नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

यशःशशाङ्कशेषे ऽस्तं प्रयाते भीष्मभास्वति । (२।१)

पपात धर्मतनयः शोकम्लानमुखाम्बुजः ॥ (२।२)

मोहमूर्च्छाकुले तस्मिन्विषण्णे सह बान्धवैः । (३।१)

शुचं संस्तम्भ्य शनकैर्धृतराष्ट्रस्तमब्रवीत् ॥ (३।२)

उत्तिष्ठ पृथिवीपाल न धैर्यं हातुमर्हसि । (४।१)

संसारासारचरितं मुनिभ्यः श्रुतवानसि ॥ (४।२)

शोकस्यावसरो नायं स्वधर्मादच्युतस्य ते । (५।१)

पाहि सत्त्वसुधासिन्धो प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ (५।२)

शोचितव्यो ममैवायं कालः समुचितो ऽधुना । (६।१)

विदुरस्य गिरो येन न श्रुताः सुनयोज्ज्वलाः ॥ (६।२)

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण कृष्णः क्ष्मापालमभ्यधात् । (७।१)

मा शुचः क्षत्रधर्मेण लब्धां भुङ्क्ष्व महीमिमाम् ॥ (७।२)

दुःखिभ्यो हि पलायन्ते धैर्यायत्ता विभूतयः । (८।१)

यजस्व विजयी राजन्पापशङ्कापनुत्तये ॥ (८।२)

अश्वमेधेन विधिना यातस्तद्योग्यतामसि । (९।१)

एतन्मुनिवचः श्रुत्वा यज्ञे बद्धमनोरथः ॥ (९।२)

धनमूलां क्रियां मत्वा राज्यकोशमचिन्तयत् । (१०।१)

सो ऽथ सर्वान्समाहूय कोशाध्यक्षान्मखोत्सुकः ॥ (१०।२)

तेभ्यः शुश्राव सर्वस्वं क्षयितं युधि कौरवैः । (११।१)

अश्वमेधे निराशं तं विज्ञाय द्रविणं विना ॥ (११।२)

उवाच करुणासिन्धुर्व्यासो निर्वापयन्निव । (१२।१)

मरुत्तस्य क्षितिपतेर्यज्ञशेषं हिमाचले ॥ (१२।२)

काञ्चनं विद्यते भूरि यज्ञार्थं तदवाप्स्यसि । (१३।१)

श्रुत्वैतत्पाण्डुपुत्रेण मरुत्तस्य महीपतेः ॥ (१३।२)

महायज्ञकथां पृष्टः प्रोवाच मुनिपुंगवः । (१४।१)

महीयसि मनोर्वंशे महतां यशसां निधिः ॥ (१४।२)

करंधमकुले श्रीमान्मरुत्तो ऽभून्महीपतिः । (१५।१)

तम् इन्द्रः स्पर्धते नित्यं न स शक्नोति चेष्टितैः ॥ (१५।२)

यदा तदा मन्युतप्तो रहः प्राह बृहस्पतिम् । (१६।१)

करंधमो ऽभवद्याज्यस्त्वत्पितुः पृथिवीपतिः ॥ (१६।२)

क्रमात्तवापि तत्सूनुर्मरुत्तस्तद्गुणाधिकः । (१७।१)

किंतु तद्दर्पसंघर्षाद्भवन्तमहमर्थये ॥ (१७।२)

न याजकपदं तस्य गन्तव्यं भवताधुना । (१८।१)

इत्यर्थितो मघवता तथेत्यूचे बृहस्पतिः ॥ (१८।२)

अद्यप्रभृति मर्त्यो मे न याज्य इति संविदा । (१९।१)

अत्रान्तरे नरपतिर्मरुत्तो विपुलं क्रतुम् ॥ (१९।२)

आहर्तुं कृतसंकल्पो बृहस्पतिमुपाययौ । (२०।१)

स तेनाभ्यर्थितो यत्नाद्याजको ऽस्तु भवानिति ॥ (२०।२)

न चकाराभ्युपगमं शक्रप्रणययन्त्रितः । (२१।१)

प्रत्याख्यातः स गुरुणा राजा लज्जानताननः ॥ (२१।२)

व्रजन्विनष्टसंकल्पो ददर्श पथि नारदम् । (२२।१)

नारदो ऽपि तमालोक्य पृष्ट्वा श्रुत्वा च तत्कथाम् ॥ (२२।२)

उवाच त्यज संतापं मा राजन्विमना भव । (२३।१)

संवर्ताख्यो निधिर्धाम्नामनुजो ऽस्ति बृहस्पतेः ॥ (२३।२)

स्वच्छन्दचारी योगीन्द्रो वाराणस्यां स वर्तते । (२४।१)

संवर्तः स परिज्ञेयो व्रजेथाः शरणं तु तम् ॥ (२४।२)

निवेदितो ऽहं केनेति पृष्टस्तेन त्वमानतः । (२५।१)

ब्रवीथा नारदो मह्यं त्वामिहस्थं न्यवेदयत् ॥ (२५।२)

कथयित्वा प्रहृष्टश्च ज्वलितं जातवेदसम् । (२६।१)

इत्युक्त्वा प्रार्थयेथास्तं याजकं यज्वनां वरः ॥ (२६।२)

नारदेनेत्यभिहिते भूपालो हर्षनिर्भरः । (२७।१)

तदुक्तं विदधे सर्वं गत्वा वाराणसीं स्वयम् ॥ (२७।२)

संत्यक्तोन्मत्तरूपं स प्राप्य तं याजकं नृपः । (२८।१)

चकार तदनुज्ञातस्तपो हिमगिरेस्तटे ॥ (२८।२)

तपसा यज्ञवित्तार्थी देवमाराध्य शंकरम् । (२९।१)

अनेकमेरुविपुलं लेभे हेम स पार्थिवः ॥ (२९।२)

हैमेषु सर्वभाण्डेषु रचितेष्वथ शिल्पिभिः । (३०।१)

सम्पूर्णो यज्ञसंभारः प्रावर्तत महीभुजः ॥ (३०।२)

समृद्धिमतुलां तस्य यज्ञे ज्ञात्वा बृहस्पतिः । (३१।१)

संवर्तकं याजकं च संतप्तस्तनुतां ययौ ॥ (३१।२)

स शोककारणं पृष्टः शक्रेण म्लानमानसः । (३२।१)

मरुत्तयज्ञविभवं भ्रातृस्पर्धाकुलो ऽवदत् ॥ (३२।२)

ततः शतक्रतुस्तस्य प्रीतये गुरुवत्सलः । (३३।१)

उवाच वह्निमाहूय मरुत्तं व्रज पार्थिवम् ॥ (३३।२)

गत्वा मद्वचसा वाच्यः स च राजा त्वया क्रतौ । (३४।१)

यथा संवर्तकं त्यक्त्वा भवेद्याज्यो बृहस्पतेः ॥ (३४।२)

इत्युक्तः सुरराजेन गत्वा वह्निर्नराधिपम् । (३५।१)

शक्रसंदेशमवदन्न च राजाभ्यमन्यत ॥ (३५।२)

ततः प्रतिनिवृत्तो ऽथ पुनर्गच्छेति वज्रिणा । (३६।१)

प्रेरितः पावको ऽवादीत्संवर्तभयकम्पितः ॥ (३६।२)

स तत्र ब्रह्मचारी मामूचे संवर्तकः क्रुधा । (३७।१)

तेजोराशिः शपेयं त्वां समेष्यसि पुनर्यदि ॥ (३७।२)

श्रुत्वैतत्कातरो ऽसीति तं जगाद पुरंदरः । (३८।१)

ज्वलनः प्रत्युवाचाथ तं कोपहविषा ज्वलन् ॥ (३८।२)

अहो नु ब्रह्मकोपाग्निरहल्यावल्लभस्य ते । (३९।१)

प्रमादादथ कोपाद्वा मोहाद्वा शक्र विस्मृतः ॥ (३९।२)

स यदा च्यवनः कोपान्महादंष्ट्रं महासुरम् । (४०।१)

असृजत्त्वद्वधायोग्रं तदा धैर्यं क्व ते गतम् ॥ (४०।२)

दुःसहा ब्राह्मणरुषो निर्दहन्ति जगत्क्षणात् । (४१।१)

उक्ते हुताशनेनेति न शक्तः किंचिदब्रवीत् ॥ (४१।२)

विसृष्टः पुनरिन्द्रेण गन्धर्वाधिपतिर्नृपम् । (४२।१)

ऊचे गुरुं भजस्वेति न च राजा तमग्रहीत् ॥ (४२।२)

ततः क्रुद्धः स्वयं वज्री गर्जन्गम्भीरनिःस्वनः । (४३।१)

यज्ञाङ्गनं नरपतेर्व्योम्ना मेघैर्वृतो ययौ ॥ (४३।२)

प्रभावेनाथ महता संवर्तस्योग्रतेजसः । (४४।१)

शतमन्युसमुत्सृष्टं वज्रं मेघान्समाविशत् ॥ (४४।२)

तन्मन्त्रशक्त्या विवशः समाहूतो ऽथ वृत्रहा । (४५।१)

आययौ सह भागार्हैस्त्रिदशैः सोमपीथिभिः ॥ (४५।२)

पूजितो ऽथ मरुत्तेन शान्तमन्युः शतक्रतुः । (४६।१)

यज्ञक्रियापरिकरे परिचर्यापरो ऽभवत् ॥ (४६।२)

तदाज्ञया सुराः सर्वे यज्ञसंभारकारिणः । (४७।१)

बभूवुर्भूमिपालस्य निदेशवशगाश्चिरम् ॥ (४७।२)

एवं तस्येन्द्रजयिनो राज्ञः संवर्ततेजसा । (४८।१)

निर्विघ्नः पूर्णतां प्राप यज्ञः कनकवर्षिणः ॥ (४८।२)

तच्छेषद्रविणेन त्वं हयमेधमहामखम् । (४९।१)

प्रयतः प्राप्नुहीत्युक्त्वा विरराम मुनीश्वरः ॥ (४९।२)

संवर्तमरुत्तीयम् ॥ १ ॥कृष्णेनाश्वास्यमानो ऽथ मुनिभिर्भ्रातृभिस्तथा । (५०।१)

अश्वमेधधृतोद्योगो धृतिं लेभे युधिष्ठिरः ॥ (५०।२)

द्रष्टुं ततः प्रजाकार्यं प्रवृत्ते धर्मनन्दने । (५१।१)

अन्तर्दधे तमामन्त्र्य सर्वं तन्मुनिमण्डलम् ॥ (५१।२)

हेमरत्नलताकान्ते विकासिकनकाम्बुजे । (५२।१)

अथ कृष्णौ सभोद्याने स्वैरं प्रीत्या विजह्रतुः ॥ (५२।२)

कथान्ते तत्र कंसारिं सुभद्रावल्लभो ऽवदत् । (५३।१)

युद्धारम्भे त्वयोक्तं यत्सर्वं तन्मम विस्मृतम् ॥ (५३।२)

विसृष्टं परमार्थज्ञ ज्ञानं तत्पुनरुच्यताम् । (५४।१)

इत्युक्तः पाण्डुपुत्रेण विषण्णः केशवो ऽब्रवीत् ॥ (५४।२)

अहो त्वयावधानेन न श्रुतं तदबुद्धिना । (५५।१)

न शक्यते पुनर्वक्तुं तथापि श्रूयतामिदम् ॥ (५५।२)

ब्राह्मणेन पुरा कश्चिज्जीवन्मुक्तदशां श्रितः । (५६।१)

सिद्धः पृष्टो ऽवदत्सर्वं विज्ञाय भवविभ्रमम् ॥ (५६।२)

अस्मिन् असत्यसंघाते भूतानां पाञ्चभौतिके । (५७।१)

गुणैर्निबद्धः पक्षीव जीवस्तिष्ठति पञ्जरे ॥ (५७।२)

अहंकारैकसाराणां देहिनां विस्मृतात्मनाम् । (५८।१)

चक्रवत्परिवर्तन्ते सुखदुःखक्षयोदयाः ॥ (५८।२)

देहान्ते कर्मसंसर्गाज्जन्तवः शुभदुष्कृतैः । (५९।१)

तारारूपा विमानानि भजन्ते नरकाणि वा ॥ (५९।२)

ततो भोगक्षये गर्भं जरायुपरिवेष्टितम् । (६०।१)

शुक्ररूपो विशत्यात्मा योन्यां शोणितसंप्लुतः ॥ (६०।२)

निःश्वासाग्रैर्यथा वारि लीयते दर्पणोदरे । (६१।१)

निर्धूतस्य यथा वह्नेरूष्मा व्योम्नि प्रसर्पति ॥ (६१।२)

यथा वा कुसुमामोदः प्रविशत्यन्तरे ऽनिले । (६२।१)

रागः संक्रान्तिमायाति सरन्ध्रे स्फटिके यथा ॥ (६२।२)

तथा दुर्लक्ष्यसंचारो गर्भमात्मा प्रधावति । (६३।१)

बिभ्राणो वासनामन्तः शीतस्पर्शमिवानिलः ॥ (६३।२)

जातस्य जायते तस्य वर्धमानस्य वर्धते । (६४।१)

तृष्णातन्तुर् विसस्येव शुष्यतो न तु शुष्यति ॥ (६४।२)

विवेकाद्दुःखसंयोगाद्वैराग्यं गाढमाश्रितः । (६५।१)

नाहमस्मीति मन्त्रेण मुच्यते ब्रह्मदीक्षितः ॥ (६५।२)

पूर्वं भावेषु निर्वाणस्ततः कारणवृत्तिषु । (६६।१)

निरालम्बदशामेत्य योगी ब्रह्मणि लीयते ॥ (६६।२)

सर्वतः पाणिचरणं सर्वव्यापिनमव्ययम् । (६७।१)

आत्मानं स परिज्ञाय सत्यामेतां भवस्थितिम् ॥ (६७।२)

इत्युक्त्वा ब्राह्मणं सिद्धः सहसान्तरधीयत । (६८।१)

इदमन्यच्च कौन्तेय श्रेयसे प्रयतः शृणु ॥ (६८।२)

उवाच ब्राह्मणी काचिद्भर्तारं विजने पुरा । (६९।१)

गमिष्यामि गतिं साध्वी कामहं त्वत्परायणा ॥ (६९।२)

इति पृष्टस्तया विप्रस्तामुवाच स्मिताननः । (७०।१)

अग्निर्वैश्वानरो नाम स्थितो ऽन्तः किल देहिनाम् ॥ (७०।२)

इन्द्रियाणि मनोबुद्धिस्तस्य सप्तार्चिषः स्मृताः । (७१।१)

विषयाश्चास्य समिधो भोक्तारः सप्त चर्त्विजः । (७१।२)

तस्मिन्हते सर्वमिदं जायते च पुनः पुनः ॥ (७१।३)

इन्द्रियाणीव मनसो मनस्तेषां च सर्वदा । (७२।१)

परस्परोपकारेण प्रीयते देहसंगमे ॥ (७२।२)

मनोबुद्धिप्रभृतयः सप्तेन्द्रियमृगाः पुरा । (७३।१)

अतर्केणैव निहता राज्ञा योगमयैः शरैः ॥ (७३।२)

जितेन्द्रियस्य नो किंचिदिदं तस्यैव चाखिलम् । (७४।१)

विषया विषयस्येति जनको विप्रमभ्यधात् ॥ (७४।२)

तस्मादसक्तमनसा दृष्ट्वा सर्वमिदं मया । (७५।१)

त्यक्तं परावरज्ञेन भवाविर्भावशान्तये ॥ (७५।२)

गतिस्तवापि कल्याणि मद्भावसदृशी सदा । (७६।१)

ब्रह्मारणीसमुद्भूतं जानीहि ज्ञानपावकम् ॥ (७६।२)

एतत्पत्युर्वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी तत्त्वदर्शिनी । (७७।१)

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानं परं प्रावीण्यमाययौ ॥ (७७।२)

श्रुत्वैतदर्जुनः कृष्णं बभाषे विस्मयाकुलः । (७८।१)

योगीन्द्रो ब्राह्मणः को ऽसौ क्वास्ते वा सा च तद्वधूः ॥ (७८।२)

इत्युक्तः कैटभारातिः पुनरूचे धनंजयम् । (७९।१)

शिष्येण पृष्टः सर्वज्ञः पुरा गुरुरभाषत ॥ (७९।२)

बृहस्पतिप्रभृतिभिर्मुनीन्द्रैः सर्वदर्शिभिः । (८०।१)

श्रुतेयं भवविच्छेदकथा प्रोक्ता स्वयंभुवा ॥ (८०।२)

गुणत्रयनिबद्धानां कर्मभेदविकारिणाम् । (८१।१)

भावो ऽयं प्राणिनां शश्वदल्पो ऽप्यायात्यनल्पताम् ॥ (८१।२)

विचित्रः किल सर्गो ऽयमहंकाराद्विनिर्गतः । (८२।१)

तस्मिन् एव लयं याति श्वभ्रे पुष्पचयो यथा ॥ (८२।२)

जन्मान्तरशताभ्यासादन्तरङ्गत्वमागतः । (८३।१)

अहंकारः स मनसो लीलया केन भेद्यते ॥ (८३।२)

अविद्या तानवेनैव शनैः संन्यस्तकर्मणः । (८४।१)

विकल्पद्वंद्वविरतौ ज्ञानालोकः प्रजायते ॥ (८४।२)

ज्ञानाग्निना प्रवृद्धेन दग्ध्वा भवविषद्रुमम् । (८५।१)

सर्वग्रन्थिविनिर्मुक्तः परमामृतमश्नुते ॥ (८५।२)

इति ब्रह्मोदितं ज्ञानं शिष्याय गुरुणा पुरा । (८६।१)

नानानिदर्शनोपेतं कथितं भवशान्तये ॥ (८६।२)

अहमेव गुरुः पार्थ शिष्यश्च त्वं समो मम । (८७।१)

इत्युक्त्वा ज्ञानसर्वस्वं विरराम जनार्दनः ॥ (८७।२)

अनुगीताः ॥ २ ॥ततो विहृत्य सुचिरं प्रीत्या कृष्णः किरीटिना । (८८।१)

द्वारकागमने चक्रे मतिं बन्धुजनोत्सुकः ॥ (८८।२)

स गत्वा नृपमामन्त्र्य धृतराष्ट्रं च सानुगम् । (८९।१)

आश्वास्य कृष्णां कुन्तीं च प्रणम्यादाय चानुजाम् ॥ (८९।२)

अश्वमेधे समेष्यामि पुनः कृत्वेति संविदम् । (९०।१)

दारुकप्रेरितरथः प्रतस्थे गरुडध्वजः ॥ (९०।२)

स व्रजन्सात्यकिसखस्तेजोरञ्जितदिङ्मुखः । (९१।१)

उत्तङ्कं तपसां राशिम् आलुलोके मुनिः पथि ॥ (९१।२)

तं दृष्ट्वा सादरं शौरिः प्रणम्य रचिताञ्जलिः । (९२।१)

कुशलं वीतवैराणां पप्रच्छाश्रमवासिनाम् ॥ (९२।२)

उत्तङ्को ऽपि हरिं दृष्ट्वा प्रीतिपूर्वमनामयम् । (९३।१)

ऊचे कच्चित्त्वया साम्ना रक्षितं भारतं कुलम् ॥ (९३।२)

कच्चिद्दुर्योधनो राजा धर्मपुत्रश्च सानुगौ । (९४।१)

स्थितौ विगतसंघर्षौ त्वद्बुद्ध्या पैत्रिके पदे ॥ (९४।२)

इत्युत्तङ्केन गोविन्दः पृष्टस्तं प्रत्यभाषत । (९५।१)

भारतानां मुने यत्नः परः संधौ कृतो मया ॥ (९५।२)

हितमुक्तो ऽपि बहुशः कौरवो विदुरादिभिः । (९६।१)

न जग्राह कृतान्तेन दैवेन च विमोहितः ॥ (९६।२)

निर्बन्धात्कुरुराजस्य राधेयमुनिवर्तिनः । (९७।१)

निहताः पार्थिवाः सर्वे शेषाः पञ्चैव पाण्डवाः ॥ (९७।२)

एतच्छ्रुत्वा मुनिः कोपाज्ज्वलितानलसंनिभः । (९८।१)

तमूचे वक्रमनसा ते त्वयैव निपातिताः ॥ (९८।२)

शक्तेनापि त्वया कृष्ण यस्मात्पार्थहितैषिणा । (९९।१)

उपेक्षितः क्षयो घोरस्तस्माच्छापं ददानि ते ॥ (९९।२)

उत्तङ्केनेत्यभिहिते बभाषे कैटभान्तकः । (१००।१)

जानामि तेजसां राशिं त्वामुत्तङ्क तपोनिधिम् ॥ (१००।२)

किंतु नार्हसि कोपेन तीव्रं कर्तुं तपोव्ययम् । (१०१।१)

तमो हि दुःसहं घोरं क्रोधो मृत्युः शरीरिणाम् ॥ (१०१।२)

नाद्यापि नष्टमोहो ऽसि ननु नाद्यापि पश्यसि । (१०२।१)

किं न जानासि मां सर्वं सर्वव्यापिनमव्ययम् ॥ (१०२।२)

सर्वदेवमयः कर्ता विश्वात्मा जगतामहम् । (१०३।१)

इत्युक्ते पुष्कराक्षेण शान्तकोपो ऽब्रवीन्मुनिः ॥ (१०३।२)

जाने त्वां किंतु तद्दिव्यं द्रष्टुमिच्छामि ते वपुः । (१०४।१)

इत्यर्थितो मुनीन्द्रेण विश्वाविष्कारलीलया ॥ (१०४।२)

शक्तिप्रकाशपरिपूरितसंविदग्रे रेखास्फुरद्द्रुहिणरुद्रमहेन्द्रचन्द्रम् । (१०५।१)

धामत्रयोत्तरमनश्वरमैश्वरं तद्दृष्ट्वा वपुर्मुनिवरो ऽभवदस्तमोहः ॥ (१०५।२)

ततः स्तोत्रैरुत्तङ्केन विष्णुर्भक्त्या नमस्कृतः । (१०६।१)

तद्गिरा स्ववपुः सौम्यं तदेव पुनराददे ॥ (१०६।२)

संनिधिं ते विधास्यामि सर्वतः स्मरणान्मुने । (१०७।१)

इत्युक्त्वा तं समामन्त्र्य प्रायाद्गरुडकेतनः ॥ (१०७।२)

ततः कदाचित्स मुनिर्जलार्थी मरुधन्वसु । (१०८।१)

चरन्ददर्श चण्डालं धनुष्पाणिं जलप्रदम् ॥ (१०८।२)

गृहाणेत्यसकृत्तेन प्रार्थितो ऽपि मुनिर्यदा । (१०९।१)

न जग्राहाशुचि जलमुत्तङ्को ऽन्तर्दधे तदा ॥ (१०९।२)

ततः समेत्य भगवान्स्वयं विष्णुस्तमब्रवीत् । (११०।१)

मुने मद्वचसा शक्रः सुधां त्वां दातुमाययौ ॥ (११०।२)

जलदो न स चाण्डालो मिथ्या शङ्का तवाभवत् । (१११।१)

प्रत्याख्यातः स यन्मोहान्न तद्युक्तं त्वया कृतम् ॥ (१११।२)

अधुना मद्वरात्ते ऽस्तु सामृतैर्जलनिर्झरैः । (११२।१)

पूरितेयं मरुमही निगद्येति ययौ हरिः ॥ (११२।२)

एवं महाप्रभावो ऽसावुत्तङ्को यशसां निधिः । (११३।१)

दुर्लभं दर्शनं विष्णोः सानुग्रहमवाप्तवान् ॥ (११३।२)

आसाद्य परमं ज्ञानं यः पुरा गुरुसेवया । (११४।१)

तद्दक्षिणार्थी प्रययौ राज्ञः पौषस्य मन्दिरम् ॥ (११४।२)

कुण्डले प्राप्य रुचिरे वितीर्णे पौषभार्यया । (११५।१)

हृते च दृष्ट्वा नाशेन जीवितेशरसातलम् ॥ (११५।२)

जित्वा नागान्समासाद्य ते पुरा रत्नकुण्डले । (११६।१)

यो ददौ गुरुभार्यायै कृतकृत्यो बभूव च ॥ (११६।२)

उत्तङ्कविश्वरूपदर्शनम् ॥ ३ ॥याते द्वारवतीं कृष्णे यादवानन्ददायिनि । (११७।१)

युधिष्ठिरः सहामात्यो यज्ञकार्यमचिन्तयत् ॥ (११७।२)

स गत्वा सानुजः शैलं श्रीकण्ठदयितं शनैः । (११८।१)

आराध्य तपसा रुद्रं देवदेवं पिनाकिनम् ॥ (११८।२)

उपहारेण विधिना मुहूर्ते शुभशंसिनि । (११९।१)

अभ्यर्च्य गुह्यकाधीशं मणिभद्रं च सानुगम् ॥ (११९।२)

मुनिभिस्तर्पिते वह्नौ धौम्येन च पुरोधसा । (१२०।१)

लेभे पाण्डुसुतः श्रीमान्मरुत्तनिहितं निधिम् ॥ (१२०।२)

पृथुप्रमाणरूपाणि भास्वन्ति विविधानि च । (१२१।१)

हेमभाण्डसहस्राणि रत्नभारशतानि च ॥ (१२१।२)

उष्ट्राणां शकटानां च हयानां करिणां तथा । (१२२।१)

दशलक्षाणि तद्वित्तमनयद्धस्तिनापुरम् ॥ (१२२।२)

महिषाणां खराणां च पुरुषाणां गवां तथा । (१२३।१)

न बभूव तदा संख्या वहतां भूरि काञ्चनम् ॥ (१२३।२)

अक्षय्यं कोशमादाय प्राप्ते ऽथ स्वपुरं नृपे । (१२४।१)

सहितो वृष्णिभिः सर्वैराययौ मधुसूदनः ॥ (१२४।२)

एतस्मिन् एव समये सौभद्रमहिषी सुतम् । (१२५।१)

द्रोणपुत्रास्त्रनिर्दग्धमसूत गतजीवितम् ॥ (१२५।२)

उत्तरायाः सुतो जातः स्त्रीणामित्युत्सवस्वनः । (१२६।१)

व्यसुर्व्यसुश्चेत्यभवत्स एव रोदनध्वनिः ॥ (१२६।२)

बालप्रवालकलिकाकोमलावयवे शिशौ । (१२७।१)

जाते निर्जीविते शोकान्मुमोह जननीजनः ॥ (१२७।२)

ततः कुन्ती सुभद्रा च समेत्य करुणानिधिम् । (१२८।१)

बाष्पसंदिग्धया वाचा रुक्मिणीपतिमूचतुः ॥ (१२८।२)

स्वस्रेयस्य यशोमूर्तेरभिमन्योः प्रियस्य ते । (१२९।१)

बालस्य बालस्तनयो जातो ऽद्य गतजीवनः ॥ (१२९।२)

करुणार्द्रो निशम्यैतद्भगवान्भूतभावनः । (१३०।१)

विवेश सूतिकावेश्म शौरिः कलशभूषितम् ॥ (१३०।२)

रत्नदीप्तांशुकपिशं दीप्तौषधिशताचितम् । (१३१।१)

मन्त्रैर् भिषग्भिः शिखिना शस्त्रैरस्त्रैश्च रक्षितम् ॥ (१३१।२)

अथोत्तरा प्राप्य संज्ञां शीतवारिभिरुक्षिता । (१३२।१)

तमङ्के शिशुमादाय विललाप हरेः पुरः ॥ (१३२।२)

ततो जलदगम्भीरघोषः शौरिरभाषत । (१३३।१)

दृशा पीयूषवर्षिण्या विलोक्य शनकैः शिशुम् ॥ (१३३।२)

सत्याद्द्विजेभ्यो धर्माच्च यथा नान्यत्प्रियं मम । (१३४।१)

तेन सत्येन बालो ऽयमस्त्रमुक्तो ऽद्य जीवतु ॥ (१३४।२)

माधवेनेत्यभिहिते लब्धजीवः स बालकः । (१३५।१)

सूर्यांशुभिरिव स्पृष्टो बभूवाम्बुजकोरकः ॥ (१३५।२)

ततः प्रवृत्ते विपुले सहसा नगरोत्सवे । (१३६।१)

नभश्चराणामप्यासीत्साधु साध्विति निःस्वनः ॥ (१३६।२)

परिक्षीणे कुरुलये यस्माज्जातो ऽयमर्भकः । (१३७।१)

तस्मात्परीक्षिन्नाम्नास्तु जगादेत्यथ केशवः ॥ (१३७।२)

पिरक्षिज्जन्म ॥ ४ ॥व्यासाज्ञया ततो राज्ञो यज्ञयोग्यो महाधनः । (१३८।१)

प्रावर्ततोरुरत्नाढ्यः संभारो बहुकौतुकः ॥ (१३८।२)

अथोत्सृज्य विधानेन कृष्णशारं तुरङ्गमम् । (१३९।१)

रक्षितं पाण्डुपुत्रेण स्वयं गाण्डीवधन्वना ॥ (१३९।२)

बभूव चैत्रशुक्लान्ते दीक्षितो धर्मनन्दनः । (१४०।१)

हेममालाधरो दण्डी मुण्डः कृष्णाजिनावृतः ॥ (१४०।२)

ततस्त्रिगर्तविषयं प्राप्ते यज्ञतुरङ्गमे । (१४१।१)

राजपुत्रैरभूद्युद्धं तुमुलं सव्यसाचिनः ॥ (१४१।२)

युधिष्ठिराज्ञा तस्याभून्न हन्तव्या नृपा इति । (१४२।१)

तां स्मरन् आवधीद्भूपान्स विजिग्ये तु केवलम् ॥ (१४२।२)

प्राग्ज्योतिषेश्वरं वीरं भगदत्तात्मजं युधि । (१४३।१)

त्रिभिर्दिनैर्वज्रदत्तं जित्वा कुञ्जरयोधिनम् ॥ (१४३।२)

सैन्धवैरकरोद्युद्धं सुचिरं क्रूरयोधिभिः । (१४४।१)

पादचारी रणे पार्थो रथकुञ्जरवर्तिभिः ॥ (१४४।२)

पौत्रं जयद्रथस्याथ शिशुमादाय दुःशला । (१४५।१)

सव्यसाचिनमासाद्य बभाषे साश्रुलोचना ॥ (१४५।२)

भ्रातस्त्वयि समायाते त्वन्नामैव निशम्य मे । (१४६।१)

पुत्रो जायद्रथिर्यातः पञ्चतां स्फटिताशयः ॥ (१४६।२)

तत्सुतो मम पौत्रो ऽयं स्वस्रेयतनयस्तव । (१४७।१)

रक्ष्यः सर्वात्मनेत्युक्त्वा रुरोद धृतराष्ट्रजा ॥ (१४७।२)

विषण्णस्तां समाश्वास्य पार्थो बाष्पार्द्रलोचनः । (१४८।१)

निन्दन्निजां क्षत्त्रजातिं जगाम तुरगानुगः ॥ (१४८।२)

श्वेताश्वमश्वगोप्तारं मणिपूरपुरं ततः । (१४९।१)

प्राप्तं प्रत्युद्ययौ राजा तत्पुत्रो बभ्रुवाहनः ॥ (१४९।२)

पूजामादाय तनयं नम्रं दृष्ट्वा पुरः स्थितम् । (१५०।१)

युद्धार्थी शक्रतनयो नाभ्यनन्दत्कृताञ्जलिम् ॥ (१५०।२)

दृष्ट्वा मां सायुधं प्राप्तं साम्ना प्रत्युद्यतो ऽसि किम् । (१५१।१)

धिक्त्वाम् अक्षत्रियं भीरुमित्यूचे तं धनंजयः ॥ (१५१।२)

अत्रान्तरे महीं भित्त्वा समुत्थायोरगाङ्गना । (१५२।१)

भर्तुः पाण्डुसुतस्याग्रे बभाषे बभ्रुवाहनम् ॥ (१५२।२)

युद्धेन तुष्यति पिता तवायं सुभटप्रियः । (१५३।१)

वीरसंतानसफला शौर्यश्रीरभिमानिनाम् ॥ (१५३।२)

इत्युक्तः स तया धन्वी रथं हेमहरिध्वजम् । (१५४।१)

आरुह्यामुक्तकवचः पितरं योद्धुमाययौ ॥ (१५४।२)

ततः शरशतैर्विद्धस्तेन श्रान्तो धनंजयः । (१५५।१)

आनन्दनिर्भरस्तस्य प्रशशंस पराक्रमम् ॥ (१५५।२)

गाण्डीवधन्वना मुक्तान्नाराचान्वज्रगौरवान् । (१५६।१)

अप्राप्तानेव चिछेद शरैश्चित्राङ्गदासुतः ॥ (१५६।२)

अथोन्ममाथ पुत्रस्य स्यन्दनं शक्रनन्दनः । (१५७।१)

हेमपत्त्रलताचित्रमुद्यानमिव मारुतः ॥ (१५७।२)

विलोक्य विरथं पुत्रं युध्यमानमसंभ्रमम् । (१५८।१)

मन्दप्रयत्नशिथिलान्प्राहिणोद्विजयः शरान् ॥ (१५८।२)

अथ तीक्ष्णेन हृदये पत्त्रिणा बभ्रुवाहनः । (१५९।१)

वज्रेणेवाचलभिदा जघान श्वेतवाहनम् ॥ (१५९।२)

अवध्ये सर्वभूतानां पुत्रेण निहते ऽर्जुने । (१६०।१)

नादो बभूव गगने हा हेति त्रिदिवौकसाम् ॥ (१६०।२)

पितरं पतितं दृष्ट्वा शक्रकेतुमिव क्षितौ । (१६१।१)

मुमोह निन्दन्नात्मानं त्यक्तचापो ऽर्जुनात्मजः ॥ (१६१।२)

अथ चित्राङ्गदाभ्येत्य पुत्रेण निहतं पतिम् । (१६२।१)

विलोक्य शोकसम्पन्ना विललाप सुमध्यमा ॥ (१६२।२)

अहो बत चिरादेत्य जायाया मम मन्दिरम् । (१६३।१)

आर्यपुत्र त्वयातिथ्यं प्राप्तं पुत्राद्बलीयसः ॥ (१६३।२)

अहो नु हतभाग्याहं चिरविप्रोषितं पतिम् । (१६४।१)

त्वां प्राप्तं नयनानन्दं पश्यामि निहतं क्षितौ ॥ (१६४।२)

इत्युक्त्वा गाढमालिङ्ग्य सा पतिं बाष्पगद्गदा । (१६५।१)

उलूपी नागतनया भुवि चित्राङ्गदापतत् ॥ (१६५।२)

लब्धसंज्ञो ऽथ शोकार्तः प्रलपन्बभ्रुवाहनः । (१६६।१)

शरीरत्यागनियमं चक्रे किल्बिषकूणितः ॥ (१६६।२)

ततः प्रदध्यौ मनसा नागी संजीवनं मणिम् । (१६७।१)

स च ध्यातस्तया सत्या नागलोकात्समाययौ ॥ (१६७।२)

स्पृष्टो ऽथ हृदये तेन जीवितं प्राप्य फल्गुणः । (१६८।१)

चित्राङ्गदा च सहसा शोकं त्यक्त्वा ह्रियं ययौ ॥ (१६८।२)

ततो निवेद्य वृत्तान्तं जगाद भुजगात्मजा । (१६९।१)

उलूपी धैर्यजलधिं सुप्तोत्थितमिवार्जुनम् ॥ (१६९।२)

शापो भीष्मवधादेष दत्तस्ते वसुभिः पुरा । (१७०।१)

को ऽन्यथा त्वां रणे शक्तो जेतुं निर्जितधूर्जटिम् ॥ (१७०।२)

मत्पिता मयि वात्सल्याच्छापिता वसवश्च ते । (१७१।१)

ऊचुस्त्वच्छापनिर्वाणं रत्नमेतन्महाप्रभम् ॥ (१७१।२)

श्रुत्वैतद्विस्मितः पार्थो नागीं चित्राङ्गदां तथा । (१७२।१)

परिसान्त्व्य शनैः पूजां जग्राह तनयार्पिताम् ॥ (१७२।२)

ततस्तं दयितं वीरः पुत्रमामन्त्र्य पाण्डवः । (१७३।१)

हयानुसारी बभ्राम वसुधामब्धिमेखलाम् ॥ (१७३।२)

स जित्वा मगधाधीशं जरासंधात्मजात्मजम् । (१७४।१)

वङ्गान्पुण्ड्रान्किरातांश्च दाक्षिणात्यान्समागधान् ॥ (१७४।२)

गान्धारान्सौबलसुतान्राजपुत्रान्प्रहारिणः । (१७५।१)

आगन्तव्यं मखे राज्ञः सर्वैरित्यादिदेश तान् ॥ (१७५।२)

ततः प्रतिनिवृत्तेन तुरगेन सहार्जुनः । (१७६।१)

विवेश पूजितः पौरैर्विजयी हस्तिनापुरम् ॥ (१७६।२)

हयोत्सर्गः ॥ ५ ॥ततः प्रवृत्ते विधिवद्यज्ञे कनकवर्षिणः । (१७७।१)

राज्ञो मुनिजनाकीर्णे प्राप्तेष्वखिलराजसु ॥ (१७७।२)

जनन्या सह भूपाले सम्प्राप्ते बभ्रुवाहने । (१७८।१)

सादरं फल्गुणप्रीत्या पूजिते पाण्डुनन्दनैः ॥ (१७८।२)

निःशेषकल्मषप्लोषदिव्यदीक्षाकृतक्षणः । (१७९।१)

क्रियामहीनां विदधे स्वयं सत्यवतीसुतः ॥ (१७९।२)

हैमं तत्राभवत्सर्वमिष्टकाचयनादिकम् । (१८०।१)

यूपभाण्डघनस्थालीपर्यङ्कगृहतोरणम् ॥ (१८०।२)

देवर्षिसिद्धगन्धर्वकिंनरा मङ्गलं जगुः । (१८१।१)

कर्मान्तरेषु यज्ञस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ (१८१।२)

शमिते पशुसङ्घे च तुरगं ब्राह्मणोत्तमाः । (१८२।१)

आलभन्त यथाशास्त्रम् उपसंरोध्य पार्षतीम् ॥ (१८२।२)

ततस्ते याजकास्तत्र वपामुद्धृत्य वाजिनः । (१८३।१)

श्रपयित्वा शुभं धूमं पाण्डवेभ्यो न्यवेदयन् ॥ (१८३।२)

ततः पूर्णेन विधिना व्यासाय पृथिवीपतिः । (१८४।१)

चतुःसमुद्ररसनां पृथिवीं दक्षिणां ददौ ॥ (१८४।२)

दत्त्वाथ हेमकोटीनां कोटिं तद्वचसा नृपः । (१८५।१)

ब्राह्मणेभ्यः पुनः क्षोणीं जग्राह मुनिनार्पिताम् ॥ (१८५।२)

पूजयित्वा नरेन्द्रेण मानार्हेष्वथ राजसु । (१८६।१)

विसृष्टेष्वभवत्को ऽपि ब्रह्मसङ्घमहोत्सवः ॥ (१८६।२)

बभूवुस्तत्र वाहिन्यो मधुनः क्षीरसर्पिषाम् । (१८७।१)

बभुश्च कुलशैलाभा भक्ष्या मोदकराशयः ॥ (१८७।२)

द्विजेभ्यो दीयमानेषु हेमरत्नेषु भूभुजा । (१८८।१)

शक्रायुधैरिव व्याप्ता दिशो दश चकाशिरे ॥ (१८८।२)

धृतराष्ट्रः सविदुरः सञ्जयः सुबलात्मजाः । (१८९।१)

तस्थुर्दैवतवत्तत्र पूज्यमाना महीभुजा ॥ (१८९।२)

यज्ञः ॥ ६ ॥अत्रान्तरे हेमचित्रपार्श्वो बिलमुखोद्गतः । (१९०।१)

नकुलो लघुसंचारो यज्ञभूमिमुपाययौ ॥ (१९०।२)

स मनुष्यगिरा प्राह जनयञ्जनकौतुकम् । (१९१।१)

अहो नु सक्तुप्रस्थेन न तुल्यो ऽयं महामखः ॥ (१९१।२)

नूनं दानकणः शुद्धः कृशो ऽपि प्रथते नृणाम् । (१९२।१)

नूनं बहुद्रविणता मिथ्यैवोत्सवडम्बरः ॥ (१९२।२)

इति ब्रुवाणः पृष्टो ऽसौ विप्रैर्विस्मयनिर्भरैः । (१९३।१)

उवाच सक्तुप्रस्थस्य माहात्म्यं श्रूयतां द्विजाः ॥ (१९३।२)

शिलोञ्छवृत्तिरभवत्कुरुक्षेत्रे पुरा द्विजः । (१९४।१)

विशुद्धसत्त्वद्रविणः कृशो बहुकुटुम्बकः ॥ (१९४।२)

घोरे कदाचिद्दुर्भिक्षे क्षीणवृत्तिश्चिरेण सः । (१९५।१)

कृच्छ्रात्क्षेत्रशतं भ्रान्त्वा सक्तुप्रस्थमवाप्तवान् ॥ (१९५।२)

वैश्वदेवेन विधिना स कृत्वावश्यकं गृहे । (१९६।१)

कलत्रसहितो भोक्तुं प्रस्थितो ऽपश्यदर्थिनम् ॥ (१९६।२)

क्षुत्परीतः क्षुधाक्रान्तं स तं दृष्ट्वातिथिं द्विजः । (१९७।१)

ददौ स्वमशनं तस्मै संतोषविशदाशयः ॥ (१९७।२)

तद्भुक्त्वा नाभवत्तस्य क्षुन्निवृत्तिर् यदार्थिनः । (१९८।१)

तद्भार्या तत्सुतश्चास्मै तत्स्नुषा च ददौ तदा ॥ (१९८।२)

सर्वेषां भोजनेनाथ तृप्तः सो ऽतिथिरब्रवीत् । (१९९।१)

धर्मस्तुष्टो ऽस्मि सत्त्वेन महती सिद्धिरस्तु वः ॥ (१९९।२)

इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्विमानैस्तरणिप्रभैः । (२००।१)

सशरीरा दिवं प्रापुः सर्वे ते श्लाघ्यवृत्तयः ॥ (२००।२)

अथाहं सक्तुगन्धेन समाहूतो बिलाश्रयः । (२०१।१)

तामुच्छिष्टभुवं प्राप्तो भुक्तवान्यत्र सो ऽतिथिः ॥ (२०१।२)

तत्पात्रसलिलस्पृष्टमेकं पार्श्वमिदं मम । (२०२।१)

लुठितं हेमरुचिरं जातं पुण्यैरिवाप्लुतम् ॥ (२०२।२)

द्वितीयपार्श्वचिन्ता मे कथं हैमं भवेदिति । (२०३।१)

बभूव सुचिरं तस्मात्प्राप्तो ऽहं वसुधाधिपम् ॥ (२०३।२)

द्विजलक्षसहस्राणामिह भोजनभूमिषु । (२०४।१)

भ्रान्तस्यापि न संजातः को ऽपि कान्तो लवस्तनौ ॥ (२०४।२)

तस्मान्न सक्तुप्रस्थस्य समतामर्हति क्रतुः । (२०५।१)

इत्युक्त्वा नकुलः प्रायाच्चित्रकान्तिरदर्शनम् ॥ (२०५।२)

एवं यज्ञसहस्रेभ्यः श्रेयसी भावशुद्धता । (२०६।१)

मनसः किल वैमल्यं परं ब्रह्म प्रचक्षते ॥ (२०६।२)

अगस्त्यस्य पुरा सत्रे विप्रा द्वादशवार्षिके । (२०७।१)

शशंसुर्भाविनीं घोरामनावृष्टिं परस्परम् ॥ (२०७।२)

ततो ऽगस्त्यः परित्यज्य द्रव्ययज्ञं महामतिः । (२०८।१)

चकार स्तब्धमनसा ध्यानयज्ञं तपोनिधिः ॥ (२०८।२)

स एव वसुसम्पन्नः सर्ववित्कृतसंनिधिः । (२०९।१)

क्रतुर्बभूव येनेन्द्रो ववर्षानन्दनिर्भरः ॥ (२०९।२)

श्रेयान्सत्त्वविशुद्धस्य पाण्डवस्याभवत्क्रतुः । (२१०।१)

किंतु स्वकार्यान्नकुलस्तत्र चक्रे विमाननाम् ॥ (२१०।२)

जिज्ञासुर्जमदग्निं प्राक्स्वयं क्रोधः श्वविग्रहः । (२११।१)

पस्पर्श जिह्वया श्राद्धे धृतं हि पिठिरे पयः ॥ (२११।२)

क्रोधो ऽयमिति विज्ञाय मुनिस्तं ज्ञानलोचनः । (२१२।१)

न शशाप ततो भीतः क्रोधः कम्पाकुलो ऽभवत् ॥ (२१२।२)

ततस्ते पितरः क्रुद्धा येषां श्राद्धे धृतं पयः । (२१३।१)

अशपन्सुचिरं येन क्रोधो नकुलतां ययौ ॥ (२१३।२)

अवमानकथां कृत्वा स्वयं यौधिष्ठिरे क्रतौ । (२१४।१)

शापक्षयं प्राप्स्यसीति तैरेवास्य कृतो ऽवधिः ॥ (२१४।२)

नकुलोपाख्यानम् ॥ ७ ॥इति सकलनरेन्द्रैर्वन्द्यमानस्य राज्ञो द्विजजनपरिपुष्टः सत्त्वपुष्पप्रकारः । (२१५।१)

शुभफलनिचयाद्यो यज्ञसंभारमूलश्चरिततरुरुदारः सत्यशाखो रराज ॥ (२१५।२)