देवभ्राडस्य पुत्रो ऽभूत्सुभ्राडस्य सुतस्ततः । (९।१)

दशज्योतिः शतज्योतिःसहस्रज्योतिषो ऽभवन् ॥ (९।२)

तेभ्यः सहस्रवंशेभ्यः कुरुवंशादयो नृपाः । (१०।१)

मान्धातृरामनहुषप्रमुखा च कुलावली ॥ (१०।२)

भ्रातुर्द्वैपायनः क्षेत्रे पुत्रान्मातुरनुज्ञया । (११।१)

अजीजनत्त्रीनिवाग्नीन्धृतराष्ट्रपुरोगमान् ॥ (११।२)

धृतराष्ट्रानुजः पाण्डुः क्षेत्रजांस्तनयान्वने । (१२।१)

अवाप धर्मपवनसुरेन्द्राश्विसमुद्भवान् ॥ (१२।२)

पितर्युपरते तेषां धार्तराष्ट्रनिवेशने । (१३।१)

दौर्योधनो मन्युवह्निर्जज्वाल द्यूतमारुतः ॥ (१३।२)

वनवासादिभिः क्लेशैः कुपितास्ते महारणे । (१४।१)

जहुः परस्परं क्षत्रं निःशेषा येन भूरभूत् ॥ (१४।२)

समन्तपञ्चकक्षेत्रे निहतास्ते महारथाः । (१५।१)

कीर्तिमन्तो दिवं प्रापुर्मान्धातृनहुषोपमाः ॥ (१५।२)

वैचित्रवीर्यः पुत्रेषु हतेषु भृशदुःखितः । (१६।१)

शुशोच संजयस्याग्रे स्मरन्पाण्डवविक्रमम् ॥ (१६।२)

तरत्तरङ्गतरलससारविशराहतान् । (१७।१)

आश्वासयामास नृपं संजयः समुदाहरन् ॥ (१७।२)

अनुक्रमणिका ॥ १ ॥श्रुत्वेति सूतात्संक्षेपं पुनः पप्रच्छ शौनकः । (१८।१)

समन्तपञ्चके क्षेत्रे कथा पृष्टो ऽब्रवीच्च सः ॥ (१८।२)

पुरा क्षत्रक्षयं कृत्वा भर्गशिष्यः स भार्गवः । (१९।१)

समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ (१९।२)

ततः प्रभृति पुण्यं तन्मुनीनां वचसा किल । (२०।१)

तत्राभवन्महद्युद्धं कुरुपाण्डवभूभृताम् । (२०।२)

अक्षौहिण्यो दशाष्टौ च तत्रैव निधनं गताः ॥ (२०।३)

रथो गजो नराः पञ्च त्रयो ऽश्वाः पत्तिरुच्यते । (२१।१)

सेनामुखं गुल्मगणो वाहिनी पृतना चमूः ॥ (२१।२)

क्रमादनीकिनी चैतत्त्रिगुणं त्रिगुणं भवेत् । (२२।१)

अनीकिनीं दशगुणामाहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥ (२२।२)

वेदवेदाङ्गसंयुक्तं भारतं कल्मषापहम् । (२३।१)

पर्वाण्यष्टादश प्रोक्तं बहुवृत्तान्तभूषितम् ॥ (२३।२)

पौष्यपौलोमवृत्तादि शतमन्तरपर्वणाम् । (२४।१)

विस्तारितं व्यासशिष्यैः शुकेन च जगत्त्रये ॥ (२४।२)

पर्वसंग्रहः ॥ २ ॥पारीक्षितस्य नृपतेर्भ्रातृभिः सरमासुतः । (२५।१)

ताडितो भीमसेनाद्यैर्मातरं शरणं ययौ ॥ (२५।२)

क्रुधा कश्यपजायाथ निर्दोषमशपन्नृपम् । (२६।१)

अदृष्टं प्राप्स्यसि भयं न चिरादिति अब्रवीत् ॥ (२६।२)

तच्छ्रुत्वा चकितो गत्वा मुनिं वव्रे पुरोहितम् । (२७।१)

भ्रातृभिः सहितस्तस्थौ निर्वृतो जनमेजयः ॥ (२७।२)

अत्रान्तरे लोहदन्तो धौम्यो नाम महामुनिः । (२८।१)

परीक्ष्य शिष्यान्विदधे ज्ञाननिर्धूतसंशयान् ॥ (२८।२)

स शशास पुरः शिष्यं श्रीमान्पाञ्चाल्यमारुणिम् । (२९।१)

क्षेत्रे जलं बधानेति स च गत्वा तथाकरोत् ॥ (२९।२)

जलप्रवाहविवरे दत्त्वात्मानं ररक्ष यत् । (३०।१)

क्षेत्रं तेनास्य भगवानभवद्वरदो गुरुः ॥ (३०।२)

आहूतो गुरुणा यस्माद् उद्दाल्य क्षेत्रमुत्थितः । (३१।१)

मुनिरुद्दालक इति प्रथितस्तेन सो ऽभवत् ॥ (३१।२)

कृतकृत्ये गते तस्मिन् उपमन्युरथापरः । (३२।१)

गोरक्षणे संनियुक्तो गुरुणा भैक्ष्यभोजनः ॥ (३२।२)

तं गुरुः पीवरं दृष्ट्वा प्राह केनासि वर्तसे । (३३।१)

भैक्ष्येणेत्युपमन्युश्च प्रोवाच रचिताञ्जलिः ॥ (३३।२)

ममानिवेद्य नार्हो ऽसि भक्ष्यं भोक्तुं यतव्रतः । (३४।१)

द्विभैक्ष्यमुपरोधाय परेषां तन्न ते क्षमम् ॥ (३४।२)

गव्यं क्षीरं कुतः स्वं ते वत्सफेनं तदेव च । (३५।१)

कृपणेति निषिद्धो ऽसौ धौम्येनाशनमत्यजत् ॥ (३५।२)

अर्कपत्त्राशनात्सो ऽथ कालेनान्ध्यमुपागतः । (३६।१)

कूपे निपतितो दूरादाहूतो गुरुणावदत् ॥ (३६।२)

अर्कपत्राशनादन्धः कूपे निपतितः प्रभो । (३७।१)

अहमित्येतदाकर्ण्य धौम्यः प्राह कृपाकुलः । (३७।२)

वत्स स्तुत्वाश्विनौ द्वौ त्वं दिव्यं चक्षुरवाप्नुहि ॥ (३७।३)

श्रुत्वेत्याश्विनसूक्तेन स्तुत्वा तौ प्राप तद्वरात् । (३८।१)

अपूपं गुरवे तं च सामृतं स न्यवेदयत् ॥ (३८।२)

ततो गुरोर्वरात्सो ऽभूज्ज्ञानवान्दिव्यलोचनः । (३९।१)

उपमन्युः परीक्षाग्निशुद्धो जाम्बूनदप्रभः ॥ (३९।२)

वेदनामा तृतीयो ऽथ धुरि गौरिव सहितः । (४०।१)

गुरुणा ज्ञानसर्वस्वे संतोषाद् भाजनीकृतः ॥ (४०।२)

ततः कालेन शिष्यो ऽभूद्वेदस्यापि तदाश्रमे । (४१।१)

उत्तङ्को नाम तपसा महसां स्वमिवाश्रयः ॥ (४१।२)

कदाचिदथ तं धृत्वा शिष्यं गेहे जितेन्द्रियम् । (४२।१)

स क्रियापरिचर्यायै वेदो याजयितुं ययौ ॥ (४२।२)

क्रियामहीनां त्वं कर्ता निर्दिष्टो गुरुणा गृहे । (४३।१)

ऋतौ गुरुवदागच्छेत्यूचिरे तं गुरुस्त्रियः ॥ (४३।२)

तदनादृत्य स यदा तस्थौ काष्ठमिवाचलः । (४४।१)

गुरुरेत्य तदा चक्रे तं निजज्ञानभाजनम् ॥ (४४।२)

दक्षिणामाहरामीति ब्रुवाणमिति तं गुरुः । (४५।१)

आह प्रदीयतां वत्स मत्पत्न्या यत्समीहितम् ॥ (४५।२)

उत्तङ्केन ततः पृष्टा किं ददामीति तद्वधूः । (४६।१)

प्राह पौष्यापराख्यस्य सौदासस्य महीपतेः ॥ (४६।२)

भार्यास्ति दमयन्त्याख्या तस्यास्त्वं मणिकुण्डले । (४७।१)

मह्यं देहीति तच्छ्रुत्वा प्रतिश्रुत्य जगाम सः ॥ (४७।२)

व्रजन् पथि ददर्शाथ पुरुषं वृषवाहनम् । (४८।१)

शुश्राव तस्माद्गोरस्य पुरीषं भक्षयेति च ॥ (४८।२)

तद्वाक्याद् भक्षयित्वा तद्ययौ पौष्यनिकेतनम् । (४९।१)

तत्रान्तःपुरम् आसाद्य क्षत्रियां न ददर्श सः ॥ (४९।२)

ताम् अदृष्ट्वा नृपं प्राह त्वद्भार्या किं न दृश्यते । (५०।१)

तन्निशम्याब्रवीत् पौष्यस् तोषाद् अभ्यागतप्रियः । (५०।२)

त्वं न पश्यसि मे जायामुच्छिष्टस्तां पतिव्रताम् ॥ (५०।३)

श्रुत्वेत्युत्तङ्कः संस्मृत्य सत्यं गोमयभोजने । (५१।१)

भक्षिते न मयाचान्तमुच्छिष्टो ऽस्मीत्युवाच तम् ॥ (५१।२)

अथोपविश्य विधिवत्समाचम्य ददर्श ताम् । (५२।१)

क्षत्त्रियां तेजसो मूर्तां लक्ष्मीमिव पतिव्रताम् ॥ (५२।२)

निजवृत्तान्तमावेद्य याचिता तेन सा ददौ । (५३।१)

ते दिव्यकुण्डले तस्मै प्रभामण्डलमण्डिते ॥ (५३।२)

तक्षको ऽर्थयते नित्यमिमे सत्कुण्डले द्विज । (५४।१)

अप्रमत्तेन गन्तव्यमित्युत्तङ्कमुवाच सा ॥ (५४।२)

प्रतिगृह्य तया दत्ते रुचिरे मणिकुण्डले । (५५।१)

पौष्येणामन्त्रितः श्राद्धे दृष्ट्वान्नं तं शशाप सः ॥ (५५।२)

अशुच्यन्नमिदं पौष्य त्वया मे समुपाहृतम् । (५६।१)

अन्धो भविष्यसीत्युक्ते तेन पौष्यः समभ्यधात् । (५६।२)

भविष्यसि छिन्नवंशस्त्वम् अदुष्टान्नदूषणात् ॥ (५६।३)

इत्युक्त्वान्नं तदन्विष्य पौष्यः पुनरुवाच तम् । (५७।१)

भगवन्नापराधो मे मुक्तकेशैरुपाहृतम् । (५७।२)

सकेशमशुचिप्रायमन्नं तस्मात्क्षमस्व मे ॥ (५७।३)

श्रुत्वेत्युत्तङ्कः प्रोवाच भूत्वान्धो दृष्टिमाप्स्यसि । (५८।१)

वारय प्रतिशापं मे त्वमपि क्ष्माभृतां वर ॥ (५८।२)

पौष्यो ऽब्रवीत्तीक्ष्णवाचो ब्राह्मणाश्चपलाशयाः । (५९।१)

अतो ऽन्यथा क्षत्रियाश्च नास्मि शापक्षये क्षमः ॥ (५९।२)

उत्तङ्को ऽथाब्रवीत्पौष्यं त्वदुक्तं मा न बाधते । (६०।१)

शुद्धान्नदूषणाच्छापस्त्वया दत्तो न तत्तथा ॥ (६०।२)

उक्त्वेति तूर्णं प्रययौ व्रजतस्तस्य वर्त्मनि । (६१।१)

वार्युपस्पृशतस्तीरनिहिते वाससावृते । (६१।२)

भिक्षुरूपो जहाराशु कुण्डले किल तक्षकः ॥ (६१।३)

स प्रविश्याथ पातालं तक्षकान्वेषणोद्यतः । (६२।१)

स्तुत्वा नागान्ददर्शाग्रे विचित्रं भुजगालये ॥ (६२।२)

पटं सितासितगुणं वयन्त्यौ तत्र योषितौ । (६३।१)

द्वादशारं तथा चक्रं कुमारैः षड्भिरञ्चितम् ॥ (६३।२)

ततः पुरंदरं स्तुत्वा हयारूढं ददर्श तम् । (६४।१)

तत्तुरंगगुदद्वारे तद्गिरा समुपाधमत् ॥ (६४।२)

ध्मायमानस्य तस्याग्निः सधूमः स्रोतसां मुखैः । (६५।१)

निर्गतो नागभवनं चक्रे धूमान्धकारितम् ॥ (६५।२)

भीतस्ततस्तक्षको ऽस्मै ददौ ते रत्नकुण्डले । (६६।१)

ते प्राप्य हृष्टस्तेनैव वाजिना प्रययौ गुरुम् ॥ (६६।२)

दत्त्वा ते गुरुभार्यायै गुरुं पप्रच्छ कौतुकात् । (६७।१)

पटं चक्रं वयस्यं च नरं च वृषवाहनम् ॥ (६७।२)

उपाध्यायो ऽवदत्पृष्टो वयन्त्यौ पुत्र योषितौ । (६८।१)

ते हि धाता विधाता च सासाश्रिवलयाकुलम् ॥ (६८।२)

तत्कालचक्रमृतवः कुमाराः षट् च ते स्थिताः । (६९।१)

अश्वाधिरूढः पर्जन्यस्तुरगः स च पावकः ॥ (६९।२)

वृषस्त्रिदशमातङ्गस्तदारूढः पुरंदरः । (७०।१)

तत्पुरीषश्च पीयूषं त्वया धन्येन भक्षितम् ॥ (७०।२)

इत्युत्तङ्कः समाकर्ण्य गुरोः प्राप्य वरं वरम् । (७१।१)

ययौ तक्षकवैरेण राजानं जनमेजयम् ॥ (७१।२)

पौष्यम् ॥ ९ ॥हस्तिनापुरमासाद्य स दृष्ट्वा जनमेजयम् । (७२।१)

प्रोवाच क्षत्रिया राजन्निर्वैरा न पदं श्रियः ॥ (७२।२)

स ते परीक्षिज्जनकस्तक्षकेण दुरात्मना । (७३।१)

दग्धस्तस्यापकाराय यत्नः समुचितस्तव ॥ (७३।२)

इत्युत्तङ्कवचः श्रुत्वा बभूव जनमेजयः । (७४।१)

वह्निर्वृतो ऽनिलेनेव भ्रकुटीधूमविभ्रमैः ॥ (७४।२)

सूतस्येति वचः श्रुत्वा शौनको भृगुवंशजः । (७५।१)

पप्रच्छ स्वकुलं पूर्वं स च पृष्टो ऽभ्यभाषत ॥ (७५।२)

भृगोर्मुनिवरस्यासीत्पुलोमा दयिता जिताः । (७६।१)

न भ्रेजिरे दृशा यस्यास् तपोवनमृगाङ्गनाः ॥ (७६।२)

पत्यौ स्नानाय निर्याते पुलोमा नाम राक्षसः । (७७।१)

अपश्यदेकामभ्येत्य पुलोमां कान्तिभूषणाम् ॥ (७७।२)

पृष्टेन वह्निना ख्याता भृगोर्भार्येति स स्वयम् । (७८।१)

गर्भालसां तामहरद्राक्षसो मदनातुरः ॥ (७८।२)

गर्भात्तस्याश्च्युतः सूनुः क्रोधात्कालानलप्रभः । (७९।१)

तत्तेजसा च तद्वक्षो भस्मसादभवत्क्षणात् ॥ (७९।२)

अश्रुबिन्दूद्भवा तस्या बभूव सरिदाश्रमे । (८०।१)

वधूसरेति विख्याता लोककिल्बिषनाशिनी ॥ (८०।२)

ततो भृगुः समभ्येत्य ज्ञात्वा दृष्ट्या च तत्पुनः । (८१।१)

कर्णेजपं शशापाशु पावकं पावकद्युतिः ॥ (८१।२)

सर्वभक्षत्वमासाद्य वह्निः शापान्महामुनेः । (८२।१)

अदर्शनं गतः प्राप प्रतिष्ठां ब्रह्मणो वरात् ॥ (८२।२)

च्युतत्वाच्च्यवनाख्यस्य स कन्यायामथाभवत् । (८३।१)

प्रमतिर्नाम तनयो रुरुस्तस्याभवत्सुतः ॥ (८३।२)

रुरुः प्रमद्वरां भार्यां स्थलकेशाश्रमे पुरा । (८४।१)

आयुषो ऽर्धेन दुष्टाहिदष्टामिष्टामजीवयत् । (८४।२)

तस्याभूच्छुनकः सूनुः शौनकस्तत्सुतो भवान् ॥ (८४।३)

रुरुः सहर्षस्तां भार्यां जीवयित्वा प्रमद्वराम् । (८५।१)

बभूव सततं सर्पनिधनैकव्रतः किल ॥ (८५।२)

कदाचित्ताडितस्तेन डुण्डुभो दण्डपाणिना । (८६।१)

पृष्टः प्रोवाच कुटिलो भवन्भोगं निवेष्टयन् ॥ (८६।२)

अहं सहस्रपान्नाम विप्रो मोहात्पुरा मया । (८७।१)

खगमो नामभीतेन ताडितः फणिना द्विजः ॥ (८७।२)

तच्छापादस्मि सम्प्राप्तश् चिराड्डुण्डुभताम् इमाम् । (८८।१)

विहिता शापशान्तिर्मे तेनैव रुरुदर्शनात् ॥ (८८।२)

दीर्घवैरं द्विजो भूत्वा मा कृथा भुजगान्प्रति । (८९।१)

क्षत्रियस्य व्रतं धैर्यं द्विजानां भूषणं कृपा ॥ (८९।२)

तथा हि वह्निना दग्धाः सर्पसत्रे भुजंगमाः । (९०।१)

पारीक्षितेन जयिना राज्ञा पितृवधक्रुधा । (९०।२)

आस्तीकेन द्विजेनैव रक्षिताः कृपया तदा ॥ (९०।३)

पौलोमम् ॥४॥श्रुत्वेति मुनिभिः सूतः पृष्टो ऽस्तीककथां पुनः । (९१।१)

प्राह यायावराख्यानां कुले जातो महाद्विजः ॥ (९१।२)

जरत्कारुरिति ख्यातो ब्रह्मचारी पुरा व्रजन् । (९२।१)

ददर्श वीरणस्तम्बलम्बमानान्पितामहान् ॥ (९२।२)

अधोमुखान्महाकूपे मूषिकग्रस्तधारणान् । (९३।१)

कथितान्वयनामानं कथितास्तं बभाषिरे ॥ (९३।२)

त्वद्ब्रह्मचर्यविच्छिन्नपुण्यसंतानतन्तवः । (९४।१)

अकालमूषिकाक्रान्तास्तवैव पितरो वयम् ॥ (९४।२)

ततस्तद्वचसा चक्रे स पुनर्दारसंग्रहम् । (९५।१)

न मन्नाम्नीं विना भार्यां भजिष्यामीति सर्वदा ॥ (९५।२)

अथ कालेन स प्राप विधिदिष्टादयाचकः । (९६।१)

वासुकेरनुजां जायां सनाम्नीमेव संयमी ॥ (९६।२)

गर्भो ऽस्तीत्यात्तनामानं तस्मात्पुत्रमवाप सा । (९७।१)

अस्तीकं सर्वनागानां मातृशापनिवर्तनम् ॥ (९७।२)

शौनकेन पुनः पृष्टो मातृशापस्य कारणम् । (९८।१)

नागानामवदत्सूतः पुराणाख्यानकोविदः ॥ (९८।२)

भर्तुर्वरात्कश्यपस्य गर्भं दक्षसुते मुने । (९९।१)

सुषुवाते पुरा कद्रूर्विनता च खगोचितम् ॥ (९९।२)

अण्डेभ्यो निःसृताः पूर्वं कद्रूपुत्रा यदाहयः । (१००।१)

विभेदाण्डद्वयादेकमीर्ष्यया विनता तदा ॥ (१००।२)

अपूर्णाण्डविनिर्भेदाद् अनूरुर् अरुणो ऽभवत् । (१०१।१)

मातरं कुपितो दास्यं यास्यसीति शशाप सः ॥ (१०१।२)

कालेनाथ भगिन्यौ ते दिव्यं ददृशतुर्हयम् । (१०२।१)

यस्योरुमन्दराक्रान्तक्षीरोदार्णांसि जन्म भूः ॥ (१०२।२)

अमृताहरणे यत्नमाश्रितैर्देवदानवैः । (१०३।१)

मथ्यमानो ऽद्रिणा पूर्वं ददौ चण्डीशमण्डनम् ॥ (१०३।२)

शशाङ्कं कौस्तुभं लक्ष्मीं सुधां धन्वन्तरिं तथा । (१०४।१)

पीयूषमश्वराजं च सुरेभ्यः क्षीरसागरः ॥ (१०४।२)

वञ्चयित्वा स्वयं विष्णुः स्त्रीरूपेण महासुरान् । (१०५।१)

सुधां जहार सहसा तद्दत्तां च पपुः सुराः ॥ (१०५।२)

राहोस्त्रिदशरूपेण पीयूषं गिरतस्ततः । (१०६।१)

हरिश्चक्रेण चिछेद कण्ठप्राप्तामृतं शिरः ॥ (१०६।२)

सूचितः सोमसूर्याभ्यां तद्वधात्तच्छिरस्ततः । (१०७।१)

तपो घोरतरं चक्रे येन तावत्ति पर्वसु ॥ (१०७।२)

अमृतोत्थं भगिन्यौ तं दृष्ट्वाश्वं धवलं पथि । (१०८।१)

किंवर्णो ऽसाविति स्वैरमूचतुस्ते परस्परम् ॥ (१०८।२)

विनता सित इत्याह कद्रूश्चासितवालधिम् । (१०९।१)

पणं दास्याय चक्राते विवादेनेति ते ततः ॥ (१०९।२)

अथाब्रवीत्सुतान्कद्रूर्नागान्कलुषमानसा । (११०।१)

श्वेतः सुरहयः पुत्राः कृष्णवालो विधीयताम् ॥ (११०।२)

इति श्रुत्वा न चक्रुस्तत्पापभीता भुजंगमाः । (१११।१)

वितते सर्पसत्त्रे वो भविष्यत्यग्निरन्तकः ॥ (१११।२)

प्रत्याख्यानरुषा कद्रूः शशाप तनयानिति । (११२।१)

शेषैर्भुजंगैरसिते विहिते ऽथ तुरङ्गमे ॥ (११२।२)

दास्यं जगाम विनता विजिता बालचेष्टितैः । (११३।१)

अथापराण्डादुदगाद्गरुडः कनकच्छविः ॥ (११३।२)

चञ्चन्निजप्रभापुञ्जव्यञ्जितानन्तविक्रमः । (११४।१)

स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स ययौ मातुरन्तिकम् ॥ (११४।२)

प्राज्याज्यवर्धमानस्य कृशानोः श्रियमुद्वहन् । (११५।१)

कद्रूं वहन्तीं स्कन्धेन सव्याजपणनिर्जिताम् ॥ (११५।२)

मातरं विनतां तार्क्ष्यः प्राप्य शुश्राव तत्कथाम् । (११६।१)

मातुर्गिरा स भुजगानुवाह भुजगाहितः ॥ (११६।२)

नीत्वा सूर्यरथाभ्यर्णं गाढसंतापमूर्छितान् । (११७।१)

सुपर्णेनोह्यमानांस्तान्दृष्ट्वा कद्रूर्निजान्सुतान् । (११७।२)

दह्यमानान्रविकरैस्तुष्टाव मरुतां पतिम् ॥ (११७।३)

तद्विनिर्मितमेघौघवृष्टिनष्टातपक्लमाः । (११८।१)

नदन्तो भुजगाः पृथ्वीं बभ्रमुस्तार्क्ष्यवाहनाः ॥ (११८।२)

दास्यं श्रुत्वाथ भोगिभ्यः पीयूषाहरणावधि । (११९।१)

तदा तदाहितोद्योगस्तार्क्ष्यः पप्रच्छ मातरम् ॥ (११९।२)

मातर्दास्यविमोक्षाय गच्छाम्यमृतमञ्जसा । (१२०।१)

समाहर्तुं सुरान्क्षिप्रं भोजनं मे समादिश ॥ (१२०।२)

साब्रवीदस्ति जलधेः कूले स बहुलान्वयः । (१२१।१)

निषादलोकस्तेन त्वं विपुलां तृप्तिमाप्नुहि । (१२१।२)

निषादमध्यगस्तत्र स रक्ष्यो ब्राह्मणस्त्वया ॥ (१२१।३)

लग्नस्तव तदा कण्ठे यस् तप्तबडिशायते । (१२२।१)

तत्किरन्निव मर्माणि स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥ (१२२।२)

स धीवरनिवासो ऽपि न भ्रष्टो निजधर्मतः । (१२३।१)

अलुप्तसंध्यः सततं न हि जात्या तिरस्कृतः ॥ (१२३।२)

स्वस्ति ते ऽस्तु व्रज क्षिप्रमिति मातुर्गिरा खगः । (१२४।१)

प्रययौ पक्षविक्षेपवातविक्षोभिताम्बुधिः ॥ (१२४।२)

सो ऽब्धिकूलाश्रयं भुक्त्वा दासानां विपुलं कुलम् । (१२५।१)

कण्ठे बडिशवल्लग्नं त्यक्त्वा तन्मध्यगं द्विजम् । (१२५।२)

व्रजन्नवाप जनकं कश्यपं तेजसां निधिम् ॥ (१२५।३)

अमृताहरणोद्योगं निवेद्यास्मै प्रणम्य सः । (१२६।१)

भोजनं दिश मे तात न तृप्तो ऽस्मीत्यथाभ्यधात् ॥ (१२६।२)

तं प्राह कश्यपः पुत्र सरस्यस्मिन्महान्कृती । (१२७।१)

अनेकयोजनायासौ स्थितौ कुञ्जरकच्छपौ ॥ (१२७।२)

पुरा धनविभागोत्थकलिना वणिजौ मिथः । (१२८।१)

शापादेतां दशां यातौ सुप्रतीकविभावसू ॥ (१२८।२)

तौ भक्षयेति तच्छ्रुत्वा तार्क्ष्यो विक्षोभतत्परः । (१२९।१)

चरणाभ्यां समादाय तौ जगाम महाजवः ॥ (१२९।२)

दिव्यवृक्षवनं गत्वा सो ऽथ रोहणपादपम् । (१३०।१)

प्राप काञ्चनशाखायाम् आश्रान्तः समुपाविशत् ॥ (१३०।२)

शतयोजनविस्तीर्णा शाखा स्पृष्टैव तत्पदा । (१३१।१)

अभज्यत मुनिव्याप्ता चञ्च्वादाय स तां ययौ ॥ (१३१।२)

लम्बमानैस्तपःक्षामैर्वालखिल्यैरधोमुखैः । (१३२।१)

कीर्णेयमिति जग्राह भीत्या तां पतगेश्वरः ॥ (१३२।२)

स कश्यपं समभ्येत्य सशाखागजकच्छपः । (१३३।१)

किं करोमीति संभ्रान्तमानसः पर्यतप्यत ॥ (१३३।२)

प्रार्थिताः सुतवात्सल्यात्कश्यपेन ततः स्वयम् । (१३४।१)

शाखां त्यक्त्वा ययुः सर्वे वालखिल्यास्तपोजुषः ॥ (१३४।२)

वाक्यात्पितुर्हिमगिरौ त्यक्त्वा तां भक्षितामिषः । (१३५।१)

जगाम शक्रभवनं पीयूषहरणोद्यतः ॥ (१३५।२)

तपसा वालखिल्यानां जातो जेता स वज्रिणः । (१३६।१)

इन्द्रः सर्वविहङ्गानां वाहनं वरदो हरेः ॥ (१३६।२)

कश्यपस्य पुरा यज्ञे सुरसिद्धर्षिचारणाः । (१३७।१)

अवहन्क्रतुसंभारमनारतमवारिताः ॥ (१३७।२)

इध्मभारं समादाय स्वयं पर्वतसंनिभम् । (१३८।१)

आगतो वृत्रहा तत्र वालखिल्यान्व्यलोकयत् ॥ (१३८।२)

अङ्गुष्ठाग्रसमुत्सेधान्स तान्दृष्ट्वा तपःकृशान् । (१३९।१)

पलाशतूलिकामात्रभारसंपीडिताङ्गकान् ॥ (१३९।२)

सीदतो भूमिधरवद्वारिधौ जलपूरिते । (१४०।१)

जहासाल्पबलानिन्द्रः को वा लक्ष्म्या न माद्यति ॥ (१४०।२)

ते तस्य हासात्कुपिता घोरामिष्टिं प्रचक्रिरे । (१४१।१)

कश्यपस्य सुतो भूयादिन्द्रजिद्बलवानिति ॥ (१४१।२)

तत्प्रभावात्समुद्भूतो ययौ जेतुं सुरेश्वरम् । (१४२।१)

मार्ताण्डशतसंवीतः सुमेरुरिव जंगमः ॥ (१४२।२)

स प्रविश्य दिवं देवानजयद्विजयान्वितः । (१४३।१)

जित्वा शक्रं रणे वीरो मोहयित्वामरान्रणे ॥ (१४३।२)

निहत्य विश्वकर्माणं भवने सोमरक्षिणाम् । (१४४।१)

पक्षाक्षेपसमुत्थेन रजःपुञ्जेन भीषणौ ॥ (१४४।२)

निरस्य रक्षाभुजगौ विदार्याथ स पञ्जरम् । (१४५।१)

सुधां भ्राम्यन्महाचक्रां जहार बलदर्पितः ॥ (१४५।२)

अपीत्वैव समादाय पीयूषकलशं जवात् । (१४६।१)

तं प्रयान्तं विभुर्दूराद्ददर्श कमलाधवः ॥ (१४६।२)

अलौल्येन तवानेन प्रीतो ऽहं पतगेश्वरः । (१४७।१)

वरं गृहाणेत्यवदत्ततस्तं भगवान्हरिः ॥ (१४७।२)

सुधां विनास्याममरस्तवोपरि सदा स्थितः । (१४८।१)

वरं गृहाण मत्तोऽपि तमित्याह स पक्षिणम् ॥ (१४८।२)

तच्छ्रुत्वेत्याह भगवान्सर्वमेव भविष्यति । (१४९।१)

वाहनं मे भवान्भूयात्तार्क्ष्यः प्राह तथास्तु मे ॥ (१४९।२)

विष्णोर्वाहनतां प्राप्य ध्वजोपरि च संस्थितिम् । (१५०।१)

व्रजन्पश्चात्स वज्रेण वज्रिणाभ्येत्य ताडितः ॥ (१५०।२)

तेनाहतो ऽप्यव्यथितः स्वपक्षं शतयोजनम् । (१५१।१)

स्वयं तत्याज मानो ऽस्तु वज्रस्येति विहस्य सः ॥ (१५१।२)

निर्जितेन सुरेन्द्रेण सख्यं कृत्वा जगाद तम् । (१५२।१)

पन्नगेभ्यो मया न्यस्तं हर्तव्यममृतं त्वया ॥ (१५२।२)

उक्त्वेति गत्वा भुजगान्दत्त्वा तेभ्यः सुधां खगः । (१५३।१)

विधिवत्पीयतामेतद्वीतदास्यो ऽब्रवीदिति ॥ (१५३।२)

सुधां कुशेषु संस्थाप्य स्नातुं यातेषु भोगिषु । (१५४।१)

तार्क्ष्येण प्रागनुज्ञातो जहारेन्द्रो ऽथ तां जवात् ॥ (१५४।२)

वञ्चिता भुजगा दृष्ट्वा सुधालिप्तं कुशासनम् । (१५५।१)

लिलिहुर्दीर्घजिह्वाग्रा येन प्रापुर्द्विजिह्वताम् ॥ (१५५।२)

ततः प्रभृति दर्भाणां पूततां हव्यकव्ययोः । (१५६।१)

शक्रवाक्याच्च भुजगा ययुस्तार्क्ष्यस्य भक्ष्यताम् ॥ (१५६।२)

इत्येतन्मातृशापस्य कारणं कीर्तितं मया । (१५७।१)

ततस्तीव्रेण तपसा वरान्प्राप्य पितामहात् । (१५८।१)

उवाह तद्गिरा शेषः पृथ्वीं सगिरिकाननाम् ॥ (१५८।२)

मातृशापपरित्यक्ता वासुकिप्रमुखास्ततः । (१५९।१)

अमन्त्रयन्त सहिताः सर्पसत्रप्रतिक्रियाम् ॥ (१५९।२)

केचिदाहुः क्रतौ तस्मिन्वयं सर्वे ससंहताः । (१६०।१)

करिष्यामो विषोल्काभिरुपायैर्वा चतुर्विधैः ॥ (१६०।२)

एलपत्त्रस्ततः प्राह वासुकिं धीमतां वरः । (१६१।१)

अवश्यभावाच्छापो ऽसौ मातुः शापात्समुत्थितः ॥ (१६१।२)

श्रुतास्तस्मिन्मया शापे मातुरुत्सङ्गशायिना । (१६२।१)

कद्रूरहो न तीक्ष्णेति देवानां ब्रुवतां गिरः ॥ (१६२।२)

सुरैः कौतुकिभिः पृष्टः शापशान्तिं चतुर्मुखः । (१६३।१)

उवाच पापनिरतादन्दशूकाः प्रमादिनः ॥ (१६३।२)

सर्पसत्रे प्रयास्यन्ति तीक्ष्णा विषधराः क्षयम् । (१६४।१)

यायावरसुतः शेषान्धर्मस्थान्मोचयिष्यति ॥ (१६४।२)

उत्पत्स्यते पुनः सूनुर्नागानां स्वसुरेव सः । (१६५।१)

जरत्कारोर्जरत्कारोरस्तीक इति विश्रुतः ॥ (१६५।२)

श्रुतमेतन्मया पूर्वं बालेन भुजगाधिप । (१६६।१)

इत्य् ऐलपत्त्राद् आकर्ण्य वासुकिर्भयमत्यजत् ॥ (१६६।२)

कस्यचित्त्वथ कालस्य परीक्षित्पाण्डुवंशजः । (१६७।१)

मृगानुसारी विपिने बभ्राम वसुधाधिपः ॥ (१६७।२)

मौनव्रतं पुरो दृष्ट्वा समीकं सो ऽब्रवीन्मुनिम् । (१६८।१)

अपि दृष्टस्त्वया मार्गे कुरङ्गो मच्छराङ्कितः ॥ (१६८।२)

इति पृष्टो यदा किंचिन्नोवाच स मुनिस्तदा । (१६९।१)

शवं भुजगमाधाय स्कन्धे तस्य ययौ नृपः ॥ (१६९।२)

पितरं सर्वसरघाविषविस्फोटदूषितम् । (१७०।१)

अथ तत्तनयः शृङ्गी महाकोपी विलोक्य तम् ॥ (१७०।२)

स्फूर्जद्विषस्तक्षकाग्निः सप्ताहेनैव धक्ष्यते । (१७१।१)

तत्कर्तारं शशापेति कम्पमानकराधरः ॥ (१७१।२)

तच्छ्रुत्वा करुणासिन्धुः समीकः पृथिवीभुजः । (१७२।१)

समीपं प्राहिणोद्दूतं शापो ऽयं रक्ष्यतामिति ॥ (१७२।२)

मुनिशापपरित्रस्तः परीक्षिन्मन्त्रिणां धिया । (१७३।१)

मन्त्ररक्षौषधिव्रातैर् विदधे गुप्तिमात्मनः ॥ (१७३।२)

सप्तमे ऽहनि समाप्ते तक्षको विधिचोदितः । (१७४।१)

निर्देष्टुं पृथिवीपालं प्रययौ हस्तिनापुरम् ॥ (१७४।२)

स ददर्श पुरो विप्रं कश्यपं विषमन्त्रिणम् । (१७५।१)

परीक्षिद्रक्षणायातं दरिद्रं द्रविणार्थिनम् ॥ (१७५।२)

तस्य व्यवसितं सर्वं श्रुत्वोवाच भुजंगमः । (१७६।१)

अहं स तक्षको नाम मा जेतुं कः प्रगल्भते ॥ (१७६।२)

तं रक्षसि नरेन्द्रं चेन्मया दग्धं महाद्रुमम् । (१७७।१)

संजीवयैनं जानामि तत्ते ऽहं विषमन्त्रिताम् ॥ (१७७।२)

इत्युक्त्वा विषवेगेन न्यग्रोधं सो ऽदहत्क्षणात् । (१७८।१)

सशाखपुष्पपत्रं च चक्रे मन्त्रेण तं द्विजः ॥ (१७८।२)

तत्प्रत्यधाद्धनं तस्मै निवर्तस्वेति तक्षकः । (१७९।१)

प्रसाद्य प्रददौ भूरि प्राप्य विप्रश्च तद्ययौ ॥ (१७९।२)

कालदष्टं नृपं ज्ञात्वा याते दिव्यदृशि द्विजे । (१८०।१)

तक्षकस्तापसाकारान्सर्पान्राज्ञे व्यसर्जयत् ॥ (१८०।२)

तं समेत्य महीपालं छन्नाः स्वस्तीति वादिनः । (१८१।१)

फलानि च ददुस्तस्मै पुष्पाणि च कुशैः सह ॥ (१८१।२)

तत्फलान्तरनिर्यातं कीटं ह्रस्वतरं नृपः । (१८२।१)

दृष्ट्वाब्रवीन्मुनीञ्शापं मानयामीति युक्तितः ॥ (१८२।२)

कृमिस्तक्षकनामासौ क्षणान्मिथ्या दशत्वयम् । (१८३।१)

इति ब्रुवाणं सचिवास्तक्षकस्तमवेष्टयत् ॥ (१८३।२)

ततः स्फूर्जद्विषज्वाला वलयेन समन्दिरम् । (१८४।१)

भूपतिं भस्मसात्कृत्वा भोगीन्द्रो नभसा ययौ ॥ (१८४।२)

निर्दग्धे नृपतौ तस्मिंस्तत्पुत्रो जनमेजयः । (१८५।१)

राज्ये वृतो मन्त्रिवरैर्भार्यां भेजे वपुष्टमाम् ॥ (१८५।२)

रममाणस्तया तन्व्या वरोद्याने स भूपतिः । (१८६।१)

याति काले पितुर्वृत्तं शुश्रावामात्यमण्डलात् ॥ (१८६।२)

स मन्युवह्निसंतप्तः सर्पसत्रे प्रतिक्रियाम् । (१८७।१)

चकार सर्वनागानां विविश्य ब्राह्मणैः सह ॥ (१८७।२)

तस्मिन्व्यालोलविस्फूर्जज्ज्वालालीढनभस्तले । (१८८।१)

भुजगाः सर्पसत्राग्नौ निपेतुः कुञ्जरोपमाः ॥ (१८८।२)

विषाग्निधूमश्यामानां स्फुलिङ्गाचिररोचिषाम् । (१८९।१)

मेघानामिव संरम्भः पततां भोगिनामभूत् ॥ (१८९।२)

दह्यमानेषु सर्पेषु सर्पसत्रे महीभुजः । (१९०।१)

सुरेशं शरणं याते मन्त्रकृष्टे च तक्षके ॥ (१९०।२)

सेन्द्रं तक्षकमाकृष्य निपातयतः पावके । (१९१।१)

इति ब्रुवाणे भूपाले खं प्राप्ते च शतक्रतौ ॥ (१९१।२)

तस्मिन् अवसरे भीतः कम्पमानः कृताञ्जलिः । (१९२।१)

अस्तीकं वासुकिः प्राह स्वस्रीयं रक्ष मामिति । (१९२।२)

स तथेति प्रतिश्रुत्य जनमेजयभूपतेः ॥ (१९२।३)

अवाप्य यज्ञवसुधां द्वाःस्थैरावेदितो ऽविशत् ॥ (१९३।१)

ततो मन्त्रबलात् त्रस्ते तक्षके वज्रिणा सह । (१९४।१)

तिष्ठेत्यस्तीकवचनाल्लम्बमाने क्षणं स्थिते ॥ (१९४।२)

निर्दग्धभुजगव्रातवसाविपुलकर्दमाः । (१९५।१)

मेदोनद्यः सुविपुलाः प्रययुः सरितां पतिम् ॥ (१९५।२)

अस्तीको ऽयं नृपं प्राप्य स्वस्तिपूर्वां स्तुतिं व्यधात् । (१९६।१)

इति स्वस्तिस्तुतिकृते तुष्टस्तस्मै स भूपतिः । (१९६।२)

ददौ वरं तद्वराच्च स ररक्ष फणीश्वरान् ॥ (१९६।३)

अस्तीकस्याथ वचसा सर्पसत्रे महीभुजः । (१९७।१)

निवृत्ते सर्वनागानां शेषाणामुत्सवो ऽभवत् ॥ (१९७।२)

आस्तीकम् ॥ ५ ॥अस्तीकचरितं श्रुत्वा पवित्रां भारतीं कथाम् । (१९८।१)

शौनकेन ततः पृष्टो रोमहर्षणिरभ्यधात् ॥ (१९८।२)

परीक्षितेन भगवान्पृष्टः सत्यवतीसुतः । (१९९।१)

अचोदयत्सर्पसत्रे वैशम्पायनमीश्वरः ॥ (१९९।२)

स शिष्यो ऽभिहितस्तेन महाभारतमभ्यधात् । (२००।१)

कर्मान्तरेषु सत्रस्य प्रणम्येश्वरमच्युतम् ॥ (२००।२)

पुण्यं पवित्रमायुष्यमितिहाससुरद्रुमम् । (२०१।१)

धर्ममूलं श्रुतिस्कन्धं स्मृतिपुष्पं महाफलम् ॥ (२०१।२)

वसुश्चेदिषु राजाभूत्सार्वभौमः सखा हरेः । (२०२।१)

इष्टिरिन्द्रस्य पूजार्थं भुवि येन प्रवर्तिता ॥ (२०२।२)

महिष्यामृतुमत्यां स गिरिकायां नराधिपः । (२०३।१)

चरन्मृगव्यं सस्मार तामेवायतलोचनाम् ॥ (२०३।२)

ससर्ज वीर्यं तच्चाशु बबन्ध तरुपर्णके । (२०४।१)

श्येनस्य तद्गले बद्ध्वा प्रेयस्यै प्राहिणोदथ ॥ (२०४।२)

श्येनादन्यखगाकृष्टमपतद्यमुनाम्भसि । (२०५।१)

शापच्युताप्सरा मीनभावं प्राप्ता निपीय तत् ॥ (२०५।२)

बभूव गर्भिणी साथ कृष्टा कालेन धीवरैः । (२०६।१)

सुरवारवधूः सा हि शापान् मात्स्यीं तनुं श्रिता । (२०६।२)

अद्रिका नाम तत्कृत्ता प्रययौ त्रिदशालयम् ॥ (२०६।३)

तस्याः प्रजाते मिथुने कुमारं वसुरग्रहीत् । (२०७।१)

यो मत्स्यनामा विदधे मत्स्यदेशं महीपतिः ॥ (२०७।२)

भागात्कुमारीं दाशाय गन्धकालीं ददौ नृपः । (२०८।१)

फुल्लोत्पलवनानीव यद्दृशा ककुभो बभुः ॥ (२०८।२)

तां दाशपुत्रीं शनकैर्नवयौवनमीयुषीम् । (२०९।१)

ददर्श यमुनातीरे तर्तुकामः पराशरः ॥ (२०९।२)

माहात्म्याद्भाविनो ऽर्थस्य स सकामो ऽथ तं गिरा । (२१०।१)

विधाय दिक्षु नीहारं भेजे तां हरिणेक्षणाम् ॥ (२१०।२)

अपरिभ्रष्टकौमारा गन्धकाली मुनेर्वरात् । (२११।१)

बभूवोत्पलगन्धा च तस्य चित्तप्रसादिनी ॥ (२११।२)

स तया संगतो नावि नवनीरजचक्षुषा । (२१२।१)

असृजत्तनयं ज्ञानभास्करं भास्करद्युतिः ॥ (२१२।२)

स एष भगवान्व्यासः कृष्णः सत्यवतीसुतः । (२१३।१)

यो जात एव सर्वाङ्गवेदवित् प्रययौ वनम् ॥ (२१३।२)

जातः स यमुनातीरे द्वैपायन इति स्मृतः । (२१४।१)

व्यस्य वेदान्समस्तांश्च व्याप्ततामगमद्विभुः ॥ (२१४।२)

त्रिवर्गशासनं शास्त्रं सूचयन्निव रश्मिभिः । (२१५।१)

स गच्छन्प्राह जननीं स्मर्तव्यो ऽहं विपत्स्विति ॥ (२१५।२)

अथ रामहते क्षत्रे सम्भूते विप्रतः पुनः । (२१६।१)

पुरारिदलिता दैत्या भूमावंशैरवातरन् ॥ (२१६।२)

तद्भारपीडिता पृथ्वी ब्रह्माणं शरणं गता । (२१७।१)

त्राणं नारायणं प्राप सेन्द्रमंशेन गां गतम् ॥ (२१७।२)

देवाः ससिद्धगन्धर्वाः सुरारिदलनोद्यताः । (२१८।१)

नानाराजर्षिवंशेषु विष्णुम् एवान्ववातरन् ॥ (२१८।२)

चतुर्दशविधः सर्गः पुरा सृष्टः स्वयंभुवा । (२१९।१)

तस्मिन्सर्गे मनुष्येषु सम्भूता देवदानवाः ॥ (२१९।२)

विप्रचित्तिहिरण्याक्षप्रह्लादाद्या महासुराः । (२२०।१)

मानुष्येषु जरासंधचैद्यशल्यादयो ऽभवन् ॥ (२२०।२)

गन्धर्वाधिपतेरंशो धृतराष्ट्रो जनाधिपः । (२२१।१)

अणीमाण्डव्यशापेन धर्मो विदुरतां गतः ॥ (२२१।२)

द्रोण्यां जातो भरद्वाजमुनेरंशो बृहस्पतेः । (२२२।१)

द्रोणो ऽभवन्महाप्राज्ञो गुरुः सर्वधनुष्मताम् । (२२२।२)

अश्वत्थामा च रुद्रांशो वसुः शान्तनवो ऽभवत् ॥ (२२२।३)

रौद्र एव कृपाचार्यः शकुनिर्द्वापरो युगः । (२२३।१)

सात्यकिर्मरुतामंशो हार्दिक्यो द्रुपदस्तथा ॥ (२२३।२)

सर्वक्षितीशक्षयकृत् कलेरंशः सुयोधनः । (२२४।१)

अंशा धर्मानिलेन्द्राणां पाण्डुपुत्रास्तथाश्विनोः ॥ (२२४।२)

धृष्टद्युम्नो ऽनलांशश्च कर्णो ऽंशश्चण्डदीधितेः । (२२५।१)

नारायणांशो भगवान्वासुदेवो ऽरिमर्दनः ॥ (२२५।२)

अंशावतरणम् ॥ ६ ॥अंशावतरणं श्रुत्वा पप्रच्छ जनमेजयः । (२२६।१)

वंशं कुरूणां विपुलं पृष्टश्च मुनिरब्रवीत् ॥ (२२६।२)

बभूव पृथिवीपालो दुःष्यन्तः कान्तिभूषणः । (२२७।१)

यत्प्रकाशयशोधौताः श्यामाः संदेहमाययुः ॥ (२२७।२)

कपोलपत्ररहिताः पत्रिभिः शत्रुयोषितः । (२२८।१)

भ्रूभङ्गेनापि यश्चक्रे गतभ्रूभङ्गविभ्रमाः ॥ (२२८।२)

स कदाचिद्वनं धन्वी विवेश मृगयारसात् । (२२९।१)

ललनातुल्यनयनांस्तर्जयन्निषुभिर्मृगान् ॥ (२२९।२)

स हत्वा केसरिव्रातान्सैन्यमध्याद्विनिर्गतः । (२३०।१)

कण्वाश्रमं शनैः प्राप मन्दानिलचलल्लतम् ॥ (२३०।२)

ददर्श तत्र तटिनीं मालिनीं हंसमालिनीम् । (२३१।१)

विशालपुलिनश्रोणीं कामिनीमिव हारिणीम् ॥ (२३१।२)

तरलालिकुलकाणवाचालोत्फुल्लपादपे । (२३२।१)

अपश्यदाश्रमे तस्मिन्कन्यामायतलोचनाम् ॥ (२३२।२)

नयनानलदग्धेन विदग्धेन मनोभुवा । (२३३।१)

त्रिनेत्रवञ्चनायेव कल्पितां ललनातनुम् ॥ (२३३।२)

यथोचितकृतातिथ्यां हृष्टां स्वागतवादिनीम् । (२३४।१)

पप्रच्छाकुलितः क्षिप्रं विस्मयेन स्मरेण च ॥ (२३४।२)

क्व स्थितो भगवान्कण्वो मुनिः सुभ्रूर् महायशाः । (२३५।१)

तमहं नन्तुमायातो वन्द्यं नन्दनवासिनाम् ॥ (२३५।२)

निशम्यैतन्महीभर्तुः प्रोवाच मुनिकन्यका । (२३६।१)

साचीकृतेक्षणच्छाया कल्पितश्रवणोत्पला ॥ (२३६।२)

फलानि स्वयमादातुं स निर्यातः पिता मम । (२३७।१)

विश्रम्यतामिह क्षिप्रं नचिरात्समुपैष्यति ॥ (२३७।२)

तदाकर्ण्य नृपः प्राह त्वयुक्तं महदद्भुतम् । (२३८।१)

कथयैतत्कथं तस्य सुता त्वं ब्रह्मचारिणः ॥ (२३८।२)

इति पृष्टाब्रवीत्कन्या श्रूयतां यदि कौतुकम् । (२३९।१)

मम जन्मकथा पूर्वं कथिता मुनिना यथा ॥ (२३९।२)

तपस्यतो भगवतः कौशिकस्य मुनेः पुरा । (२४०।१)

विघ्नाय सुरराजेन विसृष्टाप्सरसा वरा ॥ (२४०।२)

सा मेनकाख्या सम्प्राप्य तद्वनं वामलोचना । (२४१।१)

विजहार शनैर्बाला वल्लरीवानिलाहता ॥ (२४१।२)

शचीपतिप्रेरितो ऽथ वायुस्तस्या वरांशुकम् । (२४२।१)

जहार बालकदलीकन्दलीसुन्दरश्रियः ॥ (२४२।२)

तां लज्जाकुलितां दृष्ट्वा साभिलाषो ऽभवन्मुनिः । (२४३।१)

महतामपि यत्सत्यं दुर्निवारो मनोभवः ॥ (२४३।२)

स्वयं प्रणयिना तेन प्रार्थिताथ घनस्तनी । (२४४।१)

भेजे मनसिजक्रीडां वर्षाणामधिकं शतम् ॥ (२४४।२)

सा मामजीजनत्काले कलिकामिव मञ्जरी । (२४५।१)

जातमात्रां च तत्याज निर्जने मालिनीतटे ॥ (२४५।२)

तत्र मा भगवान्कण्वः शकुन्तैर्वीक्ष्य संवृताम् । (२४६।१)

जग्राह करुणासिन्धुर्नाम्ना ख्यातां शकुन्तलाम् ॥ (२४६।२)

विश्वामित्रमुनेर्जाता मेनकायां तपोनिधेः । (२४७।१)

साहं कण्वेन मुनिना सुतावत्परिपालिता ॥ (२४७।२)

इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रोवाच पृथिवीपतिः । (२४८।१)

उद्भूतामन्दकन्दर्पवातव्यालोलमानसः ॥ (२४८।२)

अयि बालकुरङ्गाक्षि जनो ऽयं वशगस्तव । (२४९।१)

सापत्न्ये वसुधावध्वा योग्या राज्ञः सुता ह्यसि ॥ (२४९।२)

त्वदाननशशिद्योतधौताः सन्तु गृहे मम । (२५०।१)

विलासहाससुभगा दिवापि कुमुदाकराः ॥ (२५०।२)

इत्युक्ते लज्जया तस्याः प्रोन्मिषत्कुचपातिनी । (२५१।१)

दृष्टिर्ननाम त्रिवलीलेखापर्यन्तपातिनी ॥ (२५१।२)

पितुर्वशास्मि सो ऽभ्येत्य तुभ्यं मां सम्प्रदास्यति । (२५२।१)

इत्याह कम्पतरलामलज्जा ललिताक्षरम् ॥ (२५२।२)

पुत्रस्ते पृथिवीपालो भविष्यति शुचिस्मिते । (२५३।१)

भेजे विवाहं गान्धर्वं राजा कृत्वेति संविदम् ॥ (२५३।२)

तां यौवनवसन्ताढ्यां स्तनस्तबकबन्धुराम् । (२५४।१)

शृङ्गारमारुताधूतां स्फुरिताधरपल्लवाम् ॥ (२५४।२)

उषस्यमाधवोद्यानमाधवीं पुलकाङ्कुराम् । (२५५।१)

चुचुम्ब राजमधुपः स्मितच्छविमधुच्छटाम् ॥ (२५५।२)

स्मरकेलिकलाक्रान्तां तामामन्त्र्य व्रजन्नृपः । (२५६।१)

त्वदर्थं प्रेषयिष्यामि वाहिनीमित्यभाषत ॥ (२५६।२)

क्षिप्रं प्रयाते नृपतौ कण्वो ऽभ्येत्य शकुन्तलाम् । (२५७।१)

ददर्श कम्पव्यालोलां गजमुक्तामिवाब्जिनीम् ॥ (२५७।२)

दिव्यचक्षुर्विदित्वा तां मुनिर्योग्यसमागमात् । (२५८।१)

तुष्टस्तयार्थितो राज्ञो विततार वरं वशी ॥ (२५८।२)

धर्माभिगमता नित्यं राज्ञाम् अस्खलिता तथा । (२५९।१)

दुःष्यन्तवंशजातानां भूयादित्यभ्यधान्मुनिः ॥ (२५९।२)

अथापाण्डुमुखी काले दिक्प्राचीव सुधाकरम् । (२६०।१)

सुषुवे सदृशं पुत्रं सा स्कन्दमिव पार्वती ॥ (२६०।२)

स जातः पूर्णचन्द्राः कल्पवृक्ष इवोद्गतः । (२६१।१)

बलवान्सर्वदमनो मृगेन्द्रदमनादभूत् ॥ (२६१।२)

पुत्रमादाय मुनिना कृतक्षत्रोचितव्रतम् । (२६२।१)

दुःष्यन्तनगरं प्रायादनुज्ञाता शकुन्तला ॥ (२६२।२)

सा कण्वशिष्यानुगता सम्प्राप्य हस्तिनापुरम् । (२६३।१)

लज्जानतमुखाम्भोजा समेत्य नृपमब्रवीत् ॥ (२६३।२)

अयं ते तनयो राजन्मयि जातो गुणाधिकः । (२६४।१)

कण्वाश्रमे प्रतिज्ञातं सत्यं संपादय प्रभो ॥ (२६४।२)

शकुन्तलायाः श्रुत्वेति नृपः प्राह स्मरन्नपि । (२६५।१)

नाहं त्वामेव जानामि कुतो नु तनयं तव ॥ (२६५।२)

इत्युक्त्वा तां महीपालो बालं कमललोचनम् । (२६६।१)

समर्प्यमाणं सुदृशा नाग्रहीद्भ्रकुटीमुखः ॥ (२६६।२)

सा त्वपह्नववैलक्ष्यकोपकम्पाकुला सती । (२६७।१)

असत्यमलिनां वाचं निनिन्द जगतीपतेः ॥ (२६७।२)

अहो स्वमात्मजं राजन्नाभिजानासि संनिभम् । (२६८।१)

हीनदृष्टिरिवात्मानं दर्पणे प्रतिबिम्बितम् ॥ (२६८।२)

नार्हस्यपह्नवं कर्तुं जानन्नपि महामतिः । (२६९।१)

असत्यरजसः सङ्गाद्राजा राजन्न राजते ॥ (२६९।२)

सत्यमुत्तमसत्त्वानां दाक्षिण्यं कीर्तिशालिनाम् । (२७०।१)

अद्रोहः साधुवृत्तानां विलाससदनं श्रियः ॥ (२७०।२)

सहजस्याभिजातस्य गुणानां यशसां तथा । (२७१।१)

नैतत्तवोदितं राजन्यन्मा वदसि संसदि ॥ (२७१।२)

स्नेहस्यायतनं पूर्वं पश्चाद्दाक्षिण्यभाजनम् । (२७२।१)

नैवार्हन्ति परित्यागं माननीया हि योषितः ॥ (२७२।२)

सुहृद्बन्धुर्भिषग्दासो गुरुर्मन्त्री समाश्रयः । (२७३।१)

भार्या सर्वास्ववस्थासु विश्रान्तिजननं नृणाम् ॥ (२७३।२)

दीपाद्दीपमिवोत्पन्नं परलोके प्रकाशकम् । (२७४।१)

कः पुत्रं नयनानन्दमृते त्वामवमन्यते ॥ (२७४।२)

हृदयादभिजातेन स्वर्गपीयूषवर्षिणा । (२७५।१)

सुकृतेनैव पुत्रेण को नाम न सुखी भवेत् ॥ (२७५।२)

साक्षिणो ऽन्तःशरीरस्था यस्य पञ्च सहापरैः । (२७६।१)

हसन्त्यपह्नवारम्भे ततः को ऽन्यो गतत्रपः ॥ (२७६।२)

इत्युक्त्वा हीनतादुःखात्प्ररुरोद मनस्विनी । (२७७।१)

स्थूलास्रकणहारेण भूषयन्ती कुचस्थलम् ॥ (२७७।२)

राजञ्जातस्त्वमेवास्याम् अम्भसीवामले रविः । (२७८।१)

भजस्व तनयं जायां भज राजीवलोचनाम् ॥ (२७८।२)

इत्युच्चचार वचनं गगनात्तच्च भूपतिः । (२७९।१)

निशम्य पुत्रमादाय चकार भरताधिपम् ॥ (२७९।२)

शाकुन्तलः स दौष्यन्तिर्नृपो भारतवंशकृत् । (२८०।१)

शशास मेदिनीं सप्तसमुद्ररशनां विभुः ॥ (२८०।२)

शाकुन्तलम् ॥ ७ ॥पुरा देवासुरे युद्धे दानवांस्त्रिदशैर्हतान् । (२८१।१)

प्राप्य संजीवनीं विद्यां शुक्रः शिष्यानजीवयत् ॥ (२८१।२)

दैत्येष्वक्षीणसैन्येषु देवैः संमन्त्र्य वृत्रहा । (२८२।१)

तां विद्यां प्राहिणोज्ज्ञातुं बृहस्पतिसुतं कचम् ॥ (२८२।२)

कचो ऽथ दानवेन्द्रस्य नगरं वृषपर्वणः । (२८३।१)

गत्वा शुक्रं समभ्येत्य चिरमेवाव्रतो ऽभवत् ॥ (२८३।२)

तेन प्रतिगृहीतो ऽसौ चरन्वार्षसहस्रिकम् । (२८४।१)

सेवाव्रतं तत्तनयां देवयानीमतोषयत् ॥ (२८४।२)

ज्ञात्वा संजीवनीं विद्यां प्राप्तो ऽयमिति दानवाः । (२८५।१)

गुरुगोरक्षणव्यग्रं जहुः संमन्त्र्य तं रहः ॥ (२८५।२)

स्नेहार्द्रहृदया तस्मिन्देवयानी सुलोचना । (२८६।१)

प्रोवाच पितरं तात कचो ऽद्यापि न दृश्यते ॥ (२८६।२)

अयं कमलिनीकान्तो यातो ऽस्तं वासरेश्वरः । (२८७।१)

अगोपाश्चागता गावो व्यक्तं तात हतः कचः ॥ (२८७।२)

तमाज्ञाकारिणं दक्षं पौत्रमङ्गिरसो मुनेः । (२८८।१)

कचं विना न जीवामीत्युक्त्वाभूत्सास्रुलोचना ॥ (२८८।२)

दिव्यदृष्टिस्ततः स्मृत्वा विद्यां संजीवनीं क्षणात् । (२८९।१)

दानवेन्द्रैर्हतं दूरात्काव्यः कचमजीवयत् ॥ (२८९।२)

आहूतो गुरुणाभ्येत्य स वृत्तं स्वं निवेद्य च । (२९०।१)

पुष्पार्थं देवयान्याथ विसृष्टः काननं ययौ ॥ (२९०।२)

तं पुनर्दानवा हत्वा दग्धं निष्पिष्य निर्जने । (२९१।१)

उपचारे विसृष्टायां सुरायां गुरवे ददुः ॥ (२९१।२)

ततो ऽब्रवीद्देवयानी पुष्पार्थं प्रेषितो मया । (२९२।१)

पुनर्न दृश्यते तात कचः कमललोचनः ॥ (२९२।२)

ततः शुक्रः क्षणं ध्यात्वा देवयान्या गिरा कचम् । (२९३।१)

कुक्षिस्थं जीवयामास वृत्तं चास्य तथाशृणोत् ॥ (२९३।२)

तत्रैव दत्तां शुक्रेण विद्यामासाद्य तां कचः । (२९४।१)

तूर्णं निर्भिद्य तत्कुक्षिं निर्गतस्तमजीवयत् ॥ (२९४।२)

अथ शुक्रो ऽब्रवीन्मोहाद्यः पास्यति सुरां द्विजः । (२९५।१)

स यास्यति तमःपूर्णां नरके दुर्दशामिति ॥ (२९५।२)

प्राप्य विद्यां चिराद्गन्तुमामन्त्र्य गुरुमुद्यतम् । (२९६।१)

देवयानी कचं प्राह भज मामिति भामिनी ॥ (२९६।२)

कचः प्रोवाच शुक्रो मे सुभ्रु मान्यो गुरुः पिता । (२९७।१)

अहं तस्योषितः कुक्षौ धर्मेण त्वं स्वसा मम ॥ (२९७।२)

प्रत्याख्यातेति सा तेन कोपकम्पाकुलावदत् । (२९८।१)

न भक्तत्यागिनो विद्या तव दर्पात्फलिष्यति ॥ (२९८।२)

तच्छ्रुत्वा शुक्रतनयामुवाच व्याकुलः कचः । (२९९।१)

अनपेतः सदाचाराच्छापस्यार्हो ऽस्मि नो तव ॥ (२९९।२)

विद्या शिष्येषु साफल्यं धर्मभाजो ममैष्यति । (३००।१)

मुनिपुत्रो न ते कश्चिद्भविता स्वोचितः पतिः ॥ (३००।२)

इत्युक्त्वा शुक्रभवनात्त्वरितः प्रययौ कचः । (३०१।१)

प्राप्तं वर्षसहस्रेण कचं प्रत्युद्ययुः सुराः ॥ (३०१।२)

ते कचात्प्राप्य तां विद्यां तुष्टास्तस्मै वरं ददुः । (३०२।१)

येनाभूत्सो ऽक्षययशाः क्रतुभागस्य भाजनम् ॥ (३०२।२)

अत्रान्तरे निजोद्यानकानने कमलानना । (३०३।१)

हृष्टा ललास शर्मिष्ठा तनया वृषपर्वणः ॥ (३०३।२)

दासीसहस्रानुगता सा विलासमदालसा । (३०४।१)

वसन्तवातव्यालोललतालीला व्यडम्बयत् ॥ (३०४।२)

तत्रैव शुक्रतनया देवयानी घनस्तनी । (३०५।१)

विजहार मनोजन्मसद्मयौवनशालिनी ॥ (३०५।२)

यदृच्छयागतो ऽभ्येत्य तासामथ शचीपतिः । (३०६।१)

चक्रे वस्त्रपरावृत्तिं वायुभूतः स्मितप्रियः ॥ (३०६।२)

निजवस्त्रसमाकर्षात्स ज्ञाते कलहे ततः । (३०७।१)

शर्मिष्ठाया देवयान्या विवादः समजायत ॥ (३०७।२)

उत्तानपाणेर्दीनस्य याचकस्य त्वमात्मना । (३०८।१)

दातुर्दैत्यपतेः पुत्रीं मूढे मामवमन्यसे ॥ (३०८।२)

उक्त्वेति कूपे शर्मिष्ठा देवयानीमपातयत् । (३०९।१)

ऐश्वर्यमदमत्तेभ्यः कुशलं केन लभ्यते ॥ (३०९।२)

दैत्यपुत्र्यां प्रयातायां ययातिर्नाहुषो नृपः । (३१०।१)

मृगयानिर्गतो ऽभ्ययाद्गहनं तद्यदृच्छया ॥ (३१०।२)

जलार्थी तत्र सो ऽपश्यत्कूपे तस्मिन्गतोदके । (३११।१)

शुक्रकन्याम् असामान्यलावण्याभरणाननाम् ॥ (३११।२)

कथितान्वयसंज्ञां ताम् उज्जहार महीपतिः । (३१२।१)

करेणादाय लोलाक्षीं पुनर्विष्णुरिवावनिम् ॥ (३१२।२)

याते ततो नरपतौ देवयानीं सुदुःखिताम् । (३१३।१)

आहूय प्राह पितरं वृत्तं सा बाष्पगद्गदम् ॥ (३१३।२)

तामाह शुक्रो बालानां केलिकोपकथा कथम् । (३१४।१)

प्रमाणीक्रियते सद्भिर्वैरपारतितीर्षया ॥ (३१४।२)

सोढव्यो ह्यपराधे ऽपि साधुना कोपपावकः । (३१५।१)

क्षमाजलैर् असंसिक्तः शाम्येदपि न जन्मभिः ॥ (३१५।२)

उक्त्वेत्युशनसा स्वैरं मानिनीं साथ कन्यका । (३१६।१)

को याति याचकादन्यो दैन्याद् विभ्रष्टमानिताम् ॥ (३१६।२)

अवज्ञाता तया तात नाहं जीवितुमुत्सहे । (३१७।१)

वृषपर्वाणमभ्येत्य सुता वृत्तान्तमभ्यधात् ॥ (३१७।२)

एष दैत्यान्परित्यज्य व्रजामीति निगद्य सः । (३१८।१)

गन्तुमभ्युद्ययौ क्रुद्धः संरम्भगलितांशुकः ॥ (३१८।२)

पादयोर्निपपातास्य भीतो दैत्यपतिस्ततः । (३१९।१)

लोलकुण्डलकोणाग्रस्पृष्टगण्डतटः क्षणम् ॥ (३१९।२)

प्रसाद्यतां देवयानी मम मन्युर्न विद्यते । (३२०।१)

इत्याह शुक्रः साधूनां कोपो हि विनयावधिः ॥ (३२०।२)

गुरुपुत्रीं प्रसाद्याथ वृषपर्वा कृताञ्जलिः । (३२१।१)

तस्यै सुतां ददौ दासीं दासीशतपुरःसराम् ॥ (३२१।२)

दासीं सम्प्राप्य शर्मिष्ठां हृष्टा भार्गवकन्यका । (३२२।१)

प्राह याचकपुत्र्यास्त्वं कथं दासीति सस्मिता ॥ (३२२।२)

ततः कदाचित्सा बाला मल्लिकाकलिकाकुलम् । (३२३।१)

ययौ तदेव चूतालीसंसर्पिपवनं वनम् ॥ (३२३।२)

अत्रान्तरे नरपतिर् ययातिर् मृगयारसात् । (३२४।१)

तमेव देशमभ्यायात्पुनः कमललोचना ॥ (३२४।२)

देवयानी तमालोक्य द्वितीयमिव मन्मथम् । (३२५।१)

नामाभिजनमाकर्ण्य त्वद्वशास्मीत्यभाषत ॥ (३२५।२)

ततो ययातिस्तामाह सुन्दरीं कथितान्वयाम् । (३२६।१)

क्षत्रियो ऽहं मुनिसुते सुभ्रु त्वामर्थये कथम् ॥ (३२६।२)

अत्याशीविषमस्त्रं हि विजितप्रलयानलम् । (३२७।१)

तेजो लङ्घयितुं शक्तः को नु नाम द्विजन्मनाम् ॥ (३२७।२)

अनभ्युपगतां पित्रा वोढुं त्वां नाहमुत्सहे । (३२८।१)

काव्यः प्रणेता धर्माणां प्रमाणं तद्वचो मम ॥ (३२८।२)

अथ राज्ञो वचः श्रुत्वा पितरं सा सुलोचना । (३२९।१)

समाहूय स्वसंकल्पं विवाहाय न्यवेदयत् ॥ (३२९।२)

न दोषो ऽस्तीति शुक्रेण ततस्तां स्वयमर्पिताम् । (३३०।१)

जग्राह नाहुषो लोके मुनीनां हि गिरा स्थितिः ॥ (३३०।२)

शर्मिष्ठानुगतां प्राप्य देवयानीं महीपतिः । (३३१।१)

हृष्टः स्वनगरं प्रायात्प्रत्यग्ररचितोत्सवः ॥ (३३१।२)

ततः प्राप सुतौ देवी देवयानी नराधिपात् । (३३२।१)

यदुं च तुर्वसुं चेति काले कुवलयेक्षणा ॥ (३३२।२)

कदाचिदथ राजानं शर्मिष्ठा स्तबकस्तनी । (३३३।१)

ऋतुं प्रयत्ना प्रत्यग्रयौवनारम्भनिर्भरा ॥ (३३३।२)

अशोकवनिकाभ्यासे स्थितं प्रोवाच निर्जने । (३३४।१)

पृथुवेपथुशिञ्जानमणिनूपुरमेखला ॥ (३३४।२)

सख्याः पतिः क्षितिपते मम त्वं धर्मतः पतिः । (३३५।१)

ऋतावद्यार्थितः पूर्वं प्रणयः पूर्यतां विभो ॥ (३३५।२)

तच्छ्रुत्वा भूपतिः प्राह दत्त्वा शुक्रः सुतां पुरा । (३३६।१)

सेव्या त्वया न शर्मिष्ठेत्यकरोन्मम संविदम् ॥ (३३६।२)

तद्वचो बहुभीतिर्मे विघ्नस्तत्संगमादृते । (३३७।१)

पूर्णेन्दुवदनां सुभ्रु कस्त्वां न बहु मन्यते ॥ (३३७।२)

इति दैत्येन्द्रतनया श्रुत्वा भूपालमभ्यधात् । (३३८।१)

लिखन्ती चरणाग्रेण भूमिमायतलोचना ॥ (३३८।२)

विवाहे स्त्रीषु नर्मोक्तौ प्राणभ्रंशे धनक्षये । (३३९।१)

न सत्यं गण्यते सद्भिः सत्यं साक्षिषु शस्यते ॥ (३३९।२)

इत्यर्थितः स्वयं राजा तां राजीवविलोचनाम् । (३४०।१)

भेजे स्वेदाम्बुसंसृष्टकपोलाधरपल्लवाम् ॥ (३४०।२)

रममाणस्तया राजा गूढा बाला मृगीदृशा । (३४१।१)

द्रुह्युं चानुं च पूरुं च कालेन प्रापदात्मजान् ॥ (३४१।२)

ततः कदाचिदुद्याने तान्कुमारान्महीभुजः । (३४२।१)

तुल्याननान्समालोक्य कान्तिलिप्तदिगन्तरान् ॥ (३४२।२)

कस्य यूयमिति प्राह शङ्किता भार्गवात्मजा । (३४३।१)

ते बाला नृपं दूरात्पितरं तमदर्शयन् ॥ (३४३।२)

ततः क्रोधानलाक्रान्ता तद्राजचरितं रहः । (३४४।१)

गत्वा पितुर्गृहं सर्वं देवयानी न्यवेदयत् ॥ (३४४।२)

तामेवानुसमायान्तं जायां सान्त्वयितुं नृपम् । (३४५।१)

शशाप कुपितः क्रुद्धो जराजीर्णो भवेति तम् ॥ (३४५।२)

निशम्य शापं राजाथ भृगुसूनुः प्रसादितः । (३४६।१)

प्राह पुत्रं संक्रमय्य जरां यौवनमाप्स्यसि ॥ (३४६।२)

तदाकर्ण्य स्वनगरं स गत्वाह सुतान्क्रमात् । (३४७।१)

जरया यौवनं मह्यं पुत्रका दीयतामिति ॥ (३४७।२)

ते तमूचुर्गतप्राणो धन्यो न तु जरार्दितः । (३४८।१)

शरीरभारवाहो हि जरी सर्वापदां पदम् ॥ (३४८।२)

स चतुर्भिर्यदुमुखैः प्रत्याख्यातः सुतैर्नृपः । (३४९।१)

शशाप तान्न राज्यार्हाः पापवंश्या यथाभवन् ॥ (३४९।२)

वितीर्णं पूरुणा प्राप्य तारुण्यमथ पार्थिवः । (३५०।१)

अभूत्सहस्रमब्दानां सुखी संभोगतत्परः ॥ (३५०।२)

पूर्णे काले निजं राज्यं यौवनं च महीपतिः । (३५१।१)

प्रदाय पूरवे तुष्टो वानप्रस्थो ऽभवन्मुनिः ॥ (३५१।२)

पूरोरयं राजवंशः पौरवो यादवो यदोः । (३५२।१)

पितुः शापान्म्लेच्छशकाः शेषाणां यवनादयः ॥ (३५२।२)

यायातम् ॥ ८ ॥ततः परेण तपसा स्वर्गमारुह्य नाहुषः । (३५३।१)

उवास ब्राह्मभुवने लोकपालसभासु च ॥ (३५३।२)

कदाचिदथ देवेन्द्रस्तं पप्रच्छ कथान्तरे । (३५४।१)

राजन्विराजसे पुण्यैः केनासि तपसा समः ॥ (३५४।२)

सो ऽब्रवीत्सुरसिद्धर्षिगन्धर्वनृपभोगिषु । (३५५।१)

न पश्याम्यात्मनस्तुल्यं तपसा यशसापि वा ॥ (३५५।२)

इति ब्रुवाणं तं शक्रः पतेत्याहोच्चया गिरा । (३५६।१)

सर्वभूतावमानेन क्षीणं तत्ते तपो नृप ॥ (३५६।२)

अवमानेन महता प्रहर्षक्रोधविस्मयैः । (३५७।१)

तपांसि क्षयमायान्ति यशांसीव सुदुर्नयैः ॥ (३५७।२)

इति शक्रगिरा राजापतत्क्षिप्रं सुरालयात् । (३५८।१)

विध्वस्तवदनच्छायः साधुसङ्गमयाचत ॥ (३५८।२)

सतां मध्ये पतेत्युक्तः स सुरेन्द्रेण पार्थिवः । (३५९।१)

दौहित्राणां क्रतुक्षेत्रे पपाताधोमुखो दिवः ॥ (३५९।२)

प्रतर्दनो वसुमनाः शिबिरौशीनरो ऽष्टकः । (३६०।१)

ते नृपं सूर्यसंकाशं पतन्तं तं व्यलोकयन् ॥ (३६०।२)

तमष्टको ऽब्रवीद्देव कस्त्वं दीप्तानलद्युतिः । (३६१।१)

एवंविधानां महसामाकरो जातु नाल्पकः ॥ (३६१।२)

इति पृष्टो ऽष्टकेनारान्निजं नाम निवेद्य सः । (३६२।१)

उवाच जन्मवृत्तान्तं पातनं च दिवो भुवि ॥ (३६२।२)

संसारतत्त्वं पृष्टो ऽथ दौहित्रेण स सर्ववित् । (३६३।१)

अस्पृष्टभूमिः सत्सङ्गादनुभूतमभाषत ॥ (३६३।२)

आरुह्य पुण्यपाथेयो नरस्त्रिदशमन्दिरम् । (३६४।१)

भुङ्क्ते शुभफलं दिव्यं कलाकेलिकलः कृती ॥ (३६४।२)

कालेन क्षीणपुण्यो ऽसौ क्षपितार्थ इवेश्वरः । (३६५।१)

एको निष्कास्यते स्वर्गात्कामी वेश्यागृहादिव ॥ (३६५।२)

दिवः पतन्तं तं घोरा राक्षसा गृध्रगोमुखाः । (३६६।१)

पुनः पुनः समुद्भूतं भक्षयन्ति महारवाः ॥ (३६६।२)

षष्टिं वर्षसहस्राणि तैर्भुक्त्वा बहुधेरितः । (३६७।१)

स्वकर्मानुगतो याति चिन्मात्रो देहसंगमम् ॥ (३६७।२)

वासनागन्धसंपृक्तो देही गर्भं प्रसर्पति । (३६८।१)

वायुः शब्दैरिवाक्रान्तो भूतैरव्यक्तशक्तिभिः ॥ (३६८।२)

पापः परापमानी च नीचयोनिषु जायते । (३६९।१)

भुवि पुण्यपरो याति पुनः स्वर्गगतिं नरः ॥ (३६९।२)

गृही ततो वनस्थश्च ततो न्यस्ताखिलक्रियः । (३७०।१)

निर्वैरो निर्ममः शान्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ (३७०।२)

ययातिरिति दौहित्रैः पृष्टः सर्वं निगद्य तत् । (३७१।१)

ययौ तत्पुण्यसंस्पृष्टस्तैरेव सहितो दिवम् ॥ (३७१।२)

ते दिव्यधिष्ण्यैरारूढास्त्रिदिवं पञ्च पार्थिवाः । (३७२।१)

व्यराजन्तोर्जितोत्साहाः पञ्च सूर्या इवोदिताः ॥ (३७२।२)

तेषां मध्ये ऽधिकं राजा शिबिरौशीनरो बभौ । (३७३।१)

दानेन तपसा कीर्त्या सत्येन क्षमया तथा ॥ (३७३।२)

उत्तरयायातम् ॥ ९ ॥पुनः स्वर्गं समारूढे नाहुषे पृथिवीपतौ । (३७४।१)

तत्पुत्रस्याभवत्पूरोर्वंशः सुविपुलः क्षितौ ॥ (३७४।२)

मनोर्वैवस्वतस्यासीदिडो नाम पुरा सुतः । (३७५।१)

आयुस्तस्याभवत्पुत्रो नहुषश्चायुषो ऽभवत् ॥ (३७५।२)

ययातिर्नाहुषो राजा पूरुस्तस्याभवत्सुतः । (३७६।१)

जनमेजयस्तस्य सूनुः प्राचीधन्वा ततो ऽभवत् ॥ (३७६।२)

संयातिस् तनयस्तस्य ततः शम्पातिरित्यभूत् । (३७७।१)

सार्वभौमस्तत्सुतो ऽभूद् आराधीरस् तदात्मनः ॥ (३७७।२)

पुत्रस्तस्य महाभौमस्ततो ऽप्य् अयुतनाप्यभूत् । (३७८।१)

अक्रोधनस्तत्तनयस्तस्य देवातिथिः सुतः ॥ (३७८।२)

तस्यापत्यं पदः श्रीमानृक्षस्तस्यात्मजो ऽभवत् । (३७९।१)

ततश्च मतिनाराख्यस्तस्य तंसुर् अभूत्सुतः ॥ (३७९।२)

नलिनश्च तंसोः सूनुर् दुष्यन्तस् तत्सुतो विभुः । (३८०।१)

भरतस्तस्य दायादो ऽभिमन्युर् भारतो नृपः ॥ (३८०।२)

सुहोत्रस्तत्सुतो हस्ती हस्तिनापुरकृत्ततः । (३८१।१)

विकुण्ठो हस्तिनः सूनुरजमीढस्ततो ऽभवत् ॥ (३८१।२)

आजमीढः संवरणः कुरुः संवरणात्मजः । (३८२।१)

अभिम्बा कौरवो राजा परीक्षिदभवत्ततः ॥ (३८२।२)

परीक्षितो भीमसेनः प्रतीपस्तत्सुतो नृपः । (३८३।१)

प्रातीपः शंतनुः श्रीमान्राजा सत्यवतीपतिः ॥ (३८३।२)

विचित्रवीर्यस्तत्सूनुस्ततः पाण्डुर्महीपतिः । (३८४।१)

अर्जुनः पाण्डुदायादः सौभद्रश्च तदात्मजः ॥ (३८४।२)

परीक्षित्तस्य तनयस्ततस्त्वं जनमेजयः । (३८५।१)

भवतश्चायमायुष्माञ्शतानीकः कुलोचितः ॥ (३८५।२)

अश्वमेधकृतश्चास्य सहस्रानीकभूपतिः । (३८६।१)

भविष्यति सुतः श्रीमान्पूरोरित्ययमन्वयः ॥ (३८६।२)

पूरुवंशानुकीर्तनम् ॥ १० ॥ब्रह्मलोके पुरा यज्वा मनुवंश्यो महातिथिः । (३८७।१)

तस्थौ चतुर्मुखास्थाने राजा राजर्षिभिः सह ॥ (३८७।२)

तत्र मन्दाकिनी मूर्ता सभासीनं पितामहम् । (३८८।१)

सिषेवे हंसशुभ्रेण चामरेणाम्बुजन्मना ॥ (३८८।२)

स फेनमालाधवलोडुग्गूलपटपल्लवः । (३८९।१)

तस्या वालानिलाधूतो विचचाल मृगीदृशः ॥ (३८९।२)

तां दृष्ट्वा संभ्रमालोलक्वणद्वलयमेखलाम् । (३९०।१)

वैलक्ष्यमगमन्सर्वे सुराः क्षणमवाङ्मुखाः ॥ (३९०।२)

महातिथिस्तु तां दृष्ट्वा रम्भागर्भनिभप्रभाम् । (३९१।१)

निमेषदोषशून्येन चक्षुषा समुदैक्षत ॥ (३९१।२)

तत्कोपाद्ब्रह्मणा शप्तः स पपात ततो भुवि । (३९२।१)

प्रतिपस्यात्मनो राज्ञो भूयासमित्यचिन्तयत् ॥ (३९२।२)

तस्मिन् अवसरे गङ्गा निवृत्ता ब्रह्मलोकतः । (३९३।१)

वसून्विषण्णवदनान्ददर्श व्योमगामिनी ॥ (३९३।२)

ते शापकारणं पृष्टास्तया प्राहुर्गतत्विषः । (३९४।१)

वसिष्ठेन वयं शप्ता निपतामो महीतले ॥ (३९४।२)

शंतनोः प्रातिपीयस्य यास्यामो देवि पुत्रताम् । (३९५।१)

जननी तत्र कारुण्यात्त्वं नो भवितुमर्हसि ॥ (३९५।२)

जातानस्माञ्जले क्षिप्त्वा विमुक्तिं च विधत्स्व नः । (३९६।१)

कः सहेतापदावासं सायासं जन्म मानुषम् ॥ (३९६।२)

तच्छ्रुत्वा जाह्नवी प्राह सर्वमेतत्करोम्यहम् । (३९७।१)

किं तु तस्य नृपस्यैकः पुत्रो ऽस्तु भवता मतः ॥ (३९७।२)

विफलं नोत्सहे कर्तुं यदर्थं तत्समागमम् । (३९८।१)

इति गङ्गावचः श्रुत्वा प्रहृष्टा वसवो ऽवदन् ॥ (३९८।२)

सर्वेषामष्टमांशेन बलवीर्यगुणौजसाम् । (३९९।१)

अस्माकं देवि भविता ब्रह्मचारी तवात्मजः ॥ (३९९।२)

इति संविदमादाय तेषु यातेषु भूतलम् । (४००।१)

प्रतिपं पृथिवीपालं तटान्ते चिरजापिनम् ॥ (४००।२)

तत्तीर्थसलिलात्साक्षाद्गङ्गा कान्तितरङ्गिता । (४०१।१)

ऊरुं दक्षिणमारुह्य सोवाच भज मामिति ॥ (४०१।२)

स तामुवाच नाज्ञातां नावर्णां न परस्त्रियम् । (४०२।१)

व्रजामीति व्रतं विद्धि मम मानिनि सर्वदा ॥ (४०२।२)

दक्षिणाङ्कोपविष्टा च त्वं स्नुषा मे भविष्यसि । (४०३।१)

अपत्यानां पदमेतद्वामं तु दयितास्पदम् ॥ (४०३।२)

इति राज्ञो वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा त्रिमार्गगा । (४०४।१)

प्रययौ कान्तिपूरौघैः पूरयन्ती तटस्थलीम् ॥ (४०४।२)

अत्रान्तरे व्रतवतः प्रतिपस्य सुतो ऽभवत् । (४०५।१)

शंतनुः शान्तवयसो ब्रह्मशापान्महातिथिः ॥ (४०५।२)

तं युवानं ततः प्राह स कदाचित्सुतं नृपः । (४०६।१)

गङ्गाकूले पुरा पुत्र दिव्या योषित्स्वयं मया ॥ (४०६।२)

वृता स्नुषेति वचसा तां भजस्व समागताम् । (४०७।१)

उक्त्वेति राज्यं दत्त्वास्मै प्रतिपस्तपसे ययौ ॥ (४०७।२)

ततः स भुवनाभोगभूषणं जनवल्लभः । (४०८।१)

बभूव भूभृतां नाथः शंतनुः शान्तविप्लवः ॥ (४०८।२)

चरन्स गङ्गापुलिने ऽरसत् संमदसागरे । (४०९।१)

कदाचिदनिलालोलमञ्जरीलास्यमन्दिरे ॥ (४०९।२)

ददर्श कार्तिकीचन्द्रवदनां दिव्ययोषिताम् । (४१०।१)

स्वच्छांशुकां सुधाफेनधवलां कमलामिव ॥ (४१०।२)

तां पृथुश्रोणिपुलिनां कटाक्षशफराकुलाम् । (४११।१)

लावण्यवाहिनीं वीक्ष्य रसत्रुपरसारसाम् ॥ (४११।२)

प्रहर्षविस्मयोत्फुल्ललोचनो जगतीपतिः । (४१२।१)

पितुः स्मृत्वा वचः प्राह रम्भोरु भज मामिति ॥ (४१२।२)

तदाकर्ण्य प्रणयिनं सा तं त्रिदशवाहिनी । (४१३।१)

मेने यथेष्टकरणप्रत्याख्यानावधिप्रियम् ॥ (४१३।२)

रममाणस्तया तन्व्या नवोद्याने स भूपतिः । (४१४।१)

प्रयातमपि नाज्ञासीत्कालं कमललोचनः ॥ (४१४।२)

ततः सा शापपतितान्सप्त जातान्वसून्क्रमात् । (४१५।१)

जघान सलिले क्षिप्त्वा नोचे किंचिच्च तां नृपः ॥ (४१५।२)

सुते जाते ऽष्टमे राज्ञा निषिद्धा सावदत्ततः । (४१६।१)

समयात्त्वं विचलितः स्वस्ति गच्छामि भूपते ॥ (४१६।२)

प्रत्याख्यानं वियोगायेत्येतत्किं विस्मृतं तव । (४१७।१)

अहं त्रिपथगा राजन्नभवं तव वल्लभा । (४१७।२)

वशिष्ठशापान् निपतद्वसुमोक्षकृतक्षणा ॥ (४१७।३)

पुरा विहाररसिका वसवो ऽष्टौ प्रियासखाः । (४१८।१)

हृष्टाश्चेरुर्वशिष्ठस्य मेरुपार्श्वे तपोवने ॥ (४१८।२)

सर्वकामप्रदां तत्र होमधेनुं महामुनेः । (४१९।१)

चरन्तीं द्यौर्वसुर्दृष्ट्वा निजां जायामभाषत ॥ (४१९।२)

पीयूषस्यन्दिनी धेनुरियं रूपवती मुनेः । (४२०।१)

मर्त्यो ऽप्यमर्त्यतां याति यत्क्षीरेण सविग्रहः ॥ (४२०।२)

वसुभार्या निशम्येति तं प्राह दयितं प्रिया । (४२१।१)

वयस्या मर्त्यलोके ऽस्ति जीवितं मे बहिश्चरम् ॥ (४२१।२)

उशीनरस्य दुहिता नृपतेर् अजिरावती । (४२२।१)

तदर्थं क्षीरमिच्छामि हरैतां सुरभिं बलात् ॥ (४२२।२)

तथेति प्रेरितो धेनुं सो ऽहरत्स्मरमोहितः । (४२३।१)

तेजसा सह नश्यन्ति स्त्रीजितानां हि बुद्धयः ॥ (४२३।२)

तत्कोपात्तान्वसूनेत्य वशिष्ठः सहसाशपत् । (४२४।१)

एकस्याप्यपराधेन वृन्दमायाति वाच्यताम् ॥ (४२४।२)

मर्त्येषु जन्म भूयाद्वः शापं श्रुत्वेति ते ततः । (४२५।१)

भीताः प्रसादयामासुः सो ऽथ तानवदच्छनैः ॥ (४२५।२)

गर्भावधिरयं शापो वत्सरं वो भविष्यति । (४२६।१)

यो हर्ता द्यौरस्तु चिरं मनुष्यो ऽयं भविष्यति ॥ (४२६।२)

इति शप्तावशिष्टेन मोचिताः सप्त ते मया । (४२७।१)

राजन्सुतस्तवायुष्मान् वसुर् द्यौरयमष्टमः ॥ (४२७।२)

इत्युक्त्वा प्रययौ गङ्गा तूर्णमादाय तं शिशुम् । (४२८।१)

देवव्रताभिधानो ऽभूद्यो देवैर्विहितव्रतः ॥ (४२८।२)

ततः कालेन सम्प्राप्तविद्यं शस्त्रास्त्रकोविदम् । (४२९।१)

जाह्नवी तं नरपतेः पुनरेत्य सुतं ददौ ॥ (४२९।२)

हृष्टः शंतनुरासाद्य गाङ्गेयमुचितं सुतम् । (४३०।१)

मेने सफलमात्मानं यौवराज्ये ऽभिषिच्य तम् ॥ (४३०।२)

भीष्मोत्पत्तिः ॥११॥कदाचिदथ कालिन्दीतटोपान्तवनस्थलीः । (४३१।१)

चचार शंतनुः पश्यन्मञ्जुगुञ्जद्विहंगमाः ॥ (४३१।२)

तत्रोत्फुल्लोत्पलामोदसोदरं दिव्यसौरभम् । (४३२।१)

आघ्राय दृष्टवान्कन्यां कलां कान्तिमतीमिव ॥ (४३२।२)

कासीति पृष्टा सा तेन प्रोवाच वरवर्णिनी । (४३३।१)

अहं सत्यवती नाम सुता दाशपतेरिति ॥ (४३३।२)

ततः स्मरेण सहसा स धीरो विवशीकृतः । (४३४।१)

दाशराजं समभ्येत्य तामयाचत सुन्दरीम् ॥ (४३४।२)

अस्यां जातो राज्यभागी सुतस्ते यदि भूपते । (४३५।१)

तत्ते ऽहं वितराम्येनामिति दाशाधिपो ऽवदत् ॥ (४३५।२)

तच्छ्रुत्वा शंतनुर्ध्यात्वा धुर्यं देवव्रतं सुतम् । (४३६।१)

दाशवाक्यम् अनादृत्य प्रययौ हस्तिनापुरम् ॥ (४३६।२)

स तत्र मन्मथाक्रान्तस्तामेव हृदयस्थिताम् । (४३७।१)

ध्यायन्न निद्रामभजद्गाथामर्धस्मृतामिव ॥ (४३७।२)

तं ध्यानपरमेकान्ते पुत्रो देवव्रतः स्वयम् । (४३८।१)

पप्रच्छ शोकसंतापकारणं धैर्यसागरः ॥ (४३८।२)

सुतेन पृष्टः प्रोवाच त्वमेवैकः सुतो मम । (४३९।१)

अपैति नैकपुत्राणां संतानक्षयजं भयम् ॥ (४३९।२)

जाते कुलोचिते पुत्रे त्वयि सर्वगुणाधिके । (४४०।१)

कृतकृत्यस्य च पुनर्विवाहो मे विडम्बना ॥ (४४०।२)

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गाङ्गेयो मन्त्रिणां गिरा । (४४१।१)

विवेद पितरं दाशकन्यकाहृतमानसम् ॥ (४४१।२)

स गत्वा यमुनाकूलवर्तिनं दाशभूपतिम् । (४४२।१)

ययाचे पूजितः कन्यां जनकाय सुलोचनाम् ॥ (४४२।२)

कथं त्वयि स्थिते वीर दौहित्रो मे नृपो भवेत् । (४४३।१)

इत्युक्ते दाशराजेन वीरः शांतनवो ऽब्रवीत् ॥ (४४३।२)

नाहं राज्यं करिष्यामि सत्यो ऽयं समयो मम । (४४४।१)

इति ब्रुवाणं गाङ्गेयं दाशराजो ऽब्रवीत्पुनः ॥ (४४४।२)

सत्यसंध प्रतिज्ञैषा तव तावदनश्वरी । (४४५।१)

त्वत्सुतानां तु वीराणां राज्यं को वारयिष्यति ॥ (४४५।२)

देवव्रतस्तदाकर्ण्य दाशराजमभाषत । (४४६।१)

व्येतु ते मत्सुतभयं ब्रह्मचारी भवाम्यहम् ॥ (४४६।२)

इत्युक्ते राजपुत्रेण गगनात्पुष्पवर्षिणः । (४४७।१)

भीषणा ते प्रतिज्ञेयं भीष्मेति प्रोचिरे सुराः ॥ (४४७।२)

ततस्तां दाशराजेन दत्तां निःशङ्कचेतसा । (४४८।१)

शीघ्रमादाय गाङ्गेयः प्रययौ हस्तिनापुरम् ॥ (४४८।२)

वितीर्णामथ पुत्रेण प्राप्य सत्यवतीं नृपः । (४४९।१)

निशम्य तत्प्रतिज्ञां स लज्जानतमुखो ऽभवत् ॥ (४४९।२)

स्वच्छन्दनिधनं तस्मै ददौ तुष्टः पिता वरम् । (४५०।१)

किमदेयं कृतज्ञानाम् अनुक्त्वैवोपकारिणाम् ॥ (४५०।२)

ततः सत्यवती काले सुषुवे राजदारकम् । (४५१।१)

मौक्तिकं वेणुवल्लीव राकेव रजनीपतिम् ॥ (४५१।२)

चित्राङ्गदाभिधाने च तस्मिन्यौवनमीयुषि । (४५२।१)

प्रसूत सत्याप्यपरं बालकं पालकं क्षितेः ॥ (४५२।२)

तस्मिन्विचित्रवीर्याख्ये शनैः सम्पूर्णविग्रहे । (४५३।१)

आरुरोह दिवं राजा मखसोपानपङ्क्तिभिः ॥ (४५३।२)

दत्ताभिषेको भीष्मेण ततश्चित्राङ्गदो युवा । (४५४।१)

वीरश्चित्राङ्गदेनैव गन्धर्वेणाहतो ऽरिणा ॥ (४५४।२)

राज्यं विचित्रवीर्याय ततो देवव्रतो ददौ । (४५५।१)

आपत्स्वपि न सीदन्ति सतां सत्प्रक्रियाः क्रियाः ॥ (४५५।२)

तत्प्रतिग्रहलाभाय जित्वा भूपान्स्वयंवरे । (४५६।१)

कन्यकाः काशिनृपतेर् आनिनायापगासुतः ॥ (४५६।२)

मनसाप्यन्यपूर्वां स ज्ञात्वा साल्वाभिलाषिणीम् । (४५७।१)

ज्येष्ठामम्बाभिधां तासां तत्याज ज्वलितामिव ॥ (४५७।२)

विचित्रवीर्यो ऽप्यनिशं प्रौढानङ्गतरङ्गितः । (४५८।१)

अम्बिकाम्बालिकाकेलिरसार्द्रहृदयो ऽभवत् ॥ (४५८।२)

तयो रतो ऽभवद्यक्ष्मक्षयपक्षिपरिक्षितः । (४५९।१)

जनानुरागसंध्याङ्कः क्वापि राजशशी ययौ ॥ (४५९।२)

विचित्रवीर्ये त्रिदिवं याते सत्यवती शुचा । (४६०।१)

निर्दह्यमाना गाङ्गेयमवदद्बाष्पगद्गदा ॥ (४६०।२)

छिन्नो ऽयं शंतनोर्वंशः कालेन क्रूरकारिणा । (४६१।१)

यदत्र सांप्रतं पुत्र तच्चिन्तयितुमर्हसि ॥ (४६१।२)

क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य भ्रातुस्त्रिदशगामिनः । (४६२।१)

वंशप्रतिष्ठाम् आधत्स्व कुरु वा दारसंग्रहम् ॥ (४६२।२)

वचः श्रुत्वेति सत्याया भीष्मः प्राहाविलुप्तधीः । (४६३।१)

साधूनां मरणं श्रेयो न मातः सत्यविप्लवः ॥ (४६३।२)

त्वद्विवाहे प्रतिज्ञां तां स्मराम्येकाग्रमानसः । (४६४।१)

त्यजन्ति जीवितं काले मर्यादां न तु मानिनः ॥ (४६४।२)

वंशप्रतिष्ठामाधत्तां ब्राह्मणः कश्चिदेत्य नः । (४६५।१)

पुरा रामहते क्षत्त्रे द्विजैर्जाता नराधिपाः ॥ (४६५।२)

औतथ्येनापि मुनिना बलेर्वसुमतीपतेः । (४६६।१)

वल्लभायां सुदोष्णायाम् अङ्गाख्यो जनितो नृपः ॥ (४६६।२)

तयैव च विसृष्टायां शूद्रायामप्यजीजनत् । (४६७।१)

मुनिः कुक्षिवदादीन् स मुनीनेकादशात्मजान् ॥ (४६७।२)

भीष्मस्येति वचः श्रुत्वा प्राह सत्यवती शनैः । (४६८।१)

कानीनस्तनयो मे ऽस्ति मुनिर्जातः पराशरात् ॥ (४६८।२)

भगवान्यमुनाद्वीपे द्वैपायन इति श्रुतः । (४६९।१)

वेदव्यासं महात्मानं तं स्मरामि कुलस्य नः । (४६९।२)

ध्रुवं मयार्थितः कुर्यात्स प्ररोहश्रियं पुनः ॥ (४६९।३)

इति ब्रुवाणा भीष्मेण तथेत्यभिहितादरात् । (४७०।१)

सस्मार तपसो राशिं सा सुतं ज्ञानभास्करम् ॥ (४७०।२)

स ध्यातमात्रो भगवानाययावञ्जनद्युतिः । (४७१।१)

निजतेजश्छटापुञ्जपिङ्गश्मश्रुविलोचनः ॥ (४७१।२)

सर्वज्ञं ज्ञातवृत्तान्तं पूजितं तं पुरोधसा । (४७२।१)

भीष्मेण चाब्रवीन्माता वात्सल्यात्प्रस्नुतस्तनी ॥ (४७२।२)

भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे मद्वचनान्मुने । (४७३।१)

धर्मज्ञ जनयापत्यं प्रतिष्ठायै कुलस्य नः ॥ (४७३।२)

नौर् इवाकर्णधारेयं वर्तते भूरराजका । (४७४।१)

सीदते धर्ममर्यादा राष्ट्रे हि नृपवर्जिते ॥ (४७४।२)

इति मातुर्वचो व्यासस्तथेति प्रत्यपद्यत । (४७५।१)

ततो ऽम्बिकां ज्ञातवृत्तां सत्यां तस्मै व्यसर्जयत् ॥ (४७५।२)

सा काशिराजतनया कृष्णं पिङ्गललोचनम् । (४७६।१)

संगम्य तं मुनिवरं भीता नेत्रे न्यमीलयत् ॥ (४७६।२)

तत्सकाशादथायातं सत्या मुनिमभाषत । (४७७।१)

अप्यस्यां तनयो व्यास भविष्यति कुलोचितः ॥ (४७७।२)

इति पृष्टो मुनिः प्राह तनयो ऽस्यां भविष्यति । (४७८।१)

बहुपुत्रश्च किं त्वान्ध्यं मातृदोषादुपैष्यति ॥ (४७८।२)

किमन्धेनेति स मुनिः सत्यवत्यार्थितः पुनः । (४७९।१)

अम्बालिकां समभ्यायात्सापि तं वीक्ष्य भास्वरम् ॥ (४७९।२)

चण्डांशुमिव दुष्प्रेक्ष्यमनाधृष्टमिवाचलम् । (४८०।१)

बभूव पाण्डरमुखी भग्नसंविग्नमानसा ॥ (४८०।२)

ततः सत्यां समभ्येत्य पुनः पृष्टो ऽब्रवीन्मुनिः । (४८१।१)

तनयः पाण्डुवक्त्रायां पाण्डुरस्यां भविष्यति ॥ (४८१।२)

अथान्धमम्बिकासूत धृतराष्ट्रं धिया निधिम् । (४८२।१)

अम्बालिका तथा पाण्डुं यशःकर्पूरपाण्डुरम् ॥ (४८२।२)

पुनरभ्यर्थितो मात्रा तृतीयमसृजन्मुनिः । (४८३।१)

अम्बिकाकूटनिर्दिष्टशूद्रस्त्रीसंगमात्सुतम् ॥ (४८३।२)

धर्मो माण्डव्यशापेन स बालः शूद्रतां गतः । (४८४।१)

विदुरः शूद्रकर्माभूत्स्वकर्म हि कुलं महत् ॥ (४८४।२)

तपस्यतो मुनेः पूर्वं माण्डव्यस्यान्तिके धनम् । (४८५।१)

भीतैश्चौरैः समुत्सृष्टं ददृशुः पुररक्षिणः ॥ (४८५।२)

मौनव्रतः स तैः पृष्टो यदा नोवाच किंचन । (४८६।१)

तदा तं चौरसहितं ते निन्युः पार्थिवान्तिकम् ॥ (४८६।२)

अज्ञातवृत्तस्तं मोहात्पापशूले न्यवेशयत् । (४८७।१)

शूलस्थः स तपस्तीव्रं चिरं तेपे महातपाः ॥ (४८७।२)

मुनयस्तं खगा भूत्वा शूलस्थमवदञ्शुचा । (४८८।१)

कस्येमां कर्मणो निष्ठां प्राप्तो ऽसि भगवन्निति ॥ (४८८।२)

सो ऽब्रवीत्सात्मनैवात्मा पुरा विहितमश्नुते । (४८९।१)

ततः प्रसादयामास तं ज्ञात्वा चकितो नृपः ॥ (४८९।२)

आकृष्यमाणं शूलाग्रं यदा तस्य न निर्ययौ । (४९०।१)

तदा विकृत्तां तत्कोटिं वहन्नन्तश्चचार सः ॥ (४९०।२)

ततः प्रभृति लोके ऽसावणीमाण्डव्य इत्यभूत् । (४९१।१)

स गत्वा कुपितो धर्मं समासीनमभाषत । (४९१।२)

कर्मणः कस्य पाको ऽयं मम शूलाधिरोपणम् ॥ (४९१।३)

इति पृष्टो मुनीन्द्रेण ध्यात्वा धर्मस्तमब्रवीत् । (४९२।१)

पुच्छे यत्पुत्तिका पूर्वं त्वया विद्धा तृणाङ्कुरैः ॥ (४९२।२)

कर्मणस्तस्य पाको ऽयं तदाकर्ण्यावदन्मुनिः । (४९३।१)

अहो न्वल्पापराधस्य मम दण्डः सुदुःसहः ॥ (४९३।२)

कृतो धर्म त्वया तस्माच्छूद्रयोनौ भविष्यति । (४९४।१)

मया बाल्ये कृतं ह्येतद्बाला यस्माद् अपातकाः । (४९४।२)

आचतुर्दशवर्षान्ताद् इत्येषा सत्कृता स्थितिः ॥ (४९४।३)

एवं मुनीन्द्रशापेन धर्मो यातः स शूद्रताम् । (४९५।१)

विदुरो दीर्घदर्शी च धर्मज्ञश्चाभवद्बुधः ॥ (४९५।२)

अन्तर्हिते भगवति व्यासे ते कुरुनन्दनाः । (४९६।१)

व्यवर्धन्त महोत्साहाः प्रजानामुत्सवैः सह ॥ (४९६।२)

प्रज्ञाचक्षुरभूत्तेषां धृतराष्ट्रो ऽग्रजो बली । (४९७।१)

उवाह राज्यं पाण्डुस्तु दुष्यन्तभरतोपमः ॥ (४९७।२)

सुतां गान्धारराजस्य सुबलस्य बलीयसः । (४९८।१)

शकुनेरनुजां लेभे गान्धारीमम्बिकासुतः ॥ (४९८।२)

पुत्राणां प्राप्स्यसि शतं विशालबलतेजसाम् । (४९९।१)