BhāMañj, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ वृष्णिक्षयं श्रुत्वा धर्मसूनुर्धनंजयात् । (२।१)
atha vṛṣṇikṣayaṃ śrutvā dharmasūnurdhanaṃjayāt |
राज्यं दौर्योधनं दत्त्वा गुणाहार्य युयुत्सवे ॥ (३।२)
rājyaṃ dauryodhanaṃ dattvā guṇāhārya yuyutsave ||
निजे परिक्षितं राज्ये स्थापयित्वाभिमन्युजम् । (४।१)
nije parikṣitaṃ rājye sthāpayitvābhimanyujam |
प्रकृतिभ्यो विनिक्षिप्य तं द्विजेभ्यश्च धर्मवित् । (५।१)
prakṛtibhyo vinikṣipya taṃ dvijebhyaśca dharmavit |
श्राद्धं विधाय बन्धुभ्यः पुण्यामिष्टिं च नैष्ठिकीम् ॥ (५।२)
śrāddhaṃ vidhāya bandhubhyaḥ puṇyāmiṣṭiṃ ca naiṣṭhikīm ||
अग्नीनुत्सृज्य सलिले पौरानाश्वास्य दुःखितान् । (६।१)
agnīnutsṛjya salile paurānāśvāsya duḥkhitān |
प्रतस्थे सर्वसंन्यासी योगयुक्तो युधिष्ठिरः ॥ (६।३)
pratasthe sarvasaṃnyāsī yogayukto yudhiṣṭhiraḥ ||
पार्थाज्जग्राह गाण्डीवं तौ चाक्षय्यौ महेषुधी ॥ (७।२)
pārthājjagrāha gāṇḍīvaṃ tau cākṣayyau maheṣudhī ||
अथ ते शनकैः प्रापुर्दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥ (८।२)
atha te śanakaiḥ prāpurdiśaṃ dakṣiṇapaścimām ||
दृष्ट्वा तत्र समुद्रेण भृतां द्वारवतीं जलैः । (९।१)
dṛṣṭvā tatra samudreṇa bhṛtāṃ dvāravatīṃ jalaiḥ |
आशामुदीचीं प्रययुर्भुवः कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ (९।२)
āśāmudīcīṃ prayayurbhuvaḥ kṛtvā pradakṣiṇam ||
हिमाचलमतिक्रम्य प्राप्तास्ते वालुकार्णवम् । (१०।१)
himācalamatikramya prāptāste vālukārṇavam |
निरगारे निरालम्बे तस्मिन् अध्वनि दुस्तरे । (११।१)
niragāre nirālambe tasmin adhvani dustare |
तां यातजीवितां दृष्ट्वा भीमः प्राह युधिष्ठिरम् । (१२।१)
tāṃ yātajīvitāṃ dṛṣṭvā bhīmaḥ prāha yudhiṣṭhiram |
चिन्तयन्नपि पश्यामि नास्याः किमपि किल्बिषम् । (१३।१)
cintayannapi paśyāmi nāsyāḥ kimapi kilbiṣam |
कस्मादेषा तपोयोगं त्यक्त्वा पञ्चत्वमागता ॥ (१३।२)
kasmādeṣā tapoyogaṃ tyaktvā pañcatvamāgatā ||
धर्मसूनुर्निशम्यैतद् अनावृत्तमुखो ऽवदत् । (१४।१)
dharmasūnurniśamyaitad anāvṛttamukho 'vadat |
बभूव पक्षपातो ऽस्याः सर्वदाभ्यधिको ऽर्जुने ॥ (१४।२)
babhūva pakṣapāto 'syāḥ sarvadābhyadhiko 'rjune ||
तस्मिन्निपतिते पृष्टो भीमेनोचे नृपः पुनः ॥ (१५।२)
tasminnipatite pṛṣṭo bhīmenoce nṛpaḥ punaḥ ||
राजा पृष्टो ऽथ भीमेन व्रजन्नेवाब्रवीत्पुनः । (१७।१)
rājā pṛṣṭo 'tha bhīmena vrajannevābravītpunaḥ |
रूपमानी स्मरेणापि स्पर्धामेष न च क्षमी ॥ (१७।२)
rūpamānī smareṇāpi spardhāmeṣa na ca kṣamī ||
भीमस्ततो निपतितः पतितो ऽस्मीत्युवाच तम् । (२०।१)
bhīmastato nipatitaḥ patito 'smītyuvāca tam |
सो ऽब्रवीद्बलदर्पो ऽभूद्भीम बह्वशनस्य ते ॥ (२०।२)
so 'bravīdbaladarpo 'bhūdbhīma bahvaśanasya te ||
ददर्श साक्षादायातं रथेनेन्द्रं युधिष्ठिरः ॥ (२१।२)
dadarśa sākṣādāyātaṃ rathenendraṃ yudhiṣṭhiraḥ ||
तमब्रवीत्सुरपतिः शुनां स्वर्गे कुतो गतिः । (२३।१)
tamabravītsurapatiḥ śunāṃ svarge kuto gatiḥ |
धिष्ण्यमारोहतु श्वेति त्वदन्यः को ऽनुभाषते ॥ (२३।२)
dhiṣṇyamārohatu śveti tvadanyaḥ ko 'nubhāṣate ||
भक्तविद्वेषिणः स्वर्गे नृशंसस्य कुतो गतिः ॥ (२४।२)
bhaktavidveṣiṇaḥ svarge nṛśaṃsasya kuto gatiḥ ||
यातु स्वर्गं सदेहः स्वा नैनं त्यक्तुं समुत्सहे ॥ (२५।२)
yātu svargaṃ sadehaḥ svā nainaṃ tyaktuṃ samutsahe ||
सर्वपापात्मकं सन्तो भक्तत्यागं प्रचक्षते ॥ (२६।२)
sarvapāpātmakaṃ santo bhaktatyāgaṃ pracakṣate ||
इत्युक्ते धर्मराजेन धर्मस्त्यक्त्वा श्वविग्रहम् । (२७।१)
ityukte dharmarājena dharmastyaktvā śvavigraham |
तमूचे पुत्र तुष्टो ऽस्मि सद्वृत्तेन तवामुना ॥ (२७।२)
tamūce putra tuṣṭo 'smi sadvṛttena tavāmunā ||
दृष्टो ऽसि पाथसो हेतोः पुरा द्वैतवने मया । (२८।१)
dṛṣṭo 'si pāthaso hetoḥ purā dvaitavane mayā |
स्वस्ति ते व्रज भूपाल सशरीरः सुरालयम् ॥ (२८।२)
svasti te vraja bhūpāla saśarīraḥ surālayam ||
पूज्यमानः सुरैः सार्धं मुनिभिर्नारदादिभिः । (३०।१)
pūjyamānaḥ suraiḥ sārdhaṃ munibhirnāradādibhiḥ |
ततः स शक्रमवदद्भ्रातरो यत्र मे स्थिताः । (३१।१)
tataḥ sa śakramavadadbhrātaro yatra me sthitāḥ |
श्यामा च यत्र दयिता तत्र वासो ममेप्सितः ॥ (३१।२)
śyāmā ca yatra dayitā tatra vāso mamepsitaḥ ||
तमब्रवीत्सहस्राक्षो भावं मा मानुषं गमः । (३२।१)
tamabravītsahasrākṣo bhāvaṃ mā mānuṣaṃ gamaḥ |
राजर्षिभिर् अनासाद्यां प्राप्तो ऽसि गतिमुत्तमाम् ॥ (३२।२)
rājarṣibhir anāsādyāṃ prāpto 'si gatimuttamām ||
इत्युक्तो ऽप्यसकृद्यत्नाद्वज्रिणा धर्मनन्दनः । (३३।१)
ityukto 'pyasakṛdyatnādvajriṇā dharmanandanaḥ |
भ्रातॄनवाप्तुमिच्छामीत्यभाषत पुनः पुनः ॥ (३३।२)
bhrātṝnavāptumicchāmītyabhāṣata punaḥ punaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.