसा देवं ववन्दे गरुडध्वजम् ॥ (२५८।२)

अत्रान्तरे धर्मसुतो व्याजहार हरेः पुरः । (२५९।१)

विशन्निवाशये प्रीत्या कौस्तुभे प्रतिबिम्बितः ॥ (२५९।२)

विश्वात्मनस्तव विभो यदग्रे किंचिदुच्यते । (२६०।१)

अनुक्तमपि तद्व्यक्तं प्रयाति पुनरुक्तताम् ॥ (२६०।२)

तदा यत्संजयो ऽभ्येत्य बह्वर्थं स्वल्पमुक्तवान् । (२६१।१)

जायते नाम्बिकासूनोरद्यापि विमलं मनः ॥ (२६१।२)

स्वराज्यदानेन शमं पुत्रस्नेहान्न वाञ्छति । (२६२।१)

स्वधने कथमस्माकं धर्म्ये युक्तमुपेक्षणम् ॥ (२६२।२)

अरण्ये जम्बुकत्यक्ते कीटनिष्कुषितोदरे । (२६३।१)

शवे ऽप्यास्थां जनो दत्ते न पुनर्धनवर्जिते ॥ (२६३।२)

एकाकी सकुटुम्बो ऽपि कुले जातो ऽप्यविश्रुतः । (२६४।१)

विद्वानपि निराचारो भवत्येवाधनो नरः ॥ (२६४।२)

हीनजन्माप्यभिजनं जराजीर्णो ऽपि यौवनम् । (२६५।१)

मूर्खो ऽपि प्रतिभोद्भेदं धनेन लभते नरः ॥ (२६५।२)

अर्थो गरीयान्सततं मूलत्वाद्धर्मकामयोः । (२६६।१)

दाने विषयभोगे च धनहीनः करोति किम् ॥ (२६६।२)

नादरिद्रो भवेत्पापी नापापी निर्धनो भवेत् । (२६७।१)

अभिधामात्रभेदो वा मन्ये पापदरिद्रयोः ॥ (२६७।२)

निर्धना निर्धना एव भ्रष्टैश्वर्यस्तु शोच्यते । (२६८।१)

यस्य दुःखेन लोको ऽयं निःश्वस्योर्ध्वमुदीक्षते ॥ (२६८।२)

कथं नु क्षत्रियो भूत्वा राज्यं निजभुजार्जितम् । (२६९।१)

त्यक्त्वा विराटनिर्दिष्टां भजेन्नम्राननः श्रियम् ॥ (२६९।२)

परिच्युतो ऽयं गुणवानेव श्रीमान्पुराभवत् । (२७०।१)

इति दत्तं कृपाविष्टैर्भुञ्जते न हि मानिनः ॥ (२७०।२)

लुब्धः सुयोधनो राज्यं नायुद्धेन प्रदास्यति । (२७१।१)

भोगे परिणतां लक्ष्मीं कस्त्यक्तुं स्वयमीश्वरः ॥ (२७१।२)

बह्वयायम् अमर्यादं धिग्युद्धं मानसंशयम् । (२७२।१)

जयो यत्र सुहृद्बन्धुभृत्यजीवितविक्रयैः ॥ (२७२।२)

अयुद्धेन यथा राजा धृतराष्ट्रः प्रयच्छति । (२७३।१)

राज्यांशं निजमस्माकं तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ (२७३।२)

कुशस्तूलम् अथामन्दीं वारणाह्वमपि स्थलम् । (२७४।१)

एकं चान्यमपि ज्ञातं ग्रामान्पञ्च ददातु नः ॥ (२७४।२)

इत्युक्तो धर्मराजेन कैटभारिरभाषत । (२७५।१)

एवमेतन्नरपते शमं शंसन्ति साधवः ॥ (२७५।२)

स्वयं व्रजाम्यहं तत्र श्रेयसे सर्वभूभुजाम् । (२७६।१)

जाने मम वचो राजा कुरुवृद्धः करिष्यति ॥ (२७६।२)

अथ सो ऽपि सुतस्नेहमोहादुत्पथमेष्यति । (२७७।१)

कुलेषु न भविष्यामो वाच्याः सद्धर्मवर्तिनः ॥ (२७७।२)

एतदाकर्ण्य कौन्तेयः पुनः केशवमब्रवीत् । (२७८।१)

गमनं तत्र ते कृष्ण न मह्यमभिरोचते ॥ (२७८।२)

क्षुद्रः सुयोधनः पापो मित्रैर्घोरतरैर्वृतः । (२७९।१)

येनास्मदर्थं विपुलाः पतिताः संनिपातिताः ॥ (२७९।२)

इति ब्रुवाणं राजानमवदन्मधुसूदनः । (२८०।१)

मा कृथाः संशयं राजन्मयि नासौ प्रगल्भते ॥ (२८०।२)

ताः सेनाः कुरुराजस्य मत्कोपकवलीकृताः । (२८१।१)

मुहूर्तान्न भविष्यन्ति यदि कुर्युरसांप्रतम् ॥ (२८१।२)

इत्युक्तवति संरम्भाद् विश्वक्सेने युधिष्ठिरः । (२८२।१)

अभ्यधाद्भगवानेव प्रमाणं संशये पुनः ॥ (२८२।२)

जगन्निवासलोकानामुद्यतस्यानुकम्पया । (२८३।१)

संदेशशिक्षागुरुतां कस्ते याति जगद्गुरोः ॥ (२८३।२)

गम्यतां तत्र कुन्ती तु समाश्वास्या त्वया प्रभो । (२८४।१)

कृतार्थं पुनरायातं द्रक्ष्यामस्त्वामनामयम् ॥ (२८४।२)

इत्युक्ते भूभुजा भीमफल्गुनौ नकुलस्तथा । (२८५।१)

अवदंल्लोकसंहारचकिलाः कमलाधवम् ॥ (२८५।२)

भगवन्भूभुजां मध्ये तत्तद्ब्रूयाः सुयोधनम् । (२८६।१)

निर्विकारं सहास्माभिर्यथा प्रशममिच्छति ॥ (२८६।२)

एतच्छ्रुत्वाग्रजैरुक्तं सहदेवो ऽभ्यभाषत । (२८७।१)

कृष्णां तत्तद्ब्रवीथास्त्वं यथा संधिर्न नो भवेत् ॥ (२८७।२)

विकारं को हि विस्मृत्य पराक्रमधरो नरः । (२८८।१)

प्रतिक्रियाविकुण्ठेन मनसा मानमर्हति ॥ (२८८।२)

इत्युक्ते सहदेवेन कृष्णा कृष्णमभाषत । (२८९।१)

बाष्पाद्दुर्दिनमादाय कृष्णसारायतेक्षणा ॥ (२८९।२)

तथा सभायामालोक्य कृष्टां दुःशासनेन माम् । (२९०।१)

पश्य माधव निर्वैराः संधिमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ (२९०।२)

अज्ञातसमयोत्तीर्णा मन्ये शत्रुपराभवम् । (२९१।१)

गर्भवासविनिर्मुक्ता इव नैते स्मरन्ति तम् ॥ (२९१।२)

लोभात्प्रवासाद्दैन्याद्वा यद्येषामस्मि विस्मृता । (२९२।१)

तत्किं दुःशासनमुखैर्धृष्टद्युम्नो न योत्स्यते ॥ (२९२।२)

किमन्यदर्थितो गत्वा संधिं दुर्योधनस्त्वया । (२९३।१)

विस्मर्तव्या तु नेयं मे वेणी मन्युनिकेतनम् ॥ (२९३।२)

उक्त्वेत्युदग्रदुःखाग्निधूमेनेवाकुलेक्षणा । (२९४।१)

चकारास्रक्षणौघेन छिन्नहारलताभ्रमम् ॥ (२९४।२)

द्रक्ष्यसि क्षत्रिये क्षिप्रं निहतारिकुलस्त्रियः । (२९५।१)

प्रत्यग्रभग्नवलयाः कृष्णास्तामित्यथाब्रवीत् ॥ (२९५।२)

ततः पार्थान्समामन्त्र्य मुहूर्तं मित्रदैवते । (२९६।१)

सूर्योदये प्रसन्नात्मा हेमन्तारम्भवासरे ॥ (२९६।२)

रेवत्यां मङ्गलोदारं सुखी सात्यकिना सह । (२९७।१)

रथेन मेघनादेन प्रययौ गरुडध्वजः ॥ (२९७।२)

तस्मिन्व्रजति दुर्वाररजःपिहितदिङ्मुखाः । (२९८।१)

सनिर्घोषाः ववुर्वाताश्चकम्पे च वसुंधरा ॥ (२९८।२)

तं व्रजन्तं समेत्याहुर्मुनयो भार्गवादयः । (२९९।१)

त्वां कौरवसभासीनं द्रक्ष्यामः कौतुकादिति ॥ (२९९।२)

बृहत्कूलं समासाद्य दिनान्ते मुक्तवाहनः । (३००।१)

सहस्रमात्रानुचरो निशामेकामथानयत् ॥ (३००।२)

दूतैरथागतं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रः स्वयं हरिम् । (३०१।१)

हृष्टो ऽब्रवीद्भीष्ममुखान्सुतं च स्मयनिर्भरः ॥ (३०१।२)

भगवान्कैटभारातिर्देवः कालियसूदनः । (३०२।१)

अस्मान्समेष्यतीत्येष प्रवादो भुवि विश्रुतः ॥ (३०२।२)

रत्नान्यादाय भूरीणि हस्त्यश्वस्यन्दनं तथा । (३०३।१)

मन्त्रिणो वर्त्मनि हरिं प्रत्युद्यन्तु मदाज्ञया ॥ (३०३।२)

इति ब्रुवाणं राजानं प्रशंसति पितामहे । (३०४।१)

विदुरे च क्षणं ध्यात्वा हसन्दुर्योधनो ऽब्रवीत् ॥ (३०४।२)

पूजामतो ऽधिकां तात सत्यमर्हति केशवः । (३०५।१)

किंतु युद्धसमारम्भभीतानस्मान्स मन्यते ॥ (३०५।२)

मतिमानेक एवासौ पाण्डवानां परायणम् । (३०६।१)

बद्ध्वैनं तान्समेष्यामि गूढो ऽयं मे मनोरथः ॥ (३०६।२)

तच्छ्रुत्वा विप्रियं राज्ञि कम्पमाने ऽम्बिकासुते । (३०७।१)

उवाच भीष्मो नास्त्येव भरतानामिदं कुलम् ॥ (३०७।२)

दुर्निमित्तैकपिशुनस्तनयः शलभस्तव । (३०८।१)

न कृष्णकृष्णकर्मानमासाद्यैवं भविष्यति ॥ (३०८।२)

इत्युक्त्वा भ्रकुटीभीमव्यक्तकोपाग्निविभ्रमः । (३०९।१)

निर्ययौ निःश्वसन्भीष्मः संरम्भशिथिलांशुकः ॥ (३०९।२)

अथ प्रभाते कंसारिः श्रीमान्भ्राजिष्णुकौस्तुभः । (३१०।१)

नगरं कुरुराजस्य रत्नाकर इवाविशत् ॥ (३१०।२)

निबिडगजतुरङ्गे कौतुकालोककान्तानयनकुवलयालीलालितोत्तालसौधे । (३११।१)

मणिकनकवितानालंकृते राजमार्गे वपुरमृतमनोज्ञं कैटभारेर्बभासे ॥ (३११।२)

लक्ष्मीपतिक्षणनिरीक्षणलालसानि प्रापुर्मुखानि वलभीषु भुजङ्गमानाम् । (३१२।१)

वैडूर्यमण्डितगवाक्षविभक्तभांसि शेवालजालवलिताम्बुजपुञ्जशोभाम् ॥ (३१२।२)

रुक्मिणीरमणशारदाम्बरं शुभशङ्खशशिबिम्बचुम्बितम् । (३१३।१)

हारतारकमवेक्ष्य योषितामुल्ललास विललास मानसम् ॥ (३१३।२)

कौस्तुभाग्ररुचि बालपल्लवं गात्रदीधितिपलाशभूषितम् । (३१४।१)

शङ्खकान्तिकुसुमं पदे पदे कान्तिवृक्षमवरोपयन्निव ॥ (३१४।२)

श्यामकुञ्जरकपोलसंमिलल्लोलभृङ्गवलयान्धकारितम् । (३१५।१)

द्वारमेत्य पृथुरत्नतोरणं द्रष्टुमाशु धृतराष्ट्रमाविशत् ॥ (३१५।२)

कल्पितार्पितयथार्हसत्कृतिः सादरः स नृपतेः पुरोधसा । (३१६।१)

अम्बिकासुतमवाप्य सानुगः श्वो भविष्यति कथेत्यभाषत ॥ (३१६।२)

अथ कुरुकुलवृद्धांस्तूर्णमामन्त्र्य कृष्णो विदुरशिबिरमापद्भक्तिमात्रैकतोषः । (३१७।१)

सुतकुशलकथाभिः स्वैरमाश्वास्य कुन्तीं पुनरविशदुदग्रं धाम दुर्योधनस्य ॥ (३१७।२)

भोक्तुं तेन निमन्त्रितः प्रणयितां मिथ्या दधानेन स भुक्तिः प्रीतिपुरःसरा विपदि का प्रौढोक्तिरित्यब्रवीत् । (३१८।१)

क्षत्तुर्मन्दिरमेत्य निर्वृतिपदं भुक्त्वा प्रियार्हो ऽनयत्तेनैवाखिलधर्मनीतिविदुषा कुर्वन्कथाः शर्वरीम् ॥ (३१८।२)

अथ भीष्मकृपद्रोणशल्यसिन्धुनृपाश्रिते । (३१९।१)

सदस्यभ्याययौ शौरिः पुरःसरसुयोधनः ॥ (३१९।२)

प्रविशद्राजमुकुटप्रभाशक्रायुधाकुलम् । (३२०।१)

कक्ष्याम्बुदमतिक्रम्य स रराजांशुमानिव ॥ (३२०।२)

ततः सकलभूपालधवलोष्णीषहासिनीम् । (३२१।१)

आयान्तं पुण्डरीकाक्षं दृष्ट्वा श्रीवत्सवक्षसम् । (३२२।१)

कुरुवृद्धाः समुत्तस्थुर्भूपाश्चान्ये सहस्रशः ॥ (३२२।२)

अत्रान्तरे समाजग्मुर्नारदाद्या महर्षयः । (३२३।१)

निजप्रभावितानेन सेव्यमाना इवाग्निना ॥ (३२३।२)

तेषु प्राप्तासनार्घ्येषु भेजे हरिरथासनम् । (३२४।१)

रत्नप्रतिमिताशेषलोकं जगदिवापरम् ॥ (३२४।२)

सनीलमणिपीठाग्रन्यस्तपादो व्यराजत । (३२५।१)

दर्शयन्कालियस्येव पुनश्च रणगौरवम् ॥ (३२५।२)

मणिकुट्टिमनीलांशुश्रियाश्रितपदो बभौ । (३२६।१)

भ्रुवेव दृश्यरूपाणामुपालम्भाय याचितः ॥ (३२६।२)

स्वच्छाम्बरसुहृत्फेनराजसागरगामिनीम् । (३२७।१)

व्यधात्पादनखद्योतैः पुनः स्वर्गापगामिव ॥ (३२७।२)

स पाञ्चजन्यपूर्णेन्दुप्रीत्या तारकपङ्क्तिभिः । (३२८।१)

सेव्यमान इव स्फारतारहारो व्यराजत ॥ (३२८।२)

तप्तहेमाङ्गदच्छायाव्याप्तः स वपुषाजयत् । (३२९।१)

बालातपजुषो लक्ष्मीमिन्द्रनीलमहीभृतः ॥ (३२९।२)

शोभां पीतांशुकोदारैर्बभार श्यामलैर्भुजैः । (३३०।१)

कनकप्रविबद्धान्तवैडूर्यस्तम्भविभ्रमैः ॥ (३३०।२)

सो ऽभवन्मौक्तिकस्मेरकेयूरकिरणाङ्कुरैः । (३३१।१)

शेषाहिशयनाभ्यासान् निर्मौकांशैरिवाचितः ॥ (३३१।२)

सकौस्तुभं प्रभाचक्रं बिभ्राणः पल्लवारुणम् । (३३२।१)

रेजे चतुर्मुखोत्पत्तिकमलं कल्पयन्निव ॥ (३३२।२)

शोणैर्नयनकोणांशुनिवहैर्विदधे मुहुः । (३३३।१)

कमलालालनव्यग्राः फुल्लाः कमलिनीरिव ॥ (३३३।२)

उवाह कुण्डलच्छायां कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलाम् । (३३४।१)

स्तोकावलीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनाम् ॥ (३३४।२)

किरीटपद्मरागांशुवलयैः कलयन्दिवि । (३३५।१)

मित्रस्य राहुवित्रामत्राणं चक्रमिवासृजत् ॥ (३३५।२)

स बभार सितोष्णीषमट्टहासमिव श्रियः । (३३६।१)

आवर्तमानं ब्रह्माण्डे मूर्तं शङ्खमिवाधुनिम् ॥ (३३६।२)

इन्द्रनीलमणिस्तम्भान्घट्टयन्देहकान्तिभिः । (३३७।१)

बाणबाहुवनच्छेदं पुनः कुर्वन्निवाबभौ ॥ (३३७।२)

शुशुभे स्फाटिकसभाभित्तिषु प्रतिबिम्बितः । (३३८।१)

स्वशक्तिप्रणताकारान्दिक्पतीन्प्रविशन्निव ॥ (३३८।२)

लक्ष्मीपतिं सभासीनं निर्निमेषदृशो नृपाः । (३३९।१)

वीक्ष्य पुण्यैरिव प्रापुश्चिरं त्रिदशतुल्यताम् ॥ (३३९।२)

कौरवसभावर्णनम् ॥अथ मन्थावसानाब्धिमूके तस्मिन्सभातले । (३४०।१)

किं वक्ष्यतीति सोत्केषु भूपालेषु जगद्गुरुः ॥ (३४०।२)

मूर्तिताण्डवविस्फूर्जन्मुरजध्वानमन्थराम् । (३४१।१)

समाददे महामेघगर्जिताडम्बरां गिरम् ॥ (३४१।२)

तस्य दन्तांशुनिवहाः शुभ्राः क्षणमसूचयन् । (३४२।१)

हंसा इव विमानेन श्रोतुं प्राप्तं चतुर्मुखम् ॥ (३४२।२)

वैचित्रवीर्यभीष्मेण द्रोणेन च विवेच्यताम् । (३४३।१)

जगद्विनाशचकितैर्यदस्माभिरिहोच्यते ॥ (३४३।२)

हितं तावद्वचः प्रीत्या निःशङ्कमभिधीयते । (३४४।१)

न याति यावत्संसत्सु प्रत्याख्यानविकुण्ठताम् ॥ (३४४।२)

गुणानां किल साम्राज्ये कुलमेव प्रतिष्ठितम् । (३४५।१)

कुलाभिमानाभरणाः शोभन्ते हि सतां श्रियः ॥ (३४५।२)

भरतस्य कुरोः पूर्वं जातो ऽसि नृप सत्कुले । (३४६।१)

तनयस्नेहमोहेन कथमुत्पथमास्थितः ॥ (३४६।२)

तृष्णामुखं सुखं दुःखं त्यज्यतां महतां कुले । (३४७।१)

न हि विस्मारसंसारविकाराः प्रभविष्णवः ॥ (३४७।२)

विनयानम्रशिरसां करुणापूर्णचेतसाम् । (३४८।१)

प्रशान्तवैररजसामवन्ध्या रजनी नृणाम् ॥ (३४८।२)

प्रीतिविस्रब्धमनसामलोभविभवार्थिनाम् । (३४९।१)

सत्पक्षपातसक्तानां जगन्ति सुहृदः सताम् ॥ (३४९।२)

निवृत्तबान्धवगणा लुब्धानां ज्वलिताः श्रियः । (३५०।१)

उद्वेजयन्ति हृदयं श्मशानाग्निशिखा इव ॥ (३५०।२)

यद्भुज्यते न निजवद्बान्धवैः ससुहृज्जनैः । (३५१।१)

स्वयोग्यमाससम्पूर्णं न गेहं पक्कणं हि तत् ॥ (३५१।२)

बन्धुभोगो विभूतीनां प्रियभोगो मृगीदृशाम् । (३५२।१)

विद्वद्भोगश्च सूक्तीनां सततं नवयौवनम् ॥ (३५२।२)

विवेकालंकृतं चेतो रूपं गुणविवर्धितम् । (३५३।१)

सुहृद्बन्धुवृता लक्ष्मीर्लक्षणं पुण्यकर्मणाम् ॥ (३५३।२)

मित्त्रबन्धुविपक्षाणां जडसंग्रहकारिणाम् । (३५४।१)

मेघानामिव पापानां विभूतिरचिरद्युतिः ॥ (३५४।२)

मित्राणि साधवो यस्य शत्रुः पुत्रो ऽप्यनात्मवान् । (३५५।१)

जगद्विभूष्यते तेन वसन्तेनेव काननम् ॥ (३५५।२)

विनयो रत्नमुकुटं सच्छास्त्रं मणिकुण्डले । (३५६।१)

त्यागश्च कङ्कणं येषां किं तेषां जडमण्डनैः ॥ (३५६।२)

विनाशो भूमिपालानां भ्रातॄणाम् अयमुत्थितः । (३५७।१)

उपेक्षितो दहेल्लोकान्वेणुसंघट्टवह्निवत् ॥ (३५७।२)

सदाभक्तपरित्यागः स्वजनेषु नृशंसता । (३५८।१)

विरोधो बलवद्भिश्च विपदः प्रथमाङ्कुरः ॥ (३५८।२)

यशः सुधा सुधाम्भोधौ कमला कमलाकरे । (३५९।१)

विनष्टे राजचक्रे ऽस्मिन्को गुणो ऽनुशयादृते ॥ (३५९।२)

परस्वहरणायैते हन्यन्ते किं महीधराः । (३६०।१)

कैश्चूतचम्पकवनं दह्यते [॥। औ३ लेत्तेरौस्झ्झ्] कारणात् ॥ (३६०।२)

बलवद्वधलभ्या श्रीर्दुःखाय व्यसनोदया । (३६१।१)

प्रातिवेश्याभिमानेन दरिद्राणामिवोत्सवः ॥ (३६१।२)

विजयोद्योगसक्तानां मूलमर्था महीभुजाम् । (३६२।१)

बान्धवानां ससुहृदां संग्रहो धनमुच्यते ॥ (३६२।२)

अतः पूज्यतरः को ऽसौ धर्मात्मा स्नेहयन्त्रितः । (३६३।१)

अजातशत्रुर्यस्याज्ञा वीरैर्मूर्ध्नाभिनन्द्यते ॥ (३६३।२)

कुम्भिकुम्भस्तनीं खड्गावेणिकां चामरस्मिताम् । (३६४।१)

भीमसेनमनाश्रित्य को नु प्रौढां श्रियं भजेत् ॥ (३६४।२)

अद्यापि यस्य गेहेषु हिरण्यपुरवासिनाम् । (३६५।१)

शङ्खेन शाम्यति प्रौढगाण्डीवनिबिडध्वनिः ॥ (३६५।२)

शतक्रतुभुवा तेन शङ्कितः को नु राजते । (३६६।१)

यत्पराक्रमसाराणां प्रमाणं त्रिपुरान्तकः ॥ (३६६।२)

प्रज्ञानयन तां सत्यां कुरु राजन्नितो दिशम् । (३६७।१)

व्रजन्तो बलरूपेण पुनर्जाता नरेश्वराः ॥ (३६७।२)

भारतीं भारतहितामकृष्णां कृष्णभाषिताम् । (३६८।१)

मनसा पूजितां सभ्यैः श्रुत्वाभाषत भार्गवः ॥ (३६८।२)

यथात्थ भगवन्सत्यं शृणोति यदि कौरवः । (३६९।१)

राज्ञां हितावधानेषु प्रमाद्यन्सो ऽपराध्यति ॥ (३६९।२)

५।९४पुरा दम्भोद्भवो नाम मदान्धो राजकुञ्जरः । (३७०।१)

जगच्चचार युद्धार्थी मूर्तो दर्प इवाखिलम् ॥ (३७०।२)

स बदर्याश्रमं प्राप्य नरनारायणौ नृपः । (३७१।१)

अयाचत रणं मूढा न हि शाम्यन्त्यपातिताः ॥ (३७१।२)

ततो नरधनुर्दण्डप्रचण्डेषीकखण्डितः । (३७२।१)

कृपया रक्षितस्तेन निर्मदः समपद्यत ॥ (३७२।२)

एवं नामाशनिर्दर्पः कौरवेश्वरमागमः । (३७३।१)

राजन् निजयशश्चन्द्रसंक्षयासितपक्षताम् ॥ (३७३।२)

दम्भोद्भवोपाख्यानम् ॥जामदग्न्यवचः श्रुत्वा कण्वो ऽपि मुनिरब्रवीत् । (३७४।१)

राजन्भरतवंशे ऽस्मिन्यातो ऽसि क्षयकेतुताम् ॥ (३७४।२)

पुरा सुरपतेः सूतो मातलिर्दुहितुः पतिम् । (३७५।१)

गुणकेश्याः समुचितं द्रष्टुं बभ्राम भूतलम् ॥ (३७५।२)

यदृच्छासंगतेनाथ नारदेन सुरर्षिणा । (३७६।१)

सह यास्याव इत्युक्तः पातालं तत्सखो ऽविशत् ॥ (३७६।२)

स प्रविश्याथ पातालं दृष्ट्वा देवमुमापतिम् । (३७७।१)

ददर्श रुचिरं सद्म दैत्यदानवभोगिनाम् । (३७७।२)

स्वप्रभाभास्वरैर् दिव्यैर्जनैर्युक्तं रसातलम् ॥ (३७७।३)

पुष्करो नाम पुत्रो ऽयं वरुणस्याम्बुजेक्षणः । (३७८।१)

ज्योत्स्नावलीप्रियं प्राप यं पुत्रीसंमतद्विषः ॥ (३७८।२)

आपो गाण्डीवयतता यतस्तद्गाण्डिवं धनुः । (३७९।१)

सोमेन राज्ञा सम्प्राप्तं त्रैलोक्यजयशालिना ॥ (३७९।२)

अच्छाच्छनिर्झरस्यन्दिच्छत्रम् एतज्जलप्रभोः । (३८०।१)

चन्द्रकान्तमयं हारि धारागृहमिव श्रियः ॥ (३८०।२)

अयं सलिलभक्षो ऽग्निर्देवैरत्रामृतं वृतम् । (३८१।१)

अस्मिन्प्रविष्टः शीतांशुः क्षीणः क्षीणो ऽभिवर्धते ॥ (३८१।२)

इतो दीप्तं हयशिरः समुद्गच्छति पर्वसु । (३८२।१)

एतद्दण्डं महद्दीप्तं कालवह्निर्यदन्तरे ॥ (३८२।२)

हिरण्यपुरमेतच्च दैत्यानां बलशालिनाम् । (३८३।१)

निवातकवचा यत्र कालखञ्जैः सह स्थिताः ॥ (३८३।२)

अयं सौपर्णलोकश्च यत्रैते गरुडात्मजाः । (३८४।१)

भान्ति मेरुप्रभाः सर्वे नराः श्रीवत्सलाञ्छनाः ॥ (३८४।२)

सुरभीणामयं लोको रुद्राणां यत्र मातरः । (३८५।१)

धारयन्ति दिशः सर्वाश्चतस्रः कामधेनवः ॥ (३८५।२)

इयं भोगवती नाम भोगिनां सुभगा पुरी । (३८६।१)

वासुकिप्रमुखा यत्र भासन्ते भोगिनां वराः ॥ (३८६।२)

नाम नागो ऽयं कान्तः कन्दर्पविग्रहः । (३८७।१)

पितास्य दिक्चरो नाम वैनतेयेन भक्षितः ॥ (३८७।२)

तच्छ्रुत्वा मातलिः प्रीतस्तं राजीवविलोचनम् । (३८८।१)

योग्यं दुहितुरालोक्य जामातारममन्यत ॥ (३८८।२)

आर्यकं नाम भोगीन्द्रं सुमुखस्य पितामहम् । (३८९।१)

नारदो मातलिगिरा समभ्येत्यावदत्ततः ॥ (३८९।२)

मातलिः सुरराज्यस्य युद्धेषु दयितः सखा । (३९०।१)

गुणकेशीं सुतां दातुं त्वत्पौत्राय समीहते ॥ (३९०।२)

तदाकर्ण्यार्यको ऽवादीत्संबन्धः श्लाघ्य एष नः । (३९१।१)

सुमुखस्य वयः किं तु प्रतिज्ञातो गरुत्मता ॥ (३९१।२)

आर्यकेनेत्यविहिते स्वयं मातलिरब्रवीत् । (३९२।१)

वृत एव मया पुत्र्यै सुमुखः सदृशो वरः । (३९२।२)

पश्यत्वेष सुराधीशं सो ऽस्य श्रेयो विधास्यति ॥ (३९२।३)

इत्युक्त्वा तं समादाय मातलिर्नारदानुगः । (३९३।१)

स्वर्गं गत्वा ददर्शेन्द्रमुपेन्द्रेण सह स्थितम् ॥ (३९३।२)

ततो मातलिवृत्तान्ते नारदेन निवेदिते । (३९४।१)

उवाच शक्रं वात्सल्याद्विष्णुः कारुण्यनिर्भरः ॥ (३९४।२)

सूतस्ते मातलिः शक्र रक्ष्यो ऽस्य तनयापतिः । (३९५।१)

पीयूषं दीयतामस्मै देवो ऽयं क्रियतां वरात् ॥ (३९५।२)

इत्युक्तो विष्णुना शक्रस्तं चकार गिरामरम् । (३९६।१)

भुजङ्गमो ऽथ लब्धायुर् गुणकेशीमवाप्तवान् ॥ (३९६।२)

तं वृत्तान्तमथ ज्ञात्वा कुपितो भुजगान्तकः । (३९७।१)

पक्षवातैर् विघटयन् दिक्कुटीर् दिवम् आययौ ॥ (३९७।२)

सो ऽब्रवीद्वज्रिणं वीरो विष्णुं च सुरसंनिधौ । (३९८।१)

कथं मे वृत्तिविच्छेदो भवद्भ्यां क्रीडया कृतः ॥ (३९८।२)

विष्णोर्भृत्यो ऽहमित्येषा नूनमस्ति विमानना । (३९९।१)

वरदोऽहं गतो यस्य वाहनं स्वेच्छयाकलः ॥ (३९९।२)

मयापि निहता दैत्या जातो ऽहमपि कश्यपात् । (४००।१)

अथाह न्यूनतां केन युष्मदभ्यर्थको गतः ॥ (४००।२)

वहामि पक्षप्रान्तेन त्रैलोक्यं विष्णुना सह । (४०१।१)

इति वादिनम् उद्दर्पं तं हसन्विष्णुरभ्यधात् ॥ (४०१।२)

सव्येतरं वह सखे बाहुं मे बलिनां वर । (४०२।१)

सत्यमितां ततस्ते ऽहं जाने वाणीं धृतिं तथा ॥ (४०२।२)

इत्युक्त्वास्य भुजं स्कन्धे निदधे स हि लीलया । (४०३।१)

अदर्पशिक्षागुरुणा गुरुणा तेन सो ऽपतत् ॥ (४०३।२)

वदनोद्गीर्णरुधिरः सुप्तपक्षो ऽतिमूर्तितः । (४०४।१)

संरक्षितो भगवता दयार्द्रेण धृतिं ययौ ॥ (४०४।२)

इति दर्पो ऽवमानाय विनाशायैव दुर्नयः । (४०५।१)

दुर्योधन वृथा दर्पं मा कृथा व्यसनोदयम् ॥ (४०५।२)

यशःसितजटाभाराः पृषङ्कनखदन्तुराः । (४०६।१)

नृसिंहा हि महाराज नृपभीमधनंजयाः ॥ (४०६।२)

मातलिवरान्वेषणम् ॥श्रुत्वेति कण्ववचनं निःश्वसन्वलिताननः । (४०७।१)

स्पृशन्करिकराकारम् ऊरुम् ऊरीकृतानयः ॥ (४०७।२)

गूढाभिपातैर्विषमं लक्ष्मीसोपानविभ्रमैः । (४०८।१)

वक्षो विलोक्य राधेयं तिर्यक्संभावयन्दृशा ॥ (४०८।२)

कृतकस्मेरकिरणैः कुर्वन् अपरचामरे । (४०९।१)

पादेनोवाच विलिखन्पादपीठं सुयोधनः ॥ (४०९।२)

याचे वदामि विहरामि हरामि शत्रून्प्रेम्णा भजे ननु परानिति मूढवाञ्छा । (४१०।१)

दैवं हि जन्मलिखितालिकपट्टलेखां दृष्ट्वा मुहुर्मुहुरुदेति शुभाशुभेषु ॥ (४१०।२)

इत्युक्ते धार्तराष्ट्रेण विषण्णो नारदो ऽवदत् । (४११।१)

अपि केलिकलालोकः कलहैककुतूहली ॥ (४११।२)

निर्बन्धाद्दुर्ग्रहान्धानां दुःखातङ्कविषद्रुमाः । (४१२।१)

स्वयमुप्तैः प्रजायन्ते हृदि बीजैरिवानयैः ॥ (४१२।२)

५।१०४गालवाख्यो मुनिः शिष्यो विश्वामित्रं गुरुं पुरा । (४१३।१)

ददामि दक्षिणां तुभ्यमित्यवोचत्पुनः पुनः ॥ (४१३।२)

प्रत्याख्यातो ऽपि बहुशस्तदेव स यदावदत् । (४१४।१)

ततो निर्बन्धकुपितो विश्वामित्रस्तमब्रवीत् ॥ (४१४।२)

दक्षिणावर्तशुद्धानां शतान्यष्टौ प्रयच्छ मे । (४१५।१)

हयानां श्यामकर्णानां हिमकुन्देन्दुवर्चसाम् ॥ (४१५।२)

तच्छ्रुत्वा दुर्लभान्मत्वा गालवस्तद्विधान्हयान् । (४१६।१)

दिनैरेवास्थिशेषो ऽभूच्चिन्ताशोकपरायणः ॥ (४१६।२)

स वयस्यं समभ्येत्य गरुडं पततां वरम् । (४१७।१)

तमर्थम् अनुवेद्यास्मै शुशोचानुशयाकुलः ॥ (४१७।२)

ततस्तमब्रवीत्तार्क्ष्यो मामारुह्य मुने दिशः । (४१८।१)

विचित्य श्यामकर्णांस्तान् अश्वान् गुर्वर्थमाप्नुहि ॥ (४१८।२)

इत्युक्तः पक्षिराजेन तमेवारुह्य गालवः । (४१९।१)

उद्वेगमूर्छितः प्रायादर्धमीलितलोचनः ॥ (४१९।२)

स पश्यन्विविधाश्चर्यान्नागान्गगनसङ्गिनः । (४२०।१)

पूर्वं पूर्वा दिशः प्राप देवानां पूर्वमालयम् ॥ (४२०।२)

पुरा यमेन गुरवे दक्षिणायै निवेदिताम् । (४२१।१)

दक्षिणां च ततः प्रायात्पितरो यत्र सोमपाः ॥ (४२१।२)

पश्चिमां च ततो गत्वा पश्चाद्यत्र रविः करान् । (४२२।१)

विसृज्य वासरस्यान्ते प्रविशत्यम्भसां निधिम् ॥ (४२२।२)

उत्तरां दिशमास्थाय पापादुत्तीर्यते यया । (४२३।१)

यस्या विष्णुपदं पुण्यं मरुत्तं मखभूस्तथा ॥ (४२३।२)

भ्रान्त्वा दिशस्ता ऋषभः प्रांशुं भूधरमाप्तवान् । (४२४।१)

तस्योपविष्टौ शिखरे चिराद्गरुडगालवौ ॥ (४२४।२)

ततः सिद्धां ददृशतुः शाण्डिलीं नाम भासुराम् । (४२५।१)

कृतातिथ्यौ तया तत्र भुक्त्वा निद्रामवापतुः ॥ (४२५।२)

गरुडो वीतनिद्रो ऽथ मनोरथमचिन्तयत् । (४२६।१)

एवंविधा मुनिवधूर्योग्या ब्रह्मनिकेतने । (४२६।२)

विष्णोः शक्रस्य वा धाम्नि ध्यात्वेति विरराम सः ॥ (४२६।३)

ततः प्रभाते विस्रस्तपक्षः शीर्णकराननः । (४२७।१)

प्रक्लिन्नमांसकूटाभो बभूव भृशविह्वलः ॥ (४२७।२)

निवेदितान्वयं पश्चात्प्रणतं करुणाकुला । (४२८।१)

सपक्षं शाण्डिली चक्रे तं दृशा बलवत्तरम् ॥ (४२८।२)

तामामन्त्र्य ततो यातस्तार्क्ष्येण सह गालवः । (४२९।१)

गुर्वर्थचिन्ताविधुरो न धृतिं प्रत्यपद्यत ॥ (४२९।२)

तं व्रजन्तं पथि मुनिर्विश्वामित्रो यदृच्छया । (४३०।१)

आयातः सस्मितो ऽवादीन्नूनं लज्जानताननम् । (४३०।२)

क्व ते मह्यं प्रतिज्ञाताः श्यामकर्णा हयास्त्वया ॥ (४३०।३)

इत्युक्त्वा कौशिके याते गालवं भृशदुःखितम् । (४३१।१)

उवाच गरुडो ध्यात्वा तस्य कार्यस्य निश्चयम् ॥ (४३१।२)

धनेन लभ्यते सर्वं तच्च शक्रधनाधिपौ । (४३२।१)

दिव्यं प्रेम्णा मुदा युक्तौ रक्षतः पृथुसंचयौ ॥ (४३२।२)

प्राप्यन्ते द्रविणेनैव श्यामकर्णास्तुरङ्गमाः । (४३३।१)

एक एवेश्वरो राजा ययातिरमितानुगः ॥ (४३३।२)

इत्युक्त्वा गरुडो गत्वा ययातिं मुनिना सह । (४३४।१)

यज्ञव्ययीकृताशेषधनमश्वानयाचत ॥ (४३४।२)

सो ऽब्रवीदर्थितस्तेन शुल्कदेयास्ति मे सुता । (४३५।१)

माधवी नाम तामेव वितीर्याप्नोतु वाजिनः ॥ (४३५।२)

इत्याभाष्य ददौ कन्यामर्थिभङ्गभयान्नृपः । (४३६।१)

गालवस्तां समादाय विसृज्य गरुडं ययौ ॥ (४३६।२)

हर्यश्वं नाम स नृपं वीरं मतिमतां वरम् । (४३७।१)

उवाच राजन्कन्येयं त्वया शुल्केन गृह्यताम् ॥ (४३७।२)

हयानां श्यामकर्णानां देहि तेन नृपात्मजाम् । (४३८।१)

आत्मजं जनयित्वैकं दास्याम्येनां पुनस्तव । (४३८।२)

इति संविदमादाय स तां जग्राह वाजिभिः ॥ (४३८।३)

ततस्तस्यां स कालेन जयन्तमिव वासवः । (४३९।१)

पुत्रं वसुमनःसंज्ञं वसुवीर्यमजीजनत् ॥ (४३९।२)

अथ तस्मात्समादाय ययातितनयां मुनिः । (४४०।१)

तयैव संविदा प्रायाद्दिवोदासाय भूभुजे ॥ (४४०।२)

प्रतर्दनाभिधेयस्य जाते पुत्रे पुनर्मुनिः । (४४१।१)

समादायाश्वशेषार्थी व्रजन्प्राप खगाधिपम् ॥ (४४१।२)

तमब्रवीत्तुरङ्गानां मयाप्तानि शतानि षट् । (४४२।१)

शेषं संप्राप्त्युपाये मे सौहार्दाच्चिन्त्यतां त्वया ॥ (४४२।२)

इति पृष्टो विषण्णेन मुनिना विनतात्मजः । (४४३।१)

उवाच षट् शतान्येव पृथिव्यां सन्ति वाजिनाम् ॥ (४४३।२)

सहस्रं श्यामकर्णानामृचीकतपसा पुरा । (४४४।१)

प्राप्तं विवाहशुल्कार्थं वारुणं हयतो ऽर्थतः ॥ (४४४।२)

कालेन तावता तेषां कस्मिंश्चिद्राजसगरे । (४४५।१)

वैतस्तेन प्रवाहेन हृतं शतचतुष्टयम् ॥ (४४५।२)

हयानां षट्शतान्येव तस्मात्सन्ति महीतले । (४४६।१)

अश्वसंपूरणं कन्यां देह्येनां गुरवे सखे ॥ (४४६।२)

गरुडेनेत्यभिहिते गालवस्तांस्तुरङ्गमान् । (४४७।१)

दत्त्वा कन्यां च तां प्रादाद्गुरवे तनयावधि ॥ (४४७।२)

विश्वामित्रस् ततस्तस्यां तुर्यं तनयमष्टकम् । (४४८।१)

जनयित्वेन्द्रसदृशं गालवायैव तां ददौ ॥ (४४८।२)

गालवः शुभकृत्यो ऽथ तनयां तां ययातये । (४४९।१)

वराद् अभ्रष्टकौमारां ददौ पद्मसमाननाम् ॥ (४४९।२)

ततो ययातिर्दुहितुस्तस्याश्चक्रे स्वयंवरम् । (४५०।१)

चराचराणां भूतानां समाजे परिकल्प्यते ॥ (४५०।२)

विचार्य माधवी तत्र सुरान्सिद्धर्षिभूमिपान् । (४५१।१)

विविक्तं काननं वव्रे वरं तीर्थतपोधिया ॥ (४५१।२)

तत्र शष्पाङ्कुराहारमृगसब्रह्मचारिणी । (४५२।१)

सा चचार परित्रस्ता लोकशङ्काभयादिव ॥ (४५२।२)

ययातिरथ कालेन यज्वा प्राप्य सुरालयम् । (४५३।१)

सर्वभूतावमानेन क्षीणपुण्यो ऽपतद्दिवः ॥ (४५३।२)

स पतन्नेव दौहित्रैः स्वपुण्येनाष्टकादिभिः । (४५४।१)

पुनरारोपितः स्वर्गे पुत्र्या च तपसा तया ॥ (४५४।२)

प्राप्तवानतिनिर्बन्धाद्गालवो दुःखविक्रियाम् । (४५५।१)

ययातिश्चातिमानेन निपपात महीतलम् ॥ (४५५।२)

गालवचरितम् नारदेनेति कथितं धृतराष्ट्रः सुयोधनम् । (४५६।१)

कृष्णश्च भीष्मद्रोणौ च गान्धारी चेदमूचिरे ॥ (४५६।२)

दुर्योधनहितं वाक्यं बुध्यस्व स्वकुलश्रिये । (४५७।१)

मा गमः पार्थकोपाग्नौ मोहाद्बालपतङ्गवत् ॥ (४५७।२)

संधाय पाण्डुतनयैर्वसुधां वसुधामभिः । (४५८।१)

प्रवर्धमानविभवैर्भुक्त्वा कीर्तिमहापयन् ॥ (४५८।२)

श्रुत्वैतद्गाढसंरम्भो जगाद धृतराष्ट्रजः । (४५९।१)

अवश्यंभाविनो भावा भवन्त्येवानिवर्तिनः ॥ (४५९।२)

जयो वा संशयो लक्ष्म्या वधो वा स्वर्गदो युधि । (४६०।१)

न ह्येकमनयोः पक्षमहं पश्यामि निर्मलम् ॥ (४६०।२)

अशिक्षितप्रणामानां पृथ्वीमूल्यं मनस्विनाम् । (४६१।१)

त एव प्रणताः शत्रौ लभन्ते न वराटिकाम् ॥ (४६१।२)

प्रवृत्तदर्पा वैराक्ताः पाण्डवा मानिनो भुवि । (४६२।१)

सूच्यग्रपरिमाणे ऽपि किमन्यन्मे न भागिनः ॥ (४६२।२)

इत्युक्त्वा कौरवः कृष्णग्रहणे जातनिश्चयः । (४६३।१)

निर्गत्य कर्णप्रमुखैः संमन्त्र्य पुनराविशत् ॥ (४६३।२)

तेषां तदिङ्गितं ज्ञात्वा सात्यकिर्धीमतां वरः । (४६४।१)

न्यवेदयदसंरम्भात् कृष्णायाकृष्णकर्मणे ॥ (४६४।२)

ततः कोपानलज्वाला जटाभिरिव पूरयन् । (४६५।१)

तां सभां कैटभारातिर्घोरं वपुरदर्शयत् ॥ (४६५।२)

सर्वदेवमये तस्य शरीरे भास्वरत्विषः । (४६६।१)

रूपं तस्योग्रमालोक्य मुमुहुः पृथिवीश्वराः ॥ (४६६।२)

अनन्तमप्रमेयं तद्विश्वरूपमधोक्षजः । (४६७।१)

दर्शयित्वा मुनीन्सर्वान्समामन्त्र्य विनिर्ययौ ॥ (४६७।२)

रथेन घनघोषेण भास्वद्गरुडलक्ष्मणा । (४६८।१)

विदुरावसथं गत्वा स कुन्तीं द्रष्टुमाविशत् ॥ (४६८।२)

तं भ्रातुः पुत्रमायातं परिष्वज्य हरिं पृथा । (४६९।१)

पुत्राणां कुशलं श्रुत्वा बभाषे साश्रुलोचना ॥ (४६९।२)

कृष्ण मद्वयसा वाच्यस्त्वया धर्मसुतो घृणी । (४७०।१)

आर्जवं ब्रह्मसुलभं न ते क्षत्रिय शोभते ॥ (४७०।२)

परार्ध्यवचनो राजा याचसे विभवं निजम् । (४७१।१)

पापान्पापसहायांश्च किं न जानासि कौरवान् ॥ (४७१।२)

अज्ञातपरमार्थानां व्यवहारपराङ्मुखम् । (४७२।१)

अष्टाकपालविप्राणां जाड्यमेवंविधं क्षमम् ॥ (४७२।२)

५।१३१विदुरा स्वसुतं पूर्वं राजानं शत्रुभिर्जितम् । (४७३।१)

उवाचारम्भविमुखं न राजाभरणं क्षमा ॥ (४७३।२)

क्षमते विस्मृतक्रोधो निकारं यः कृतागसाम् । (४७४।१)

गणनापूरणं लोके स पुंसां धर्मपुत्रकः ॥ (४७४।२)

वरं कण्टकवान्वृक्षो न शमी सरलाशया । (४७५।१)

स्पृहणीया वरं वन्ध्या न माता शान्ततेजसाम् ॥ (४७५।२)

मात्रा विदुरयेत्युक्तः संजयो नाम भूपतिः । (४७६।१)

जयोद्योगकृतोत्साहश्चकारारिनिबर्हणम् ॥ (४७६।२)

गाण्डीवधन्वा भगवान्वाच्यस्तद्रक्षणोचितम् । (४७७।१)

उत्तेजनं तु भीमस्य न वीरस्योपयुज्यते ॥ (४७७।२)

इति ब्रुवाणामामन्त्र्य तां पाण्डुतनयान्प्रति । (४७८।१)

दारुकप्रेरितैरश्वैर्जगाम गरुडध्वजः ॥ (४७८।२)

भगवद्यानम् ॥तस्मिन्प्रयाते संत्रस्तो धृतराष्ट्रो ऽथ संजयम् । (४७९।१)

पप्रच्छ चारैरन्विष्य चरितं कैटभद्विषः ॥ (४७९।२)

श्रुतं संजय कंसारेः व्रजतो नयशालिनः । (४८०।१)

कापि मन्त्रकथा स्वैरं राधेयेन सहाभवत् ॥ (४८०।२)

एकस्त्वं धीमतां धुर्यो यदि जानासि कथ्यताम् । (४८१।१)

इति पृष्टो नरेन्द्रेण संजयः प्रत्यभाषत ॥ (४८१।२)

श्रुतं कथयतोर्गूढं कर्णकेशवयोर्मया । (४८२।१)

अनुमान्य मुहुः कर्णमिदमूचे जनार्दनः ॥ (४८२।२)

देवेन रविणा कुन्त्यां जातस्त्रैलोक्यचक्षुषा । (४८३।१)

पाण्डोस्त्वं तनयः कर्णः क्षेत्रजो धर्मजाग्रजः ॥ (४८३।२)

तदेहि कौरवांस्त्यक्त्वा सोदरान्पाण्डुनन्दनान् । (४८४।१)

सहितस्तैर्वसुमतीं भुङ्क्ष्व शक्र इवामरैः ॥ (४८४।२)

श्रुत्वैतत्सादरं वीरः कर्णः कृष्णमभाषत । (४८५।१)

भगवन्सर्वमेवाहं जाने संभवमात्मनः ॥ (४८५।२)

किं तु भुक्तं च पीतं च विस्रब्धं यस्य मन्दिरे । (४८६।१)

दुर्योधनस्य तस्याहं द्रोहेण सुहृदो विभोः ॥ (४८६।२)

सहस्ररश्मेस्तनयः कर्णो ऽहं कथमच्युत । (४८७।१)

मित्रद्रोहपरीवादकलङ्कां कामये श्रियम् ॥ (४८७।२)

किरीटिना मयि हते भीमेन च सुयोधने । (४८८।१)

अवश्यं पृथिवीं कृत्स्नामवाप्स्यति युधिष्ठिरः ॥ (४८८।२)

मत्कथां नैव वाच्यो ऽसौ ज्ञात्वा मां भ्रातरं हि सः । (४८९।१)

प्राप्यमप्यखिलं राज्यं निजं नैव लभिष्यते ॥ (४८९।२)

अस्मिन्विधातृविहिते क्षत्रक्षेत्रक्षये युधि । (४९०।१)

पार्थान्द्रक्ष्यसि वैकुण्ठवीरान्विजयशालिनः ॥ (४९०।२)

भुञ्जानः पायसं स्वप्ने सघृतं धवलाम्बरः । (४९१।१)

अस्थिसंचयमारूढो मया दृष्टो युधिष्ठिरः ॥ (४९१।२)

सहस्रपादे प्रासादे भ्रातृभिः परिवारितः । (४९२।१)

शुद्धमाल्यो महोत्साहः स एवालोकितः पुनः ॥ (४९२।२)

अत्युच्चगिरिशृङ्गस्थो दृष्टः श्रीमान्वृकोदरः । (४९३।१)

किरीटी त्वत्सहायश्च पाण्डुरद्विपमूर्धनि ॥ (४९३।२)

सानुगः कौरवपतिः शोणमाल्यानुलेपनः । (४९४।१)

दक्षिणाशां व्रजन्दृष्टो मया गर्दभवाहनः ॥ (४९४।२)

दृष्टाश्च धवलोष्णीषा द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः । (४९५।१)

तान्विना ध्रुवमस्मासु कृतान्तो विचरिष्यति ॥ (४९५।२)

दृश्यन्ते दुर्निमित्तानि यथा घोराणि केशव । (४९६।१)

तथा जाने न नः शेषो गाण्डीवेन भविष्यति ॥ (४९६।२)

इति कर्णेन कथिते स्वैरं विनयशालिना । (४९७।१)

तं समामन्त्र्य भगवाञ्जगाम गरुडध्वजः ॥ (४९७।२)