BhāMañj, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
षड्विंशे ऽब्दे महाभागा द्वारकां मुनयो ययुः ॥ (२।२)
ṣaḍviṃśe 'bde mahābhāgā dvārakāṃ munayo yayuḥ ||
तान्दृष्ट्वा कौशिकमुखान् प्रहर्षान्मदविप्लुताः । (३।१)
tāndṛṣṭvā kauśikamukhān praharṣānmadaviplutāḥ |
साम्बं कृत्वा वधूवेशं पप्रच्छुर्वृष्णिपुंगवाः ॥ (३।२)
sāmbaṃ kṛtvā vadhūveśaṃ papracchurvṛṣṇipuṃgavāḥ ||
अपि पुत्रः सुता वास्या भविष्यति मुनीश्वराः । (४।१)
api putraḥ sutā vāsyā bhaviṣyati munīśvarāḥ |
तच्छ्रुत्वा ते ऽवदन्नस्याः कुलमृत्युर्भविष्यति ॥ (४।२)
tacchrutvā te 'vadannasyāḥ kulamṛtyurbhaviṣyati ||
मुसलं ब्रह्मदण्डाख्यमित्युक्त्वादर्शनं ययुः । (५।१)
musalaṃ brahmadaṇḍākhyamityuktvādarśanaṃ yayuḥ |
तदाह्वको भयात्पिष्ट्वा तूर्णं तत्याज सागरे । (६।१)
tadāhvako bhayātpiṣṭvā tūrṇaṃ tatyāja sāgare |
सर्वज्ञो ज्ञातवृत्तान्तो वृष्णिक्षयमुपस्थितम् ॥ (६।२)
sarvajño jñātavṛttānto vṛṣṇikṣayamupasthitam ||
विज्ञाय कैटभारातिस् तीर्थयात्रारसाद् ययौ । (७।१)
vijñāya kaiṭabhārātis tīrthayātrārasād yayau |
चण्डांशुमण्डलोच्चण्डं ततश्चक्रं सुरद्विषः ॥ (७।२)
caṇḍāṃśumaṇḍaloccaṇḍaṃ tataścakraṃ suradviṣaḥ ||
संदर्श्य वदनं प्रायाद्वाचान्विष्टो ऽप्यदृश्यत । (१०।१)
saṃdarśya vadanaṃ prāyādvācānviṣṭo 'pyadṛśyata |
चीत्कारपुरुषः शब्दः शारिकानां गृहेष्वभूत् ॥ (१०।२)
cītkārapuruṣaḥ śabdaḥ śārikānāṃ gṛheṣvabhūt ||
बभूवुर्वृष्णयो भान्ति न हि नाशेषु बुद्धयः । (१३।१)
babhūvurvṛṣṇayo bhānti na hi nāśeṣu buddhayaḥ |
प्रभासमथ सम्प्राप्ते कृष्णे यादववृष्णयः ॥ (१३।२)
prabhāsamatha samprāpte kṛṣṇe yādavavṛṣṇayaḥ ||
उद्यानेषु विचित्रेषु विजह्रुस्तत्र ते सुखम् ॥ (१४।२)
udyāneṣu vicitreṣu vijahrustatra te sukham ||
हार्दिक्यं सात्यकिः प्राह सुप्तहा सौप्तिको भवान् ॥ (१६।२)
hārdikyaṃ sātyakiḥ prāha suptahā sauptiko bhavān ||
एवं विवादात्संग्रामस् तेषाम् आसीत्सुदारुणः ॥ (१७।२)
evaṃ vivādātsaṃgrāmas teṣām āsītsudāruṇaḥ ||
प्राक्तस्माद्वज्रमुसलात्प्रजातैर्वल्लरीचयैः । (१८।१)
prāktasmādvajramusalātprajātairvallarīcayaiḥ |
साम्बे गदे चारुदोष्णि प्रद्युम्ने कृतवर्मणि ॥ (२०।२)
sāmbe gade cārudoṣṇi pradyumne kṛtavarmaṇi ||
वृत्ते वृष्णिक्षये घोरे स्त्रीशेषा यादवे कुले ॥ (२१।२)
vṛtte vṛṣṇikṣaye ghore strīśeṣā yādave kule ||
द्वारका प्ररुरोदेव छिन्नहाराश्रुनिर्झरैः । (२२।१)
dvārakā prarurodeva chinnahārāśrunirjharaiḥ |
ततः शौरिर्हलधरं द्रष्टुं दुःखाकुलो व्रजन् ॥ (२२।२)
tataḥ śaurirhaladharaṃ draṣṭuṃ duḥkhākulo vrajan ||
सहस्रशीर्षं भुजगं श्वेतं श्वेताचलोपमम् । (२५।१)
sahasraśīrṣaṃ bhujagaṃ śvetaṃ śvetācalopamam |
वासुकिप्रमुखैर्नागैरथ प्रत्युद्यतैः सह ॥ (२५।२)
vāsukipramukhairnāgairatha pratyudyataiḥ saha ||
दृष्ट्वार्णवं प्रविष्टं तं वरुणेनार्चितं पुनः । (२६।१)
dṛṣṭvārṇavaṃ praviṣṭaṃ taṃ varuṇenārcitaṃ punaḥ |
भवे ह्यभावसद्भावे भावानां स्थिरता कुतः । (२७।१)
bhave hyabhāvasadbhāve bhāvānāṃ sthiratā kutaḥ |
प्रविश्य योगी सुष्वाप निबद्धप्राणधारणः । (२८।१)
praviśya yogī suṣvāpa nibaddhaprāṇadhāraṇaḥ |
तं स्वज्योतिषि संसक्तं लुब्धको मृगशङ्कया ॥ (२८।२)
taṃ svajyotiṣi saṃsaktaṃ lubdhako mṛgaśaṅkayā ||
सुरसिद्धर्षिगन्धर्वैः पूज्यमाने सह श्रिया ॥ (३०।२)
surasiddharṣigandharvaiḥ pūjyamāne saha śriyā ||
विष्णुं प्रविष्टे गोविन्दे बभूव क्षुभितं जगत् । (३१।१)
viṣṇuṃ praviṣṭe govinde babhūva kṣubhitaṃ jagat |
शोकं त्रासं च दैन्यं च भेजिरे पाण्डवाः परम् । (३२।१)
śokaṃ trāsaṃ ca dainyaṃ ca bhejire pāṇḍavāḥ param |
कष्टैररिष्टनिचयैः स्पृष्टां दुःखाद्विलोक्य ताम् ॥ (३४।२)
kaṣṭairariṣṭanicayaiḥ spṛṣṭāṃ duḥkhādvilokya tām ||
द्रष्टुं विवेश शोकार्तं जनकं कंसविद्विषः । (३५।१)
draṣṭuṃ viveśa śokārtaṃ janakaṃ kaṃsavidviṣaḥ |
शयानं भुवि पार्थो ऽपि वसुदेवं प्रलापिनम् । (३७।१)
śayānaṃ bhuvi pārtho 'pi vasudevaṃ pralāpinam |
क्व रामः क्व च गोविन्दः क्व प्रद्युम्नः क्व सात्यकिः । (३८।१)
kva rāmaḥ kva ca govindaḥ kva pradyumnaḥ kva sātyakiḥ |
अहो विधेर्दुरन्तेयं शक्तिरित्यर्जुनो ऽवदत् ॥ (३८।२)
aho vidherduranteyaṃ śaktirityarjuno 'vadat ||
अविश्रान्तमभूद्यत्र श्रवणानन्दनिर्झरैः ॥ (३९।२)
aviśrāntamabhūdyatra śravaṇānandanirjharaiḥ ||
तत्रैव वृष्णिनारीणां शृण्वन्नारोदनध्वनिम् । (४०।१)
tatraiva vṛṣṇinārīṇāṃ śṛṇvannārodanadhvanim |
निशां निनाय बीभत्सुर्निरपायमयीं श्रियम् ॥ (४०।२)
niśāṃ nināya bībhatsurnirapāyamayīṃ śriyam ||
ततः प्रातः प्रियसुतो वसुदेवः प्रियां तनुम् । (४१।१)
tataḥ prātaḥ priyasuto vasudevaḥ priyāṃ tanum |
ततः सात्त्वतमुख्यानां सर्वेषां शोकविह्वलः । (४२।१)
tataḥ sāttvatamukhyānāṃ sarveṣāṃ śokavihvalaḥ |
पार्थः शरीरं संस्कृत्य चकार सलिलक्रियाम् ॥ (४२।२)
pārthaḥ śarīraṃ saṃskṛtya cakāra salilakriyām ||
वज्राभिधानं कृष्णस्य पौत्रं कुन्तीसुतस्ततः । (४३।१)
vajrābhidhānaṃ kṛṣṇasya pautraṃ kuntīsutastataḥ |
आदाय वृष्णिकान्ताश्च प्रतस्थे दारुकानुगः ॥ (४३।२)
ādāya vṛṣṇikāntāśca pratasthe dārukānugaḥ ||
हते वृष्णिपुरे क्षिप्रं रत्नलोभादिवाब्धिना । (४५।१)
hate vṛṣṇipure kṣipraṃ ratnalobhādivābdhinā |
इन्द्रप्रस्थं व्रजन्प्राप दुर्गमां विकटाटवीम् ॥ (४६।२)
indraprasthaṃ vrajanprāpa durgamāṃ vikaṭāṭavīm ||
अदृष्टपूर्वाः स्वर्योषित्सुभगाः सात्त्वताङ्गनाः ॥ (४७।२)
adṛṣṭapūrvāḥ svaryoṣitsubhagāḥ sāttvatāṅganāḥ ||
विलोक्य लोभवशगा हर्तुमभ्युद्ययुर्बलात् ॥ (४८।२)
vilokya lobhavaśagā hartumabhyudyayurbalāt ||
गाण्डीवधन्वा गाण्डीवम् अधिज्यमकरोत्क्रुधा ॥ (४९।२)
gāṇḍīvadhanvā gāṇḍīvam adhijyamakarotkrudhā ||
न शक्तिरभवत्काचित्क्षीणेषोर्ज्याविकर्षणे ॥ (५०।२)
na śaktirabhavatkācitkṣīṇeṣorjyāvikarṣaṇe ||
वृद्धस्येव दरिद्रस्य तरुणी रूपिणी वधूः ॥ (५१।२)
vṛddhasyeva daridrasya taruṇī rūpiṇī vadhūḥ ||
तस्य कोपाग्नितप्तस्य वृथा भ्रूभङ्गकारिणः । (५२।१)
tasya kopāgnitaptasya vṛthā bhrūbhaṅgakāriṇaḥ |
ते दिव्यास्त्रगणाः क्वापि जग्मुरुत्सृज्य तं मृधे । (५३।१)
te divyāstragaṇāḥ kvāpi jagmurutsṛjya taṃ mṛdhe |
गुणसङ्गम् अनादृत्य धूर्ता मित्रमिवाधनम् ॥ (५३।२)
guṇasaṅgam anādṛtya dhūrtā mitramivādhanam ||
स निःशश्वास विपुलैर्मार्गणैः परिवर्जितः । (५४।१)
sa niḥśaśvāsa vipulairmārgaṇaiḥ parivarjitaḥ |
ततो निष्प्रतिभे तत्र पार्थे सर्वायुधक्षयात् । (५५।१)
tato niṣpratibhe tatra pārthe sarvāyudhakṣayāt |
वृष्णिपौराङ्गना जह्रुर्निर्विवेका वनेचराः ॥ (५५।२)
vṛṣṇipaurāṅganā jahrurnirvivekā vanecarāḥ ||
अनर्हस्य महार्हेषु नीचस्योर्जस्विता कथम् ॥ (५६।२)
anarhasya mahārheṣu nīcasyorjasvitā katham ||
तैः प्रसह्य हृते स्त्रैणे भग्नमानो धनंजयः । (५७।१)
taiḥ prasahya hṛte straiṇe bhagnamāno dhanaṃjayaḥ |
प्रतस्थे निजदोर्दण्डे सासूयाः पातयन्दृशः ॥ (५७।२)
pratasthe nijadordaṇḍe sāsūyāḥ pātayandṛśaḥ ||
अहो निःसारपर्यन्ता भावानां प्रभविष्णुता ॥ (५८।२)
aho niḥsāraparyantā bhāvānāṃ prabhaviṣṇutā ||
जह्रुर्विष्णुकलत्राणि धिक्कालस्य दुरन्तताम् ॥ (६२।२)
jahrurviṣṇukalatrāṇi dhikkālasya durantatām ||
रेवतीं रुक्मिणीं सत्यभामां जाम्बवतीं तथा । (६३।१)
revatīṃ rukmiṇīṃ satyabhāmāṃ jāmbavatīṃ tathā |
वज्रं पौत्रं च कंसारेरन्याश्च यदुयोषितः ॥ (६३।२)
vajraṃ pautraṃ ca kaṃsāreranyāśca yaduyoṣitaḥ ||
आदाय फल्गुणः शोचन्निन्द्रप्रस्थं समाविशत् । (६४।१)
ādāya phalguṇaḥ śocannindraprasthaṃ samāviśat |
राज्ये निधाय तत्रैव वज्रं याते धनंजये । (६५।१)
rājye nidhāya tatraiva vajraṃ yāte dhanaṃjaye |
सत्यभामानुगा देव्यः पावकं विविशुः शुचा ॥ (६५।२)
satyabhāmānugā devyaḥ pāvakaṃ viviśuḥ śucā ||
व्रजन्वृष्णिवियोगार्तः किरीटी हस्तिनापुरम् । (६६।१)
vrajanvṛṣṇiviyogārtaḥ kirīṭī hastināpuram |
परावरज्ञं भावानां वने व्यासं व्यलोकयत् ॥ (६६।२)
parāvarajñaṃ bhāvānāṃ vane vyāsaṃ vyalokayat ||
दुःखान्न्यवेदयत्तस्मै घोरं वृष्णिकुलक्षयम् । (६७।१)
duḥkhānnyavedayattasmai ghoraṃ vṛṣṇikulakṣayam |
तमब्रवीज्ज्ञाननिधिर्मुनिराश्वास्य मूर्छितम् । (६८।१)
tamabravījjñānanidhirmunirāśvāsya mūrchitam |
पुत्र कालविलासानां सर्वमेतद्विजृम्भितम् ॥ (६८।२)
putra kālavilāsānāṃ sarvametadvijṛmbhitam ||
मतिर्विभूतयो भोगाः प्रभावाः शक्तयो गुणाः । (६९।१)
matirvibhūtayo bhogāḥ prabhāvāḥ śaktayo guṇāḥ |
ध्रुवं सर्वपरित्यागे न कुर्युर्मुनयो मतिम् । (७०।१)
dhruvaṃ sarvaparityāge na kuryurmunayo matim |
इत्युक्तो मुनिना पार्थः प्रययौ हस्तिनापुरम् । (७१।१)
ityukto muninā pārthaḥ prayayau hastināpuram |
प्रभावं वृष्णिसिंहस्य कलयन्भृशविह्वलः ॥ (७१।२)
prabhāvaṃ vṛṣṇisiṃhasya kalayanbhṛśavihvalaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.