नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

कृतोदकं कृताशौचं स्थितं सुरसरित्तटे । (२।१)

मुनयो ऽभ्याययुर्द्रष्टुं नारदाद्या युधिष्ठिरम् ॥ (२।२)

तेषु प्राप्तासनार्घ्येषु पूजितेषु पुरोधसा । (३।१)

प्रीत्या प्रोवाच देवर्षिः पृष्ट्वा नृपमनामयम् ॥ (३।२)

दिष्ट्या विराजसे राजन्कुशली निहताहितः । (४।१)

दिष्ट्या शल्यादयो वीरा याता वृत्रसमाः क्षयम् ॥ (४।२)

कच्चिन्न बन्धुविरहादवस्थां कातरोचिताम् । (५।१)

मोहादालम्ब्य धैर्यघ्नीं विजयं नाभिनन्दसि ॥ (५।२)

इत्युक्ते दिव्यमुनिना निःश्वस्योवाच धर्मजः । (६।१)

श्मशानसदृशे राज्ये को ऽस्मिन्मोदेत मादृशः ॥ (६।२)

गुरवः सुहृदः पुत्रा भृत्याः संबन्धिबान्धवाः । (७।१)

शरीरशेषैरस्माभिर्घातिता विभवार्थिभिः ॥ (७।२)

यदर्थं राज्यमीहन्ते राजानो हतकण्टकम् । (८।१)

ते हताः स्वजनाः सर्वे गतो निष्फलतां श्रमः ॥ (८।२)

इदं दहति मे चेतो यत्कर्णो विनिपातितः । (९।१)

स हि मे कथितः कुन्त्या भ्राता तपनसंभवः ॥ (९।२)

पुरा विकारजः क्रोधस्तस्मिन्मम पुरःसरः । (१०।१)

कुन्त्याः सदृशपादो ऽसाविति मार्दवमाययौ ॥ (१०।२)

ऐश्वर्यलुब्धैरस्माभिर्निहतः स सहोदरः । (११।१)

नरकापरपर्यायं धिग्राज्यमधुना मम ॥ (११।२)

अस्मदर्थे रहो मात्रा याचितः स महायशाः । (१२।१)

काले काले ररक्षास्मान्पतितान्वधगोचरे ॥ (१२।२)

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्तस्य शापो यथाभवत् । (१३।१)

इति राज्ञा विषण्णेन पृष्टः प्रोवाच नारदः ॥ (१३।२)

युष्मद्द्वेषात् पुरा कर्णो भारद्वाजमयाचत । (१४।१)

ब्रह्मास्त्रं तच्च न ददौ द्रोणो ऽस्मै फल्गुणप्रियात् ॥ (१४।२)

ज्ञातव्यं ब्राह्मणेनैतदित्युक्तस्तेन दुःखितः । (१५।१)

विप्रवेषं विधायाशु जामदग्न्याश्रमं ययौ ॥ (१५।२)

अन्तेवासी भृगुभुवः सो ऽथ ब्रह्मास्त्रयाचकः । (१६।१)

विचचार चिरं धन्वी महेन्द्रगिरिसानुषु ॥ (१६।२)

तं कदाचिद्द्विजः कश्चिदज्ञानावाप्तकिल्बिषम् । (१७।१)

शशापात्यन्तकुपितो होमधेनुनिकारतः ॥ (१७।२)

मोहादपकृतं यस्माद्धोमधेनोर्मम त्वया । (१८।१)

सक्तस्य शत्रुणा तस्माद्भूस्ते चक्रं ग्रसिष्यति ॥ (१८।२)

इति शप्तः स विप्रेण दह्यमान इवानिशम् । (१९।१)

आराध्य रामं ब्रह्मास्त्रमवाप विपुलश्रमः ॥ (१९।२)

ततः कदाचित्संजातविस्रम्भो भृगुसंभवः । (२०।१)

कर्णस्याङ्के शिरः कृत्वा सुष्वाप व्रतकर्षितः ॥ (२०।२)

अत्रान्तरे कृमिस्तीक्ष्णदंष्ट्रोष्ठचरणः कृशः । (२१।१)

अदशद्दारुणः कर्णमलर्को नाम दुःसहः ॥ (२१।२)

गुरुप्रबोधचकितो यावत्सेहे स तद्व्यथाम् । (२२।१)

तावत्तद्रुधिरासिक्तो निद्रां तत्याज भार्गवः ॥ (२२।२)

किमेतदिति संभ्रान्तः शोणितस्पर्शकूणितः । (२३।१)

दष्टं राधेयमालोक्य ददर्श विकृताकृतिम् ॥ (२३।२)

रामेण दृष्टमात्रो ऽथ भस्मीभूतः कृमिः क्षणात् । (२४।१)

राक्षसो लोहितग्रीवः प्रदीप्ताक्षो बभूव सः ॥ (२४।२)

सो ऽब्रवीद्भृगुभार्यायां चापलादभिलाषुकः । (२५।१)

गृध्रो नाम सुरारातिः शप्तो ऽहं मुनिना पुरा ॥ (२५।२)

तच्छापान्निरयं यातः पापां योनिमिमां विभो । (२६।१)

त्वत्संदर्शनपर्यन्तां प्रपन्नः क्षपिता च सा ॥ (२६।२)

इत्युक्त्वा राक्षसे याते कर्णं पप्रच्छ भार्गवः । (२७।१)

कस्त्वं नासि द्विजो नूनं क्षत्त्रस्तीव्रव्यथासहः ॥ (२७।२)

श्रुत्वैतच्चकितः कर्णो निजं तस्मै न्यवेदयत् । (२८।१)

कुलं नाम च येनाशु तं शशाप रुषा गुरुः ॥ (२८।२)

ब्राह्मणछद्मना यस्माद्ब्रह्मास्त्रं प्राप्तवानसि । (२९।१)

तस्मात्तवैतत्पर्यन्ते विनाशमुपयास्यति ॥ (२९।२)

निरस्तो भार्गवेणेति कर्णः प्राप्य सुयोधनम् । (३०।१)

युष्मत्संघर्षसौहार्दात्तेनाङ्गेषु कृतः पतिः ॥ (३०।२)

चित्राङ्गदस्य तनयां कलिङ्गनृपतेः पुरा । (३१।१)

तद्बाहुबलमाश्रित्य जहार धृतराष्ट्रजः ॥ (३१।२)

तस्मिन्स्वयंवरे कर्णः कुपितं राजमण्डलम् । (३२।१)

याते दुर्योधने पूर्वमेको दर्पादयोधयत् ॥ (३२।२)

जित्वा समस्तभूपालाञ्जरासंधं यशोनिधिः । (३३।१)

संदेहदोलामनयन्नियुद्धेन बलोद्धतः ॥ (३३।२)

जरासंधो ददौ तस्मै मालिनीं नगरीं जितः । (३४।१)

अन्ये च तत्यजुर्वीरा भागं भागं नरेश्वराः ॥ (३४।२)

वञ्चितः स सुरेन्द्रेण वर्मकुण्डलहारिणा । (३५।१)

शप्तः पूर्वं द्विजेन्द्रेण गुरुणा भार्गवेन च ॥ (३५।२)

प्राज्ञयामन्त्रितः कुन्त्या गाङ्गेयेन तिरस्कृतः । (३६।१)

शल्येन तेजसः शान्त्यै श्रावितः परुषा गिरः ॥ (३६।२)

हतः कृष्णधिया धीरो दिव्यास्त्रैः शक्रजन्मना । (३७।१)

अन्यथा समरे हन्यात्कस्तमूर्जितविक्रमम् ॥ (३७।२)

नारदेनेति कथिते शोकार्तं धर्मनन्दनम् । (३८।१)

उवाच कुन्ती धैर्येण विधूय तनयव्यथाम् ॥ (३८।२)

रविणाप्यर्थितः संधिं बुबुधे न विधेर्वशात् । (३९।१)

युष्मद्द्वेषी स सततं मया स्वयमुपेक्षितः ॥ (३९।२)

यातः स सूर्यसदनं संमुखं समरे हतः । (४०।१)

मा शुचः प्राप्तमधुना भुङ्क्ष्व राज्यमनाकुलः ॥ (४०।२)

न लेभे शर्म विपुलान्कर्णस्य कलयन्गुणान् । (४१।१)

सो ऽब्रवीद्गूहनान्मातुरज्ञातो ऽस्माभिरग्रजः ॥ (४१।२)

यस्मात्तस्माद्भविष्यन्ति छिन्नसत्त्वाः सदा स्त्रियः । (४२।१)

भैक्ष्येण फलमूलैर्वा वृत्तयः सन्त्यवारिताः ॥ (४२।२)

तास्त्यक्ताः कथमस्माभिर्घोरः सर्वक्षयः कृतः । (४३।१)

लोभाद्धर्मं परित्यज्य प्रज्ञाहीनैर् अभिक्षवत् ॥ (४३।२)

ध्यात्वास्माभिः कुलाचारं विक्रीता त्रिदिवे गतिः । (४४।१)

अहो श्वभिरिवास्माभिर्घोरः सर्वक्षयः कृतः ॥ (४४।२)

अङ्गक्षयावधि क्षुद्रैः कलहो विपुलः कृतः । (४५।१)

मित्रबन्धुवियोगोग्रग्राहसंसारवारिधिम् ॥ (४५।२)

संगत्यागप्लवो नैष तरामि वितरस्पृहः । (४६।१)

अर्जुनः पृथिवीं वीरो रक्षत्वस्मासु गौरवात् ॥ (४६।२)

त्यजाम्यायासविरसाम् एतां कुत्सितजीविकाम् । (४७।१)

इत्युक्तवति संतप्ते धर्मपुत्रे धनंजयः ॥ (४७।२)

उवाच कोपताम्राक्षः क्षणमालोकयन्क्षितिम् । (४८।१)

अहो नु देवशप्तानां दुःखान्यन्ते सुखान्यति ॥ (४८।२)

तत्सर्वेष्वपि शोचन्ति सर्वथा विधिवञ्चिताः । (४९।१)

हासाय साधुगोष्ठीषु संन्यासो ऽयं तवाधुना ॥ (४९।२)

नष्टामर्थयमानस्य प्राप्तां च त्यजतः श्रियम् । (५०।१)

अवस्थाविपरीतेषु क्लीबकार्येषु मज्जताम् ॥ (५०।२)

संन्यासो दीर्घसूत्राणामालस्यमभिधीयते । (५१।१)

लज्जाकरमतो लोके किमन्यत्प्राज्ञगर्हितम् ॥ (५१।२)

यत्सर्वं त्यजति क्षिप्रं नरः क्षीब इवाम्बरम् । (५२।१)

अपूर्वमिदमारब्धं भवता व्यसनाधिकम् ॥ (५२।२)

न कदाचिच्छ्रुतो ऽस्माभिः किल भिक्षाशनो नृपः । (५३।१)

क्रमप्राप्तामिमां लक्ष्मीं भज राजन्नविक्रियः ॥ (५३।२)

धनिनामेव धन्यानां यज्ञदानादिकाः क्रियाः । (५४।१)

यथा हि शोच्यस्त्यक्तार्थो न तथा त्यक्तजीवितः ॥ (५४।२)

व्यसुर्मुहूर्तं निधनो निर्धनस्तु सदा मृतः । (५५।१)

इमां वसुमतीं राजन्मान्धातृनहुषोपमः ॥ (५५।२)

अवाप्य विविधैर्यज्ञैर्यजस्व बहुदक्षिणैः । (५६।१)

इति शक्रसुतेनोक्तो धर्मसूनुरभाषत ॥ (५६।२)

श्रोतुमर्हसि मे पार्थ हित्वा ग्राम्यसुखस्पृहाम् । (५७।१)

शीर्णपर्णलवाहारः समः शान्तप्रियाप्रियः ॥ (५७।२)

स ब्रह्मचारी विपिने कुरङ्गाणां विहारिणाम् । (५८।१)

धिया न चिन्तये किंचिन्मौनी विगलिताग्रहः ॥ (५८।२)

निराहारो भविष्यामि संसारोच्छित्तये मुनिः । (५९।१)

इति ब्रुवाणं राजानमभ्यधान्मारुतात्मजः ॥ (५९।२)

बत देव जडस्येव बुद्धिस्ते दुर्ग्रहे दृढा । (६०।१)

अघातयित्वा पृथिवीं किं नैषा धीस्त्वया कृता ॥ (६०।२)

किं जलाहृतयन्त्रेण निर्दग्धे नगरे ऽग्निना । (६१।१)

राजन्न पश्चिमवयाः सर्वत्यागी न शोभसे ॥ (६१।२)

मधुमास इवाशोकः सहसा शुष्कपल्लवः । (६२।१)

प्राप्तां प्राणपणेनाथ श्रमेण पृथिवीमिमाम् ॥ (६२।२)

त्यजतस्तव सावज्ञं मोहादन्यत्किमुच्यते । (६३।१)

विधूय विघ्नसंमर्दमास्थाय स चिरान्निधिम् ॥ (६३।२)

पदा क्षिपसि किं राजन्गतं न प्राप्यते पुनः । (६४।१)

तैस्तैः प्राणपरित्यागैः कान्ताम् आहृत्य गत्वराम् ॥ (६४।२)

मधुमत्तो यथा शेते तथा त्वं कर्तुमुद्यतः । (६५।१)

संन्यासविप्रलब्धात्मा न स्थितिं हातुमर्हसि ॥ (६५।२)

मुक्ता वृक्षा न दृश्यन्ते मोक्षश्चेत्त्यक्तकर्मणाम् । (६६।१)

किं वान्यत्पतिताः सर्वे तदैव व्यसने वयम् ॥ (६६।२)

यदैव त्वं ग्रामकामस्त्वं धात्रा ज्येष्ठः कृतो ऽसि नः । (६७।१)

पुरा वने ग्रामकामस्त्वं ग्रामे ऽद्य वनोत्सुकः ॥ (६७।२)

तिष्ठत्यङ्के न च स्कन्धे कष्टं बाल इवातुरः । (६८।१)

सत्त्वशीलाः स्वकर्मस्था मुच्यन्ते गृहमेधिनः ॥ (६८।२)

वने कुरङ्गमातङ्गा न तु दृष्टा दिवं गताः । (६९।१)

इत्युक्ते भीमसेनेन पुनरूचे धनंजयः ॥ (६९।२)

राजन्नस्ति गृहे मोक्षो धन्यानां विघसाशिनाम् । (७०।१)

अजातश्मश्रवो बालाः पुरा ब्राह्मणपुत्रकाः ॥ (७०।२)

अकाले श्रितवैराग्या वनमेत्य प्रवव्रजुः । (७१।१)

संजातकरुणस्तेषु पक्षिरूपी पुरंदरः ॥ (७१।२)

प्रशशंस तदभ्यासे गृहस्थान्विघसाशिनः । (७२।१)

हिरण्मयस्य शकुनेस्ते श्रुत्वा भाषितं द्विजाः ॥ (७२।२)

आत्मानं मेनिरे मूर्खाः प्रहृष्टा विघसाशिनम् । (७३।१)

शकुनिः सो ऽथ तैः पृष्टो जगाद विहसन्निव ॥ (७३।२)

रूक्षाः कृशा मलादिग्धा विपिने कष्टवृत्तयः । (७४।१)

दुःखैकभागिनो नित्यं न यूयं विघसाशिनः ॥ (७४।२)

सायं प्रातर्विभज्यान्नं विधिवद्गृहमेधिनः । (७५।१)

भृत्यार्थिशेषं ये ऽश्नन्ति ते धन्या विघसाशिनः ॥ (७५।२)

तेषां पुण्यैरपर्यन्तैर्दिवि लोकाः सनातनाः । (७६।१)

गृहादाश्रमिणः सर्वे जीवन्त्यभ्रादिव प्रजाः ॥ (७६।२)

एवं ते बोधिता युक्त्वा खगरूपेण वज्रिणा । (७७।१)

वनवासं परित्यज्य द्विजाः स्वगृहमाययुः ॥ (७७।२)

गतिज्ञः सर्वधर्माणामाचार्याणां च तत्त्ववित् । (७८।१)

त्वमप्येवं महीपाल न स्थितिं त्यक्तुमर्हसि ॥ (७८।२)

अर्जुनेनेति कथिते माद्रीपुत्रावथोचतुः । (७९।१)

भज राज्यमनायासमिदमुद्धृतकण्टकम् ॥ (७९।२)

साम्राज्यविजयी यज्वा पाहि भूमिपते प्रजाः । (८०।१)

यमाभ्यामित्यभिहिते प्रिया प्रणयिनी प्रियम् ॥ (८०।२)

द्रौपदी धर्मतनयं बभाषे वल्गुवादिनी । (८१।१)

त्वदाज्ञाकारिणो वीरा भ्रातरस्त्रिदशत्विषः ॥ (८१।२)

अनुत्साहेन ते पश्य लिखन्त्येते मृषा भुवम् । (८२।१)

यदेतैर्दुष्करं कर्म समरे कृतमोजसा ॥ (८२।२)

तदद्य राज्यभागेन सफलं कर्तुमर्हसि । (८३।१)

अधोमुखानां श्वसतां निष्फलारम्भदुःखिनाम् ॥ (८३।२)

प्रणयैर्मानयैतेषामभिनन्द्य पराक्रमम् । (८४।१)

अक्लीबचरितो राजन्राज्यं निजभुजार्जितम् ॥ (८४।२)

भजस्व विजयोत्थानां न क्लीबाः संपदां पदम् । (८५।१)

इत्युक्ते कृष्णया जिष्णुः पुनर्नृपमभाषत ॥ (८५।२)

लोकस्य पालनात्सम्यग्राजानः स्वर्गगामिनः । (८६।१)

स्वधर्मेषु प्रवर्तन्ते राजदण्डभयात्प्रजाः ॥ (८६।२)

मिथो मत्स्या इवाश्नन्ति जना दण्डविवर्जिताः । (८७।१)

यत्र संनिहितो दण्डः श्यामो लोहितलोचनः ॥ (८७।२)

तत्र वेदैश्च यज्ञैश्च वर्धन्ते धर्मसंपदः । (८८।१)

तैस्तैस्तपोभिरुचितैर्यत्फलं शान्ततेजसाम् ॥ (८८।२)

तदेव दण्डधारस्य धर्मभ्रातुर्महीभृतः । (८९।१)

जनकं राज्यविमुखं यियासुं काननं पुरा ॥ (८९।२)

उवाच पत्नी प्रणयान्मधुरं धर्मवादिनी । (९०।१)

राजन्वने न मोक्षो ऽस्ति बन्धो नास्ति गृहेषु च ॥ (९०।२)

स्वकर्मणि प्रवृत्तानामपवर्गो विवेकिनाम् । (९१।१)

अमुण्डितस्पृहा मुण्डा बहिरन्तः कषायिणः ॥ (९१।२)

दम्भधर्मध्वजा लोके कथ्यन्ते धर्मवादिभिः । (९२।१)

तस्माद्राज्ये ऽपि भवता वर्तमानेन सर्वदा ॥ (९२।२)

लभ्यः सत्यमसक्तेन सुखिना संसृतिक्षयः । (९३।१)

इत्युक्तो मैथिलः पत्न्या जीवन्मुक्तदशां श्रितः ॥ (९३।२)

ययावत्यक्तराज्यो ऽपि परमं धाम शाश्वतम् । (९४।१)

फल्गुणेनेति कथिते देवस्थाने प्रशंसति ॥ (९४।२)

मुनिः प्रवृत्तधर्मं च कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । (९५।१)

प्रजानां पालनं सम्यक्स्वधर्मस्ते महीपते ॥ (९५।२)

अरण्यगमनं राज्ञामकाले स्थितिविप्लवः । (९६।१)

सिद्धिं प्रकृतितो याताः सुद्युम्नप्रमुखा नृपाः ॥ (९६।२)

तपःक्लेशैर् असंस्पृष्टा यथावद्दण्डधारणात् । (९७।१)

भ्रातरौ प्राङ्मुनिवरौ श्रुतिस्मृतिविशारदौ ॥ (९७।२)

अभूतां शङ्खलिखितावाचारनिशितव्रतौ । (९८।१)

कदाचिदाश्रमे भ्रातुः स्वयमादाय पादपात् ॥ (९८।२)

फलानि लिखितो मोहाद्भुक्तवान्प्रणयादिव । (९९।१)

तमभ्येत्याब्रवीच्छङ्खो धर्मभ्रंशभयाकुलः ॥ (९९।२)

स्तैन्यमेतन्न जानीषे कस्मात्परफलाशनम् । (१००।१)

गच्छ पापं कृतं भ्रातः स्वयं राज्ञे निवेदय ॥ (१००।२)

इत्युक्तो लिखितस्तेन सुद्युम्नं वसुधाधिपम् । (१०१।१)

श्रुत्वाचचक्षे दण्डार्थी स स्वयं फलभक्षणम् ॥ (१०१।२)

तमभ्यधात्क्षितिपतिर्भगवन्विपुलव्रताः । (१०२।१)

यूयं प्रमाणं धर्माणां शुचिर्गच्छ वरान्मम ॥ (१०२।२)

इत्युच्यमानो राज्ञापि दण्डमेव पुनः पुनः । (१०३।१)

सो ऽयाचत सदाचारभ्रंशभीरुर्नरेश्वरम् ॥ (१०३।२)

ततस्तस्य करच्छेदमादिदेश महीपतिः । (१०४।१)

छिन्नहस्तः स च ययौ प्रहृष्टो भ्रातुरन्तिकम् ॥ (१०४।२)

तद्गिरा च पुनर्नद्यां स्नात्वा जातकरद्वयः । (१०५।१)

स बभूव तपोयोगात्प्रशान्तानुशयज्वरः ॥ (१०५।२)

सुद्युम्नो ऽपि प्रजानाथः सम्यग्दण्डस्य धारणात् । (१०६।१)

तपःसमुचितांल्लोकानवाप यशसां निधिः ॥ (१०६।२)

सुद्युम्नोपाख्यानम् ॥ १ ॥तस्मात्पालय भूपाल क्षत्त्रधर्मे स्थितः प्रजाः । (१०७।१)

क्षयं कालकृतं वीक्ष्य मा च शोके मनः कृथाः ॥ (१०७।२)

भूत्वा भूत्वा प्रलीयन्ते कालेन कलिताः किल । (१०८।१)

लोकाः कालकलाजलैश्चित्रश्चायं भवश्रमः ॥ (१०८।२)

उक्तं सेनजिता राज्ञा पुरा राजन्विवेकिना । (१०९।१)

दुःखे दृढं मनः कुर्यान्नार्तिशोकगदौषधम् ॥ (१०९।२)

शोचतां धृतिहीनानां न शान्तिर्जायते क्वचित् । (११०।१)

दुःखैरायान्ति दुःखानि धनानीव धनैर्नॄणाम् ॥ (११०।२)

दृष्ट्वा जगति जन्तूनां काले काले भवाभवम् । (१११।१)

फलानामिव कालज्ञः को ऽनुशोचति तत्त्वधीः ॥ (१११।२)

जनकेन पुरा पृष्टो जगाद ब्राह्मणो ऽश्मकः । (११२।१)

स्वभावनश्वरान्भावान्न शोचन्ति विवेकिनः ॥ (११२।२)

न कश्चिद्दृश्यते ऽत्येतुं स्थावरेषु चरेषु च । (११३।१)

शक्तो ह्यायुषि मर्यादां यः कालविहितां भवेत् ॥ (११३।२)

धनमायुः शरीरं च जातिस्तरुणता तथा । (११४।१)

भजन्ते कालवैचित्र्यान्नानारूपविपर्ययम् ॥ (११४।२)

उच्चा नीचत्वमायान्ति विशीर्यन्ते च संहताः । (११५।१)

भवन्ति किल कालेन निम्नान्युच्छ्रायवन्ति च ॥ (११५।२)

हीनवंशाः कुलीनत्वं धनिनश्च दरिद्रताम् । (११६।१)

यान्ति मूर्खाश्च वैदुष्यं दौर्भाग्यं सुभगास्तथा ॥ (११६।२)

स्वल्पायुषश्च राजानो दरिद्राश्च शतायुषः । (११७।१)

जराभग्नाश्च दृश्यन्ते रसायनविचक्षणाः ॥ (११७।२)

धनिनो व्याधिसंतप्ता दरिद्राश्च निरामयाः । (११८।१)

आयुर्वेदविदो यान्ति तरुणा एव पञ्चताम् ॥ (११८।२)

मूर्खाः सदाचाररताः पण्डिता धर्मवर्जिताः । (११९।१)

भवन्ति कालविहतैस्तैस्तैः किल विपर्ययैः ॥ (११९।२)

अपि त्रैलोक्यकर्तारश्चतुर्मुखमुखाः सुराः । (१२०।१)

न हि कालकटाक्षेण लक्षितं रक्षितुं क्षमाः ॥ (१२०।२)

श्रीमतां हीनवित्तानां धीमतां जडचेतसाम् । (१२१।१)

तुल्यं निरनुरक्तो हि कालपण्यगृहे क्रयः ॥ (१२१।२)

कालानिलविलोलानां देहिनां भवकानने । (१२२।१)

द्रुमाणामिव जायन्ते मिथो नित्यं गमागमाः ॥ (१२२।२)

अकस्मात्संगतो नाम यद्यकस्माद्विनश्यन्ति । (१२३।१)

शोकः किं तत्र जन्तूनां सततं हि गतागतम् ॥ (१२३।२)

न वियोगेषु संतापः कार्यः किल विवेकिभिः । (१२४।१)

अभावानुभवे भावा भवे हि क्षणभङ्गिनः ॥ (१२४।२)

अश्मकेनेति कथितं कथयित्वा मुनीश्वरः । (१२५।१)

विरराम समालोक्य गाढशोकं युधिष्ठिरम् ॥ (१२५।२)

अश्मकगीता ॥ २ ॥अथार्जुनेन प्रणयात्प्रेरितः पुष्करेक्षणः । (१२६।१)

भगवान् कैटभारातिर् धर्मसूनुम् अभाषत ॥ (१२६।२)

विषादं मा वृथा राजञ्शरीरोच्छोषणं कृथाः । (१२७।१)

तेषां हतानां वीराणां न शोकात्पुनरागमः ॥ (१२७।२)

एके ऽद्य प्रातरपरे पश्चादन्ये पुनः परे । (१२८।१)

सर्वे निःसीम्नि संसारे यान्ति कः केन शोच्यते ॥ (१२८।२)

नूनमक्षयमात्मानं मोहात्सर्वो ऽभिमन्यते । (१२९।१)

यत्पुरःस्थितनाशो ऽपि नष्टाञ्शोचति नश्वरः ॥ (१२९।२)

ते जनास्ते प्रभावाश्च ताश्च प्रज्वलिताः श्रियः । (१३०।१)

हेलया किल कालेन प्रापिताः स्मृतिशेषताम् ॥ (१३०।२)

सृञ्जयं नाम भूपालं भगवानेष नारदः । (१३१।१)

कृपयाश्वासयन्नूचे पुत्रशोकाकुलं पुरा ॥ (१३१।२)

राजन्प्राप्तावधिं पुत्रं यातं किमनुशोचसि । (१३२।१)

सर्वं जगत्सहास्माभिः पर्यन्ते न भविष्यति ॥ (१३२।२)

मरुत्तः पृथिवीपालः कालेन निधनं गतः । (१३३।१)

यस्यासन्भुवि गीर्वाणाः सेन्द्रा यज्ञसभासदाः ॥ (१३३।२)

ववर्ष कनकं यस्मै वत्सरं पाकशासनः । (१३४।१)

अभूद्बृहस्पतिभ्राता संवर्तो यस्य याजकः ॥ (१३४।२)

सुहोत्रश्च महीनाथः कथाशेषत्वमागतः । (१३५।१)

यो यथार्थां वसुमतीं चक्रे काञ्चनवृष्टिभिः ॥ (१३५।२)

बृहद्रथश्च नृपतिर्यातो ऽस्तं रथिनां वरः । (१३६।१)

यस्य यज्ञे सुरपतिः सोमं पीत्वा मुदं ययौ ॥ (१३६।२)

शिबिरौशीनरः पृथ्वीमेकच्छत्रां शशास यः । (१३७।१)

स धुर्यः सर्वदातॄणां प्रयातः कीर्तिशेषताम् ॥ (१३७।२)

सहस्रेणाश्वमेधानां राजसूयशतेन च । (१३८।१)

ईजे यः सो ऽपि भरतः कालेन त्रिदिवं गतः ॥ (१३८।२)

स च दाशरथी रामो दशकण्ठकुलान्तकः । (१३९।१)

यातः पर्यन्तपदवीं गीयमानगुणः सुरैः ॥ (१३९।२)

भगीरथश्च भूपालस्तपसा यस्य जाह्नवी । (१४०।१)

अवाप शंकरशिरः स कालस्येच्छया गतः ॥ (१४०।२)

सो ऽपि स्मृतिदशां प्राप्तो दिलीपः पृथिवीपतिः । (१४१।१)

यूपे हिरण्मये यस्य ननृतुस्त्रिदिवौकसः ॥ (१४१।२)

अयोनिजश्च मांधाता स सर्वविजयी नृपः । (१४२।१)

गतः शक्रादयो देवा यस्यासन्कान्तविक्रमे ॥ (१४२।२)

ययातिरपि कालेन क्ष्मापालः प्रलयं गतः । (१४३।१)

देवासुररणे वीरो यो जघानामरद्विषः ॥ (१४३।२)

यशःशरीरमविशत्सो ऽम्बरीषश्च पार्थिवः । (१४४।१)

यस्य शासनमम्लानं नृपा माल्यमिवावहन् ॥ (१४४।२)

शशबिन्दुर्नरपतिः सो ऽप्यन्तपदमाश्रितः । (१४५।१)

अभूत्कोटिशतं यस्य पुत्राणां शक्रवर्चसाम् ॥ (१४५।२)

गतो गयश्च नृपतिर्यः काञ्चनमयीं महीम् । (१४६।१)

प्रददौ यस्य संख्यां च यज्ञानां न प्रचक्षते ॥ (१४६।२)

प्रयातो रन्तिदेवश्च यज्ञेषु पशुचर्मभिः । (१४७।१)

स्रुतैः प्रवर्तिता तेन पुण्या चर्मण्वती नदी ॥ (१४७।२)

अतीतः स च भूपालः सगरो येन सागराः । (१४८।१)

षष्ट्या पुत्रसहस्राणां कृतास्तुरगरक्षिणाम् ॥ (१४८।२)

वैन्यश्च यो धनुष्कोट्या पर्वतान्करोत्पृथक् । (१४९।१)

सो ऽपि शक्राधिपो राजा प्रियं तत्याज विग्रहम् ॥ (१४९।२)

एते चान्ये च भूपालाः कालेन कवलीकृताः । (१५०।१)

मा शुचस् तव मद्वाक्यात्पुत्रः सृञ्जय जीवतु ॥ (१५०।२)

इत्युक्त्वा नारदो राज्ञः कनकष्ठीविनं सुतम् । (१५१।१)

तं सहस्रायुषं चक्रे जीवयित्वा कृपानिधिः ॥ (१५१।२)

षोडशराजकीयम् ॥ ३ ॥कथं स काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतो ऽभवत् । (१५२।१)

पृष्टो धर्मसुतेनेति पुनरूचे चतुर्भुजः ॥ (१५२।२)

सृञ्जयस्य क्षितिपतेस्तथा नारदपर्वतौ । (१५३।१)

देवर्षी तस्थतुर्गेहे मर्त्यलोकविहारिणौ ॥ (१५३।२)

वक्तव्यं हृद्गतं सर्वं मिथस्ताविति संविदम् । (१५४।१)

चक्रतुस्तत्र सहितौ प्रीत्या प्रणयशालिनौ ॥ (१५४।२)

सृञ्जयस् तत्सपर्यायै कन्यां लावण्यभूषणाम् । (१५५।१)

यथार्थनाम्नीं तनयां सुकुमारीं समादिशत् ॥ (१५५।२)

बालां परिचरन्तीं तां हरिणीहारिलोचनाम् । (१५६।१)

निर्वर्णयन्ननिमिषो नारदो ऽभूत्स्मराकुलः ॥ (१५६।२)

तं तस्य हृद्गतं भावं गूहमानस्य लज्जया । (१५७।१)

स्वस्रीयः पर्वतः क्षिप्रं बुबुधे ज्ञानचक्षुषा ॥ (१५७।२)

मर्यादाभ्रंशकुपितः स शशापाथ मातुलम् । (१५८।१)

पतिर्वानररूपो ऽस्याः सुकुमार्या भविष्यसि ॥ (१५८।२)

इति तेन रुषा शप्तः कोपात्तमपि नारदः । (१५९।१)

शशापास्वर्गगो भूयाद्भवानिति सुतं स्वसुः ॥ (१५९।२)

वितीर्णां सृञ्जयेनाथ कन्यां कालेन नारदः । (१६०।१)

तां प्राप्योद्वाहसमये क्षणाच्चासीत्तथाविधः ॥ (१६०।२)

सापि तद्विधमासाद्य भर्तारं नारदं सती । (१६१।१)

अनन्यमनसा मेने तं नेत्रामृतनिर्झरम् ॥ (१६१।२)

शमयित्वा मिथः शापं प्रशान्ते मन्युविप्लवे । (१६२।१)

प्रीत्या बभूवतुः स्वस्थौ तौ परित्यज्य विक्रियाम् ॥ (१६२।२)

त्यक्तवानररूपं च सुकुमारी पतिव्रता । (१६३।१)

शङ्किता नारदं भेजे चिरेण ज्ञाततत्कथा ॥ (१६३।२)

अतः शेषां कथामेष स्वयं वदतु नारदः । (१६४।१)

इत्युक्त्वा विरते कृष्णे तमपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ (१६४।२)

मुनिस्तेनाब्रवीत्पृष्टस्तथाहं पर्वतानुगः । (१६५।१)

उषित्वा सृञ्जयगृहे परितोषमुपागतः ॥ (१६५।२)

अस्मद्वरात्ततो राज्ञः सृञ्जयस्य सुतो गतः । (१६६।१)

यथार्थं काञ्चनष्ठीवी न सेहे तं शतक्रतुः ॥ (१६६।२)

तं शिशुं जाह्नवीतीरे केलिसक्तं यदृच्छया । (१६७।१)

अघातयत्सुरपतिर्वज्रेण व्याघ्ररूपिणा ॥ (१६७।२)

सृञ्जयस्तं हतं दृष्ट्वा पुत्रं राजीवलोचनम् । (१६८।१)

शुशोच विषमायासमूर्छाविह्वलमानसः ॥ (१६८।२)

प्रलापमुखरं क्ष्मापं तं विलोक्याहमाकुलम् । (१६९।१)

कृपयाजीवयं तस्य स्वर्णष्ठीविनमात्मजम् ॥ (१६९।२)

मद्वरात्स सहस्रायुर्भुक्त्वा वसुमतीमिमाम् । (१७०।१)

कालेन यातस्त्रिदिवं स्थायिनो न हि देहिनः ॥ (१७०।२)

स्वर्णष्ठीव्युपाख्यानम् ॥ ४ ॥नारदेनेति कथिते व्यासेनापि मुहुर्मुहुः । (१७१।१)

बोधितो धर्मतनयः शोकार्तः पुनरब्रवीत् ॥ (१७१।२)

लोभान्धं पतितं धिङ् माम् अस्मिन्किल्बिषसंकटे । (१७२।१)

भोगाशया कृतो येन गुरुबन्धुसुतक्षयः ॥ (१७२।२)

पुनः पुनरिमां हुत्वा वह्नौ पातकिनीं तनुम् । (१७३।१)

क्षयं यास्यति मन्ये नो न भीष्मवधपातकम् ॥ (१७३।२)

इति शोकानलक्रान्तं विलपन्तं युधिष्ठिरम् । (१७४।१)

उवाच लोकस्थितये पराशरसुतो मुनिः ॥ (१७४।२)

संग्रामजीविनां राज्ञां धर्मः शत्रुवधः सदा । (१७५।१)

कृत्वा कुलोचितं कर्म मा विषादं वृथा कृथाः ॥ (१७५।२)

कीर्तनैरनुतापैश्च प्रायश्चित्तैर्महाबलैः । (१७६।१)

दानैस्तीर्थाभिषेकैश्च पापानामस्ति निष्कृतिः ॥ (१७६।२)

निजधर्मपरित्यागात्त्वं तु राजन्सकल्मषः । (१७७।१)

यजस्व हयमेधेन मिथ्या यदि विशङ्कसे ॥ (१७७।२)

प्रजाः पालय विस्रब्धं हतनाथाश्च योषितः । (१७८।१)

निहतारातिपुत्राणां पुत्रवत्पश्य कन्यकाः ॥ (१७८।२)

इति ब्रुवाणो भगवान्राज्ञा पृष्टो मुनिः पुनः । (१७९।१)

उवाच सर्वपापानां प्रशान्तिं शान्तविप्लवः ॥ (१७९।२)

सत्कर्मणामकरणान्निन्दितानां च सेवनात् । (१८०।१)

पश्चात्तापम् अनासाद्य प्रायश्चित्तं नरो ऽर्हति ॥ (१८०।२)

कपाली द्वादश समाश्चरन्भैक्ष्यमसंवृतः । (१८१।१)

ब्रह्महत्याभयात्तीव्राद्व्रतान्ते मुच्यते नरः ॥ (१८१।२)

एतत्तुल्यानि पापानि यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः । (१८२।१)

गोसहस्रप्रदानैश्च तरन्ति किल देहिनः ॥ (१८२।२)

सुरापैश्चेर्यते पापं पीत्वाग्निसदृशीं सुराम् । (१८३।१)

वह्निवर्णशिखाशायी मुच्यते गुरुतल्पगः ॥ (१८३।२)

भृगुवह्निनिपातेन महाप्रस्थानकेन च । (१८४।१)

महीदानेन दातॄणां क्षीयते गुरुपातकम् ॥ (१८४।२)

प्रायश्चित्तं न तु स्त्रीणां रजसा संवृता हिताः । (१८५।१)

महौघेनेव वाहिन्यो भवन्ति विमलाशयाः ॥ (१८५।२)

भक्ष्याभक्ष्यविचारेण कार्याकार्यविभेदतः । (१८६।१)

विहिताविहितोदीर्णः सूक्ष्मो ऽयं धर्मसंकरः ॥ (१८६।२)

अभिनन्द्य निजं राज्यं स्वीकृत्य प्रकृतीस्तथा । (१८७।१)

गच्छ शान्तनवं भीष्मं स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ॥ (१८७।२)

इति द्वैपायनेनोक्तः कृष्णेन च विबोधितः । (१८८।१)

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य नगरं सानुगो ऽविशत् ॥ (१८८।२)

पूज्यमानः प्रकृतिभिर्गीयमानश्च मागधैः । (१८९।१)

राजधानीं समासाद्य विवेश रुचिरां सभाम् ॥ (१८९।२)

उपस्थितान्स्वयं तत्र ब्राह्मणान्विपुलाशिषः । (१९०।१)

अपूजयत्पुरस्कृत्य धौम्यं धुर्यं पुरोधसाम् ॥ (१९०।२)

युधिष्ठिरनगरप्रवेशः (१२।३९) ॥ ५ ॥अत्रान्तरे त्रिदण्डाङ्कस् त्रिशिखः कपटो मुनिः । (१९१।१)

सुहृद्दुर्योधनस्यायाच्चार्वाको नाम राक्षसः ॥ (१९१।२)

सो ऽब्रवीद्धर्मजं राजन्वच्मि त्वां ब्राह्मणाज्ञया । (१९२।१)

बन्धुमित्रद्रुहः किं ते राज्येन ध्वस्ततेजसः ॥ (१९२।२)

इति ब्रुवाणे चार्वाके विषण्णे च युधिष्ठिरे । (१९३।१)

ब्राह्मणास्ते क्रुधाविष्टा जज्ञिरे ज्ञानचक्षुषः ॥ (१९३।२)

सखा दुर्योधनस्यायं चार्वाको नाम राक्षसः । (१९४।१)

उक्त्वेति तं द्विजाश्चक्रुर् हुंकारेणैव भस्मसात् ॥ (१९४।२)

तस्मिन्ब्राह्मणकोपेन निर्दग्धे रजनीचरे । (१९५।१)

उवाच विहसञ्शौरिरमृतं विकिरन्निव ॥ (१९५।२)

अवध्यः सर्वभूतानां तपस्वी वेधसो वरात् । (१९६।१)

एधो ब्राह्मणकोपाग्नेर्बभूवैष निशाचरः ॥ (१९६।२)

सो ऽयं दिष्ट्या हतः पापस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् । (१९७।१)

इत्युक्तवति गोविन्दे सभायामुत्सवो ऽभवत् ॥ (१९७।२)

चार्वाकनिग्रहः ॥ ६ ॥अथाभिषेको दिव्येन विधिना धर्मजन्मनः । (१९८।१)

अवर्तत हते वृत्रे देवस्येव शतक्रतोः ॥ (१९८।२)

सुमेरुविपुले पीठे परिष्वक्तो जयश्रिया । (१९९।१)

प्रदीपसंध्यारुचिरो दिवाकर इवाबभौ ॥ (१९९।२)

धृत्वा दैवतवत्पूर्वं धृतराष्ट्रं वधूसखम् । (२००।१)

निधाय मारुतसुतं यौवराज्ये महाभुजम् ॥ (२००।२)

विदुरं मन्त्रकार्येषु दिग्जयेषु धनंजयम् । (२०१।१)

संजयं व्ययचिन्तासु नकुलं सैन्यपालने ॥ (२०१।२)

धौम्यं ब्राह्मणचिन्तासु सहदेवं च संनिधौ । (२०२।१)

उचितेषु च कार्येषु वृद्धामात्यानकल्पयत् ॥ (२०२।२)

युधिष्ठिराभिषेकः ॥ ७ ॥ततः स्तुत्वा हृषीकेशं दुर्योधननिवेशनम् । (२०३।१)

महार्हरत्नरुचिरं ददौ भीमाय धर्मजः ॥ (२०३।२)

वृतं दासीसहस्रैश्च दुःशासनगृहं नृपः । (२०४।१)

अर्जुनाय ददौ रत्नकाञ्चनोदारमन्दिरम् ॥ (२०४।२)

अन्येभ्यो ऽपि विलभ्यैवं कौरवावसथावलीम् । (२०५।१)

लब्धप्रशमनं चक्रे चक्रायुधमते स्थितः ॥ (२०५।२)

ततो विधाय बन्धूनां राजा श्राद्धं यथाविधि । (२०६।१)

प्रपाकूपनिपानाङ्कांस्तेभ्यो धर्मानकल्पयत् ॥ (२०६।२)

अथ प्रभाते भूपालः पूजयित्वाम्बिकासुतम् । (२०७।१)

गान्धारीं स्वां च जननीं प्रणम्य रचिताञ्जलिः ॥ (२०७।२)

विश्रान्तं पुण्डरीकाक्षं स्थितम् अर्जुनमन्दिरे । (२०८।१)

सानुगः प्रययौ द्रष्टुं ब्रह्माणमिव वासवः ॥ (२०८।२)

तमासाद्य नभःश्यामं व्याप्तं कौस्तुभकान्तिभिः । (२०९।१)

दिनेशकिरणोदारवासरारम्भविभ्रमम् ॥ (२०९।२)

सुमेरुकूटविकटे निषण्णं कनकासने । (२१०।१)

तत्कान्तिवलयेनेव संवीतं पीतवाससा ॥ (२१०।२)

ध्यायन्तं किमपि प्रह्वो जगाद जगतीपतिः । (२११।१)

तद्दर्शनानन्दसुधां दन्तकान्त्या किरन्निव ॥ (२११।२)

सुखेन कच्चिद्भगवन्व्यतीता तव शर्वरी । (२१२।१)

त्वद्योगनिद्रासरसीविलासभ्रमरावली ॥ (२१२।२)

इत्युक्तः कमलाकान्तः किमपि ध्यानमास्थितः । (२१३।१)

न जगाद यदा किंचित्तदा राजावदत्पुनः ॥ (२१३।२)

अहो न सर्वभूतात्मन्ध्येयस्त्वं तत्त्वदर्शिनाम् । (२१४।१)

विमलं ध्यानमालम्ब्य विस्मयं विदधासि नः ॥ (२१४।२)

कुशलं जगतां कच्चिदिति वादिनि भूपतौ । (२१५।१)

ईषदुन्मील्य नयने विश्वरूपी तमभ्यधात् ॥ (२१५।२)

शरशय्यागतो भीष्मः प्रवृत्तः स्तोतुमद्य माम् । (२१६।१)

तमहं मनसा यातो मान्यं सर्वमनीषिणाम् ॥ (२१६।२)

स मे बहुमतः श्रीमान्योगिनं चिन्तयामि तम् । (२१७।१)

ये मां स्मरन्ति सततं देहत्यागे स्मरामि तान् ॥ (२१७।२)

उत्तराशाप्रणयितां यातः प्रायो दिवाकरः । (२१८।१)

देवव्रतस्य काले ऽयं मुमुक्षोर्देहमुक्तये ॥ (२१८।२)

श्रुत्वैतद्धर्मतनयः प्रणयावर्तिताञ्जलिः । (२१९।१)

उवाच भगवन्भीष्मस्त्वत्संदर्शनमर्हति ॥ (२१९।२)

तदेहि सर्वे गच्छामस्तं द्रष्टुं तेजसां निधिम् । (२२०।१)

अशेषसंशयच्छेत्ता स मे ज्ञानं प्रवक्ष्यति ॥ (२२०।२)

इत्युक्तो धर्मराजेन सहितः फल्गुणेन च । (२२१।१)

भीमसात्यकिमुख्यैश्च प्रतस्थे स्यन्दने हरिः ॥ (२२१।२)

अस्मिन् अवसरे भीष्मः सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः । (२२२।१)

तुष्टाव प्रयतो ध्यात्वा विष्णुं जिष्णुं जगद्द्विषाम् ॥ (२२२।२)

संसारमरुसंतापनिर्वाणसुरशाखिने । (२२३।१)

मोहस्तम्भेरमघटाहरये हरये नमः ॥ (२२३।२)

स्फुरत्संविन्मणिशिखां चित्तप्राङ्गनचन्द्रिकाम् । (२२४।१)

प्रपद्ये भगवद्भक्तिमानन्दोद्यानवाहिनीम् ॥ (२२४।२)

फुल्लोल्लसत्समुत्साहशक्तिव्याप्तजगत्त्रयाम् । (२२५।१)

या पूर्वकोटिर्भावानां सत्तां तां वैष्णवीं नमः ॥ (२२५।२)

पवनाघट्टिताम्भोजवनपर्यन्तलम्बिनाम् । (२२६।१)

जलानामिव जन्तूनां स्थैर्यमेको हरिः स्मृतः ॥ (२२६।२)

नमः सूर्यात्मने तस्मै संवित्किरणशालिने । (२२७।१)

हृत्कुशेशयकोशश्रीसमुन्मेषविधायिने ॥ (२२७।२)

नमस्तस्मै यमीक्षन्ते ज्ञानिनो गतमृत्यवः । (२२८।१)

परमं पुरुषं पारे तमसां महसां तथा ॥ (२२८।२)

यज्ञाय यज्ञहविषे यज्ञसोममयात्मने । (२२९।१)

नमः सरस्वतीवाहहंसायाखिलरूपिणे ॥ (२२९।२)

सत्याय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने । (२३०।१)

सांख्ययोगप्रतिष्ठाय नमो मोक्षैकहेतवे ॥ (२३०।२)

घोराय मायानिधये सहस्रशिरसे नमः । (२३१।१)

योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे ॥ (२३१।२)

नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितौ । (२३२।१)

दुष्टकालाय बलिने जीवाय पवनात्मने ॥ (२३२।२)

कालाय धाम्ने वर्णानां सर्वलोकमयात्मने । (२३३।१)

लोकप्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे ॥ (२३३।२)

तृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे । (२३४।१)

वीर्यायानन्तमहसे जगद्भारभृते नमः ॥ (२३४।२)

संसारकर्त्रे मोहाय ज्ञानाय तिमिरच्छिदे । (२३५।१)

अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्राय जटिने नमः ॥ (२३५।२)

शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपदशायिने । (२३६।१)

सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने ॥ (२३६।२)

इन्दीवरवनश्यामे स्फुरत्किञ्जल्कविभ्रमे । (२३७।१)

बिभ्राणं वाससी विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम् ॥ (२३७।२)

इत्युक्त्वा निर्भरानन्दः प्रणम्य मनसा हरिम् । (२३८।१)

दध्यौ शान्तनवः सास्रैः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ (२३८।२)

अथ पाण्डुसुतैः सार्धं रथैर्गम्भीरनादिभिः । (२३९।१)

आययौ सात्यकिसखः संजयाद्यैश्च केशवः ॥ (२३९।२)

आयात्कृष्णः कुरुक्षेत्रं तान्पश्यन्भार्गवह्रदान् । (२४०।१)

युधिष्ठिरायाकथयद्धर्म्यं रामपराक्रमम् ॥ (२४०।२)

ततः सुरसरित्सूनुं ददर्श शरशायिनम् । (२४१।१)

सानुगः शौरिरभ्येत्य स्वांशुजालैरिवावृतम् ॥ (२४१।२)

तरुणार्कोपमापात्रं वृद्धं वृद्धेन तेजसा । (२४२।१)

रुद्धं सिंहमिव स्फारशरकाञ्चनपञ्जरे ॥ (२४२।२)

अवरुह्य रथात्कृष्णः सानुगश्च युधिष्ठिरः । (२४३।१)

प्रणम्योपाविशन्सर्वे प्रशंसन्तः पितामहम् ॥ (२४३।२)

ततो ऽब्रवीच्छान्तनवं शरश्रेणीवृथाकुलम् । (२४४।१)

सादरं पुण्डरीकाक्षो दृशा निर्वापयन्निव ॥ (२४४।२)

कच्चित्ते विमलं ज्ञानं परमं ब्रह्मदर्शनम् । (२४५।१)

वज्राग्रदारुणशरस्यूतस्य न विलुप्यते ॥ (२४५।२)

निधानं गुणरत्नानां शेखरं शौर्यशालिनाम् । (२४६।१)

धन्यता मानिनी मन्ये वहति त्वां वसुंधरा ॥ (२४६।२)

गाढानुशयसंतप्तस्त्वयि वीर शरार्दिते । (२४७।१)

व्यथितो धर्मतनयो न क्वापि लभते धृतिम् ॥ (२४७।२)

सर्वज्ञ धर्मानखिलान्कथयास्मै गिरा मम । (२४८।१)

प्रसन्नकरणज्ञानपटुर्भव गतव्यथः ॥ (२४८।२)

क्षीरोदशायी भगवानित्युक्त्वा गरुडध्वजः । (२४९।१)

करामृतकरालुप्तव्यथं चक्रे सुरव्रतम् ॥ (२४९।२)

अथापतत्पुष्पवृष्टिर्मूर्ध्नि गाङ्गेयकृष्णयोः । (२५०।१)

व्यासनारदमुख्याश्च प्रशशंसुः स्मयेन तौ ॥ (२५०।२)

श्वो वक्तास्म्यखिलान्धर्मानित्युक्ते ऽथ जनार्दनः । (२५१।१)

जाह्नवीसुतम् आमन्त्र्य प्रतस्थे पाण्डवैः सह ॥ (२५१।२)

उषित्वा रजनीं शौरिः पार्थाश्च निजवेश्मनि । (२५२।१)

रथैः शान्तनवं द्रष्टुं प्रातः सर्वे समाययुः ॥ (२५२।२)

ते विहाय रथांस्तूर्णं प्रणिपत्य पितामहम् । (२५३।१)

परिवार्योपविविशुः सेव्यमानं महर्षिभिः ॥ (२५३।२)

ततः पृष्टो हरिर्भीष्मं शान्तव्यथमनामयम् । (२५४।१)

उवाच कथ्यतां विद्वन् स्वधर्मान् धर्मसूनवे ॥ (२५४।२)

भवत्प्रसादात्स्वर्थो ऽहं वक्ष्यामि तव शासनात् । (२५५।१)

किं तु पृच्छतु मां राजा धर्मनिष्ठो युधिष्ठिरः ॥ (२५५।२)

वृत्ते क्षत्रोचिते कार्ये न लज्जा कर्तुमर्हति । (२५६।१)

उक्ते पितामहेनेति कृष्णवाक्याद्युधिष्ठिरः ॥ (२५६।२)

अभ्येत्य भीष्मचरणौ ववन्दे ह्रीनताननः । (२५७।१)

स तेन मूर्ध्न्युपाघ्राय पृच्छ मामिति चोदितः ॥ (२५७।२)

प्रजानां पालने धर्मं पूर्वं पप्रच्छ धर्मजः । (२५८।१)

ततो जगाद गाङ्गेयः प्रणम्य मनसा हरिम् ॥ (२५८।२)

शृणु पुत्र यथा राज्ये विराजन्ते नरेश्वराः । (२५९।१)

परमं संशयस्थानमाधिपत्यं प्रमादिनाम् ॥ (२५९।२)

अतिकङ्कणकेयूरहारं राज्ञां विभूषणम् । (२६०।१)

नित्यं द्विजातिमान्यत्वं प्रजापालनरञ्जनम् ॥ (२६०।२)

परमं दैवतं विप्रा निग्रहानुग्रहाय च । (२६१।१)

राज्ञां श्रियो हि तद्वाक्याद्भवन्ति न भवन्ति च ॥ (२६१।२)

जातं ब्राह्मणतः क्षत्त्रं सलिलाच्च हुताशनः । (२६२।१)

शस्त्रं तथाश्मतो यानि क्षयमेते स्वजन्मसु ॥ (२६२।२)

राजवृत्तिरियं पूर्वा यन्न तीव्रं न मार्दवम् । (२६३।१)

रूढिर्विषामृतस्फारैर्भीमः सेव्यश्च सागरः ॥ (२६३।२)

हितैर्मान्यैश्च रक्ष्यन्ते भृत्यैर्नृपतिसंपदः । (२६४।१)

तानेव नाभिमन्यन्ते राजानो हि निरङ्कुशाः ॥ (२६४।२)

सुनयो राजवृत्तीनां विनयो गुणसंपदाम् । (२६५।१)

लावण्यमिव नारीणां विभूषणमकृत्रिमम् ॥ (२६५।२)

स नृपः कमलाकेलिधामकर्णाब्जषट्पदः । (२६६।१)

पिशुनैर्नाभिमन्यन्ते यस्मिन्संभृतवृत्तयः ॥ (२६६।२)

सिद्धये संयतधियां सन्मन्त्रबलशालिनाम् । (२६७।१)

समस्तचित्तग्रहणं योगिनामिव भूभुजाम् ॥ (२६७।२)

मृदुं बालम् इवाधैर्यं विनोदरसिकं सदा । (२६८।१)

राजानं हास्यसम्पन्नं मन्यन्ते सेवकास्तृणम् ॥ (२६८।२)

नर्मसाचिव्यमाप्तास्ते भूपतेर्लघुचेतसः । (२६९।१)

तां तामुत्क्रम्य मर्यादां वर्तन्ते कामचारिणः ॥ (२६९।२)

राजस्त्रीसंगमं यान्ति राजतुल्यविभूषणाः । (२७०।१)

सुषिरं कुर्वते राज्यं स्वां खनिं मूषिका इव ॥ (२७०।२)

हयं रथं गजं वासो राजयोग्यं तथासनम् । (२७१।१)

आरुह्य राज्ञा स्पर्धन्ते विस्मरन्ति च भृत्यताम् ॥ (२७१।२)

बहु दत्तं न मन्यन्ते याचन्ते दुर्लभान्यपि । (२७२।१)

निन्दन्ति स्वाभिचरितं बहिर्मन्त्रं किरन्ति च ॥ (२७२।२)

राजदेयं हरन्तश्च लज्जन्ते निजकर्मसु । (२७३।१)

प्रथयन्ति च मिथ्यैव लोके भूपालवश्यताम् ॥ (२७३।२)

स्वामिना केलिसक्तेन शनकैर्मर्मदर्शिनः । (२७४।१)

किमन्यत्पेशलधिया खेलन्ते राजवल्लभाः ॥ (२७४।२)

मन्त्रैर्भूतानि शाम्यन्ति दानैर्मृत्युर्निवर्तते । (२७५।१)

प्रजानां दलने सक्ता न तु ते राजसंमताः ॥ (२७५।२)

सुसहायः स्थिरारम्भो गूढमन्त्रः सदोद्यतः । (२७६।१)

प्रजाहितो ऽप्रमत्तश्च राजा राज्ये विराजते ॥ (२७६।२)

को हि पश्येदिमं लोकं गाढेन तमसा वृतम् । (२७७।१)

राज्ञः शशाङ्कयशसः प्रतापो यदि न स्फुरेत् ॥ (२७७।२)

अवश्यमेकचरणो धर्मो ऽस्मिन्कलिकर्दमे । (२७८।१)

प्रस्खलेद्भूमिपालानां विना दण्डावलम्बनम् ॥ (२७८।२)

अराजके पुरा लोके प्रवृत्ते धर्मविप्लवे । (२७९।१)

सुरार्थितेन विधिना नयोपाये प्रवर्तते ॥ (२७९।२)

चतुर्वर्गफले शास्त्रे भागैरात्ते मुनीश्वरैः । (२८०।१)

असृजन्मानसं जिष्णुं तुमुलं विरजं सुतम् ॥ (२८०।२)

स नियुक्तो भगवता प्रजानां परिपालने । (२८१।१)

तच्छासनम् अनादृत्य संन्यासविरतो ऽभवत् ॥ (२८१।२)

कीर्त्यमानो ऽपि तत्पुत्रस्तथैव तपसे गतः । (२८२।१)

तत्सुतः कर्दमाख्यश्च विरक्तः काननं ययौ ॥ (२८२।२)

अनङ्गनाम्नस्तत्सूनोस्तनयो ऽतिबलस्ततः । (२८३।१)

राजाभून्मृत्युतनयां मुनीनां प्राप यः प्रियाम् ॥ (२८३।२)

वेनं नाम सुतं तस्यां सम्प्राप्य तपसे ययौ । (२८४।१)

ततः क्रूरो ऽभवद्राजा वेनः कोपविषोल्बणः ॥ (२८४।२)

मुनयो मन्त्रपूतैस्तं जघ्नुर्वज्रशितैः कुशैः । (२८५।१)

तस्योरुं दक्षिणं मन्त्रैस्ते निर्मथ्य महर्षयः ॥ (२८५।२)

ह्रस्वं देहं तदुद्भूतं ददृशुर्विकृतं नरम् । (२८६।१)

स तैरुक्तो निषीदेति निषादजनको ऽभवत् ॥ (२८६।२)

वेनस्य दक्षिणं पाणिं निर्मथ्य मुनयः पुनः । (२८७।१)

अपश्यन्वैन्यमुदितं सायुधं शक्रविक्रमम् ॥ (२८७।२)

स दण्डनीतिमासाद्य शशास मुनिशासनात् । (२८८।१)

प्राप्तां रत्नप्रदां साक्षात्पृथ्वीं सगिरिसागराम् ॥ (२८८।२)

तमाविवेश भगवांल्लोकपालसखो हरिः । (२८९।१)

नरदेवा इति ख्यातास्ततः प्रभृति भूमिपाः ॥ (२८९।२)

राजमानगुणे तस्मिन्राजनि क्ष्मां प्रशासति । (२९०।१)

स्वधर्मनिरतास्तस्थुः सम्यग्दण्डभयात्प्रजाः ॥ (२९०।२)

तेनेयं विहिता राज्ञां स्थितये दण्डधारता । (२९१।१)

यथा लोकाः प्रकाशन्ते न सूर्येण न चेन्दुना ॥ (२९१।२)

राजोत्पत्तिः ॥ ८ ॥सम्यग्व्यवसिते त्रातुं राज्ञि धर्मपरे प्रजाः । (२९२।१)

स्थितयो न विलुप्यन्ते चातुर्वर्ण्यविभागजाः ॥ (२९२।२)

यथाविधिप्रयातानाम् आश्रमाद् आश्रमान्तरम् । (२९३।१)

चातुराश्रम्यविहिता सिद्धिर्विघ्नैर्न हन्यते ॥ (२९३।२)

मांधातुर्नृपतेः पूर्वं यज्ञदर्शनकाङ्क्षिणः । (२९४।१)

शक्ररूपधरो विष्णुर्भगवान्स्वयमाययौ ॥ (२९४।२)

पृष्टो जिज्ञासया तेन स राजा प्रणिपत्य तम् । (२९५।१)

उवाच सर्वधर्माणां प्रतिष्ठां राजशान्तये ॥ (२९५।२)

राजनीत्या प्रवर्तन्ते स्वकर्मसु सदा प्रजाः । (२९६।१)

श्रुतिस्मृतिसदाचारे कारणं राजवृत्तयः ॥ (२९६।२)

त्राता धर्मगतस्यास्य यस्मात्किल नरेश्वरः । (२९७।१)

गौरवादात्मतुल्यं तं स्वधर्मस्थममन्यत ॥ (२९७।२)

पिता प्रजानां नृपतिर्जगत्सीदत्यराजकम् । (२९८।१)

वस्तव्यं म्लेच्छमध्ये ऽपि साधुभिर्न त्वराजके ॥ (२९८।२)

दुर्बलं घ्नन्ति बलिनः सेवन्ते च परस्त्रियः । (२९९।१)

मांसं मिथश्च खादन्ते राष्ट्रे राजविवर्जिते ॥ (२९९।२)

अराजकाः प्रजाः पूर्वं निमग्नाः स्थितिविप्लवे । (३००।१)

चक्रिरे राजभागार्थं मनुं वैवस्वतं नृपम् ॥ (३००।२)

राज्ञा सुमनसा पूर्वं कौसल्येन बृहस्पतिः । (३०१।१)

पृष्टो बभाषे लोकानां दण्डधारं परायणम् ॥ (३०१।२)

नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यं वहति पावकः । (३०२।१)

न च धर्माः प्रवर्तन्ते न च वर्षति वासवः ॥ (३०२।२)

कुतो धनं कुतो दाराः शरीरं च कुतो नृणाम् । (३०३।१)

सर्वदेवमयस्त्राता यावन्न वसुधाधिपः ॥ (३०३।२)

सर्वावलोकने सूर्यः पापानां निग्रहे यमः । (३०४।१)

कुबेरो भरणे राजा प्रायश्चित्तेषु पावकः ॥ (३०४।२)

आच्छेत्ता राजवित्तानां हन्ता मर्षयितापि वा । (३०५।१)

सर्वे प्रयान्ति नरकं यथा ब्रह्मस्वहारिणः ॥ (३०५।२)

यज्वनां धर्मशीलानां वैराग्यन्यस्तकर्मणाम् । (३०६।१)

तुल्यमाप्नोति भूपालः फलं लोकानुपालनात् ॥ (३०६।२)

इति देवगुरोर्वाक्यं निशम्य स महीपतिः । (३०७।१)

चिरं प्रजाः स्वधर्मस्थाः पालयित्वा दिवं ययौ ॥ (३०७।२)

कोशदुर्गबलादीनां क्षयं शत्रुष्व् अनिर्दिशन् । (३०८।१)

अप्रमत्तः सदा राजा कुर्यात्संश्रयमात्मनः ॥ (३०८।२)

सर्वतो गुप्तमन्त्राणां गूढप्रणिधिचक्षुषाम् । (३०९।१)

स्वस्थप्रकृतिसाराणां राज्ञां लक्ष्मीरनश्वरा ॥ (३०९।२)

सेवेत धर्मान् अद्वेषस् त्यजेत्प्रीतिम् अदारुणः । (३१०।१)

अकर्कशो लभेतार्थान्कामी स्याद् अमदोद्धतः ॥ (३१०।२)

प्रियं वदेद् अदैन्यश्च विक्रान्तश्चाविकत्थनः । (३११।१)

दयादानम् अकामश्च पटुः स्याद् अकटुर्गिराम् ॥ (३११।२)

मैत्त्रः स्याद् अखलासङ्गी युध्येत न तु बन्धुभिः । (३१२।१)

विध्येत शत्रून्नानास्त्रैः कुर्यात्सर्वमहिंसकः ॥ (३१२।२)

ज्ञानं दिशेन्न चासत्सु गुणाञ्श्लाघेत नात्मनः । (३१३।१)

हरेदर्थान्न साधुभ्यः संश्रयेत न दुर्जनम् ॥ (३१३।२)

दण्डयेन्नाविचारेण मन्त्रयेत न संसदि । (३१४।१)

पूरयेन्न कदर्यांस्तु विश्वसेन्न च वैरिषु ॥ (३१४।२)

रक्षेद्दारान् नहीर्ष्यालुः कलावान्स्याद् अवञ्चकः । (३१५।१)

भजेत कान्ता नात्यन्तमद्यात्साधु न चाहितम् ॥ (३१५।२)

सेवेतार्च्यान्न तु स्तब्धो भवेच्छिष्यो न मायया । (३१६।१)

यजेत देवान्नो दम्भादिच्छेद्भूतिमनिन्दिताम् ॥ (३१६।२)

प्रीतिं भजेन्नातिनयो दक्षश् चारभसो भवेत् । (३१७।१)

आशां सृजेन्न विफलां विभजेत न निष्ठुरम् ॥ (३१७।२)

प्रहर्ता स्यान्न सर्वत्र हन्याच्छत्रून्नशेषकृत् । (३१८।१)

प्रकुप्येन्न त्वदोषेभ्यः पेशलः स्यान्न शत्रुषु ॥ (३१८।२)

एतैर्युक्ताः किल गुणैः पार्थिवाः पृथुवंशजाः । (३१९।१)

यशःशुभ्राः प्रयान्त्येव सततं हारतां श्रियः ॥ (३१९।२)

गुणषट्रिंत्रशकाः ॥ ९ ॥ब्राह्मणाः सर्वदा राज्ञा मूर्ध्नि कार्या बुभूषता । (३२०।१)

ब्राह्मेण तेजसा युक्तं बलं क्षात्रं हि दुःसहम् ॥ (३२०।२)

ऐडेन भूभुजा पृष्टः पुरा प्रोवाच मारुतः । (३२१।१)

ब्राह्मणानामियं पृथ्वी धनं वा जातु रक्षितम् ॥ (३२१।२)

अनिवेद्य महीं तस्माद्विप्रेभ्यः पृथिवीपतिः । (३२२।१)

स्वयमप्यर्जितं वीरो न कामाद्भोक्तुमर्हति ॥ (३२२।२)

पुरोधसा ब्राह्मणेन संयुक्तः श्रेयसां नृपः । (३२३।१)

जेता भवति शत्रूणां सर्वलोकाभयंकरः ॥ (३२३।२)

मुचुकुन्दः पुरा राजा विजित्य सकला दिशः । (३२४।१)

ययौ वयस्यं रुद्रस्य कुबेरं जेतुमोजसा ॥ (३२४।२)

ततः प्रवृत्ते समरे गुह्यका बलवत्तराः । (३२५।१)

पृथुना मुचुकुन्दस्य तेजसा च क्षयं ययुः । (३२५।२)

क्षणादलक्ष्यमन्त्रस्य वीरास्ते यक्षराक्षसाः ॥ (३२५।३)

ततः प्राप्ताः कुबेरेण दत्तां वसुमतीं नृपः । (३२६।१)

त्यक्त्वा पराक्रमेणैव स जग्राह बलोत्कटः ॥ (३२६।२)

इति राजबलं ब्रह्मबालानुप्राणितं सदा । (३२७।१)

अभग्नप्रणयां धत्ते त्रैलोक्यविजयश्रियम् ॥ (३२७।२)

मुचुकुन्दोपाख्यानम् ॥ १० ॥ब्राह्मणान्पुरतः कृत्वा प्रजा धर्मेण पालयेत् । (३२८।१)

चतुर्भागहरो राजा प्रजानां पुण्यपापयोः ॥ (३२८।२)

तस्य संवृतमन्त्रस्य प्रजाकार्याणि पश्यतः । (३२९।१)

वदान्यस्यानृशंसस्य क्वचिद्धर्मो न लुप्यते ॥ (३२९।२)

विप्राः पूज्याः सदा राज्ञा यथोक्ताचारवर्तिनः । (३३०।१)

शूद्रवत्क्रूरकर्मार्हा दण्ड्यास्त्वाचारवर्जिताः ॥ (३३०।२)

पुरा केकयभूपालो गृहीतो रक्षसा वने । (३३१।१)

आश्वासयन्निजं चेतो जगाद धृतिसागरः । (३३१।२)

न भेतव्यं त्वया चित्त राष्ट्रे मे नास्ति विप्लवः ॥ (३३१।३)

नायज्वा न विकर्मस्थो न पापी न कुलच्युतः । (३३२।१)

विद्यते नगरे कश्चित्क्षत्त्रधर्मे स्थितस्य मे ॥ (३३२।२)

इति ब्रुवाणं नृपतिं स तत्याज निशाचरः । (३३३।१)

सत्यशीलाः स्वधर्मस्था लभन्ते न पराभवम् ॥ (३३३।२)

विश्वसेन्न च सर्वत्र न च शङ्केत पार्थिवः । (३३४।१)

विश्वासी चातिशङ्की च सर्वथा विपदां पदम् ॥ (३३४।२)

आप्तेष्वपि न विश्वासः कर्तव्यः किल भूभुजा । (३३५।१)

न शरीराणि चेतांसि स्थिराणि न हि देहिनाम् ॥ (३३५।२)

तस्मात्कोशश्च मन्त्रश्च रक्षणीयः प्रयत्नतः । (३३६।१)

काले काले स्वयं राज्ञा द्रष्टव्यश्चाप्रमादिना ॥ (३३६।२)

पुरा बभाषे भगवान्नारदं गरुडध्वजः । (३३७।१)

वृष्णीनामाह्निकं राज्ञां चिन्ताभरमहं सहे ॥ (३३७।२)

गुणविक्रमसम्पन्नाः साभिमाना मता न मे । (३३८।१)

न शृण्वन्ति न मन्यन्ते गिरा मां व्यथयन्निव ॥ (३३८।२)

एतच्छ्रुत्वा सुरमुनिः केशवं प्रत्यभाषत । (३३९।१)

सत्वसारा वहन्त्येव गणकार्यं महाशयाः ॥ (३३९।२)

दानेन क्षमया शक्त्या मार्दवेनार्जवेन च । (३४०।१)

वशे तिष्ठन्ति धीराणां गुणबद्धा महागुणाः ॥ (३४०।२)

आर्जवं न तु कोशेषु प्रशंसन्त्यर्थदर्शिनः । (३४१।१)

श्रुत्वैतन्नारदेनोक्तं तथेति हरिरभ्यधात् ॥ (३४१।२)

हरिनारदसंवादः ॥ ११ ॥ (१२।८३)सर्वात्मना विशुद्धेषु सचिवेषु नरेश्वरः । (३४२।१)

चारैः सदा तदाचारं जानन्कार्याणि निक्षिपेत् ॥ (३४२।२)

कोशाध्यक्षः स्वयं राजा परिरक्ष्यः शुचिः सदा । (३४३।१)

अमात्या न सहन्ते तं गोप्तारं कोशहारिणः ॥ (३४३।२)

कोसलाधिपतेः पूर्वं नगरे क्षेमदर्शिनः । (३४४।१)

मुनिः कालकवृक्षीयो यदृच्छाभ्यागतो ऽवसत् ॥ (३४४।२)

पञ्जरे काकमादाय सा राजा सर्वपक्षिणाम् । (३४५।१)

संचरन्बुबुधे सर्वं स्ववृत्तं राजजीविनाम् ॥ (३४५।२)

मन्त्रश्रावमकार्यं च कोशलोपं च मन्त्रिणाम् । (३४६।१)

स निवेद्य सदा राज्ञे प्रत्यक्षं समदर्शयत् ॥ (३४६।२)

ते सर्वे कण्टकं मत्वा संहत्य नृपजीविनः । (३४७।१)

सुप्तं तं वायसं रात्रौ जघ्नुर्बाणेन निर्जने ॥ (३४७।२)

काकं निहतमालोक्य नृपमेत्याब्रवीन्मुनिः । (३४८।१)

स्वस्ति गच्छामि भूपाल भयात्त्वदनुजीविनाम् ॥ (३४८।२)

स तैर्मे निहतः काकः प्राह यो मां भव द्वितम् । (३४९।१)

काको निपतितो दैवान्मदर्थं प्रेरितः शरः । (३४९।२)

विभेद्य पातयामात्यानित्युक्त्वा विरराम सः ॥ (३४९।३)

राजापि तद्गिरा काले शोषयित्वा क्रमेण तान् । (३५०।१)

दानेन भेदयित्वा च चक्रे निष्कण्टकां श्रियम् ॥ (३५०।२)

काकपञ्जरिका ॥ १२ ॥तस्मात्क्रमागतं कुर्याद्द्रष्टारं नृपतिर्हितम् । (३५१।१)

भवन्ति यद्भयात्सर्वे कायस्था भिन्नसंहताः ॥ (३५१।२)

दासाधिपशतस्यैको भवेदुपरिचिन्तकः । (३५२।१)

तत्सहस्रस्य चाध्यक्षः सर्वं राज्ञो निवेदयेत् ॥ (३५२।२)

घोषं ग्रामं पुरं राष्ट्रं भक्षयन्त्यधिकारिणः । (३५३।१)

क्रियन्ते यदि न प्राज्ञैरुपर्युपरि चिन्तकाः । (३५३।२)

मलोपदानेनार्हाश्च तीव्रपाकानिवारिणः ॥ (३५३।३)

शीत्कारकमलोत्कारविपर्यस्तलिपिक्रमैः । (३५४।१)

क एषां भृतभस्त्राणां चौर्यस्योद्भासने क्षमः ॥ (३५४।२)

तेषां लुण्ठकवृत्तीनां जृम्भारम्भमृजा जुषाम् । (३५५।१)

नगराण्येव चुलकं गलगर्तगलद्गिराम् ॥ (३५५।२)

तैर्घट्यमानां पृथिवीं रक्षेद्वेतालचेष्टितैः । (३५६।१)

येषां नरकपाकोग्रपर्यन्ते विषमा स्थितिः ॥ (३५६।२)

यौवनाश्वं नरपतिं प्रागुतथ्यो ऽवदन्मुनिः । (३५७।१)

पृथिवीपालने राजन्कुरु कण्ठकशोधनम् ॥ (३५७।२)

अनाथान्दुर्बलान्रक्षेत्कृपणांश्चानुलेपयेत् । (३५८।१)

राज्ञां हि कृपणाक्रन्दैर्मूलान्नश्यन्ति संपदः ॥ (३५८।२)

अर्थो ऽप्यनर्थतां याति भूभुजां जनपीडनात् । (३५९।१)

जनापवादपरशुं सहते श्रीलता कथम् ॥ (३५९।२)

वदान्यः सभ्यवान्वीरः कृतज्ञः सत्यवाक्पटुः । (३६०।१)

अभिजातो भवत्येव प्रजानां सुकृतैर्नृपः ॥ (३६०।२)

उतथ्येनेति कथिते मांधाता पृथिवीपतिः । (३६१।१)

तथा शशास यशसा यथा जीवन्निव स्थितः ॥ (३६१।२)

उतथ्यगीताः ॥ १३ ॥उवाच कोसलाधीशं वामदेवः पुरा मुनिः । (३६२।१)

धर्मलोपेन भूपानां क्षीयन्ते सहसा श्रियः ॥ (३६२।२)

सुहृद्भिः प्रणयक्रीतैर्मानक्रीतैर्मनीषिभिः । (३६३।१)

धनक्रीतैस्तथा भृत्यैर्धार्यते श्रीर्महीभुजा ॥ (३६३।२)

शृणोति करुणाक्रन्दं श्रुत्वा च त्रायते भयात् । (३६४।१)

नाविचार्य सृजेद्दण्डं यः स सर्वप्रियो नृपः ॥ (३६४।२)

नातः परतरं किंचिद्राज्ञः किल्बिषकारणम् । (३६५।१)

प्रजा विरक्ततां यान्ति यत्कुभर्तुरिवाबलाः ॥ (३६५।२)

इत्युक्तं वामदेवेन श्रुत्वा स वसुधाधिपः । (३६६।१)

वर्तमानः स्वधर्मेण प्रजानामभवत्प्रियः ॥ (३६६।२)

वामदेवगीताः ॥ १४ ॥विषमस्थैर् असंनद्धैः क्षीणसैन्यैर्भयार्दितैः । (३६७।१)

न युध्यते क्षत्रियो यः स धर्मविजयी नृपः ॥ (३६७।२)

तथा मन्ये न शोच्यः श्वा मृतो विण्मूत्रकर्दमे । (३६८।१)

निहतः स्वजनस्याग्रे क्षत्रियः शयने यथा ॥ (३६८।२)

परैर्विदारिते सैन्ये हते भृत्यजने पुरः । (३६९।१)

ये स्वयं क्षेमिणो यान्ति धिक्तान्क्षत्रियपांसनान् ॥ (३६९।२)

यस्य पृष्ठं न पश्यन्ति युध्यमानस्य शत्रवः । (३७०।१)

स हतः स्वर्गमासाद्य शक्रेण स्पर्धते नृपः ॥ (३७०।२)

विजिगीषमाणवृत्तम् ॥ १५ ॥अम्बरीषः पुरा राजा यज्वा प्राप्य सुरालयम् । (३७१।१)

सुदेवाख्यं चमूनाथं ददर्शाभ्यधिकं श्रिया ॥ (३७१।२)

उपर्युपरि गच्छन्तं सर्वेषां पुण्यशालिनाम् । (३७२।१)

तं दृष्ट्वा विस्मितः शक्रं पप्रच्छ स महीपतिः ॥ (३७२।२)

यथाधर्मं यथाशास्त्रं पालयित्वा वसुंधराम् । (३७३।१)

इष्ट्वा दत्त्वा च तप्त्वा च प्राप्तो ऽहं त्वत्पुरीमिमाम् ॥ (३७३।२)

मम सेनापतिरयं सुदेवः केन कर्मणा । (३७४।१)

प्रभाभिरभिभूयास्मानुच्चैः सूर्य इव स्थितः ॥ (३७४।२)

इति राज्ञा सुरपतिः पृष्टस्तं प्रत्यभाषत । (३७५।१)

शृणु येनाधिको राजंस्त्वत्तो ऽयं पृतनापतिः ॥ (३७५।२)

शस्त्रानले रणमखे रुधिराज्ये धनुःस्रवे । (३७६।१)

कबन्धयूपे कृतिना हुतानेन निजा तनुः ॥ (३७६।२)

सो ऽयं विराजते वीरस्तेजसा कृतमण्डलः । (३७७।१)

निष्कम्पः समरे कृत्तस्रस्तानामभयप्रदः ॥ (३७७।२)

श्रुत्वैतद्विस्मितो राजा प्रशंसन्वीरविक्रमान् । (३७८।१)

विस्मितश्च प्रहृष्टश्च मनसा तमपूजयत् ॥ (३७८।२)

शक्राम्बरीषसंवादः ॥ १६ ॥पृष्टः पुरा सुरेन्द्रेण राजनीतिं बृहस्पतिः । (३७९।१)

उवाच श्रीर्यथा राज्ञां न करोति तडिद्भ्रमम् ॥ (३७९।२)

वचसा मधुरेणैव कुर्यान्मूलक्षयं रिपोः । (३८०।१)

घोरेण कलहेनाप्तो जघन्यो हि जयः स्मृतः ॥ (३८०।२)

संदेहायोद्धृतं शस्त्रं वाग्युद्धं कण्ठशोषणम् । (३८१।१)

शत्रुं हन्यात्प्रियालापैः कुरङ्गमिव लुब्धकः ॥ (३८१।२)

प्रणमेद्देशकालज्ञो बलिनं रिपुमुद्यतम् । (३८२।१)

तमेवापचिते काले हन्यादेष नयक्रमः ॥ (३८२।२)

साम्ना सेवेत बलिनं लुब्धं दानेन साधयेत् । (३८३।१)

भेदेन कुपितामात्यं हीनं दण्डेन पातयेत् ॥ (३८३।२)

प्रमादिनं सहानीकं कोशदुर्गबलोचितम् । (३८४।१)

सर्वोपायविहीनं च तूष्णीं दण्डेन योजयेत् ॥ (३८४।२)

सदा विबुध्येत निजान्विरक्ताननुजीविनः । (३८५।१)

आत्मनस्तांश्च गूहेत छिद्रं यच्चिन्तयेदरेः ॥ (३८५।२)

न भाषते वेपते च लक्षितः क्ष्मां निरीक्षते । (३८६।१)

न चतुष्पतिदानेन विरक्तहृदयो जनः ॥ (३८६।२)

गुरुणा कथितं श्रीमान्निशम्यैतत्पुरंदरः । (३८७।१)

आत्मगुप्तः परान्वेषी बभूवावहितः सदा ॥ (३८७।२)

इन्द्रबृहस्पतिसंवादः ॥ १७ ॥दैवादवाप्तो विपदं न शोचेद्वसुधाधिपः । (३८८।१)

अनिर्वेदेन लभ्यन्ते हारिता अपि संपदः ॥ (३८८।२)

मुनिः कालकवृक्षीयः क्ष्माभुजा क्षेमदर्शिना । (३८९।१)

विभ्रष्टेन पुरा पृष्टो जगाद नयकोविदः ॥ (३८९।२)

विद्युद्विलासतरलाः सुराणामपि संपदः । (३९०।१)

राजन्न नित्यमायुश्च यत्कृते श्रियमीहसे ॥ (३९०।२)

तथापि यदि ते वाञ्छा स्वे राज्ये शत्रुणा हते । (३९१।१)

गत्वा तमेव सेवस्व मौनं कृत्वा कृताञ्जलिः ॥ (३९१।२)

तावच्च सेवको भूत्वा सर्वथा व्यसनालसम् । (३९२।१)

यावत्कोशे च मित्रे च शनकैरुपचीयसे ॥ (३९२।२)

प्रविश्य च मनः प्रीत्या प्रियवादी यथा तथा । (३९३।१)

प्रोत्साहानामकार्येषु कुर्वीथा दुस्तरेष्वरेः ॥ (३९३।२)

ततस्तं संशयापन्नं द्रुतकोशं प्रमादिनम् । (३९४।१)

तैस्तैरुपायैर्द्रव्यैर्वा कुर्वीथाः क्षणसाधनम् ॥ (३९४।२)

इत्युक्ते मुनिना राजा कुत्सिताचारकूणितः । (३९५।१)

मानी नैतत्करोमीति जगादाभिजनोज्ज्वलः ॥ (३९५।२)

तस्य सत्यवतो भावमुपलभ्य मुनिस्ततः । (३९६।१)

दूतो भूत्वा स्वयं संधौ तस्य शत्रुमयो ऽजयत् ॥ (३९६।२)

संधाय मुनिवाक्येन वैदेहः क्षेमदर्शिना । (३९७।१)

विततार सुतां तस्मै विभवं च यथोचितम् ॥ (३९७।२)

कालकवृक्षीयम् ॥ १८ ॥पालयेत्स्वगणं राजा परेषां भेदयेद्गणम् । (३९८।१)

सम्यग्वृत्तेन सत्येन वर्तन्ते हि गणाः सदा ॥ (३९८।२)

गणैर्विजयते राजा चिन्तितैः स्वभृतैस्तथा । (३९९।१)

उपेक्षितैः संहतैश्च तैरेवाशु विपद्यते ॥ (३९९।२)

प्रशाम्यति बहिः कोपो राज्ञां सामादिभिः क्षणात् । (४००।१)

गूढस्तु वेश्मनीवाग्निर्नान्तः कोपो गणोद्भवः ॥ (४००।२)

गणवृत्तम् ॥ १९ ॥दैवतं पितरो यस्य धर्मो यस्य प्रजाहितम् । (४०१।१)

सम्यग्दण्डो व्रतं यस्य स राजा यज्वनां वरः ॥ (४०१।२)

न सत्यं केवलं सत्यमनृतं न तथानृतम् । (४०२।१)

हितं यत्सर्वलोकस्य तत्सत्यं शेषमन्यथा ॥ (४०२।२)

अनृतेनानृताचारश्चिकित्स्यः किल भूभुजा । (४०३।१)

सत्येन सत्यशीलश्च सेव्यो विभवमिच्छता ॥ (४०३।२)

सत्यानृतकम् ॥ २० ॥याजिनः शुद्धसंकल्पास्त्यागिनः पात्रवर्षिणः । (४०४।१)

त्रातारः सर्वधर्माणां कर्तारः पुण्यकर्मणाम् ॥ (४०४।२)

श्रोतारः साधुवचसां भेत्तारो धनहारिणाम् । (४०५।१)

तरन्ति घोरदुर्गाणि परत्रेह च भूमिपाः ॥ (४०५।२)

सदाचारास्तपोयुक्ताः प्रशान्ताः सत्यवादिनः । (४०६।१)

संतरन्ति च दुर्गाणि नारायणपरायणाः ॥ (४०६।२)

दुर्गातितरणम् ॥ २१ ॥असौम्याः सौम्यचरिता मृदवः क्रूरकारिणः । (४०७।१)

भवन्ति पुरुषा लोके तांश्च बुध्येत भूमिपः ॥ (४०७।२)

पुरा बभूव भूपालः प्रेरकः पूरिकापतिः । (४०८।१)

दारुणः पुरुषः क्षुद्रः पिशिताशनचेष्टितः ॥ (४०८।२)

कालेन पञ्चतां यातः स च प्राप्तः शृगालताम् । (४०९।१)

जन्मान्तरकृतैः पुण्यैर्जातं सस्मार दुःखितः ॥ (४०९।२)

आपन्नः कुत्सितं सर्गं निर्वेदाच्छातमानसः । (४१०।१)

परैरप्याहृतं मांसं नाददे फलभोजनः ॥ (४१०।२)

श्मशाननिलयं कोपात्तं विलोक्य शुचिव्रतम् । (४११।१)

ऊचुर्गोमायवः सर्वे निन्दन्तस्तद्विचेष्टितम् ॥ (४११।२)

वसतापि श्मशाने ऽस्मिन्हारितं जडबुद्धिना । (४१२।१)

त्वया मूढव्रतेनेदं स्वादु मांसरसायनम् ॥ (४१२।२)

विपरीतमिदं सर्वं दुनोति हृदयं सताम् । (४१३।१)

अस्मिन्पितृवने घोरे शृगालो यद् अमांसभुक् ॥ (४१३।२)

भुङ्क्ष्वेति तैरभिहितः सो ऽवदद्विमलाशयः । (४१४।१)

न शीलकारणं जातिर्नाश्रमः पुण्यकारणम् ॥ (४१४।२)

किमाश्रमे प्राणिवधः पातकं न प्रचक्षते । (४१५।१)

मनः शुद्धिकृतं सर्वं प्रमाणं कर्म देहिनाम् ॥ (४१५।२)

इति ब्रुवाणं तं सर्वे विज्ञाय दृढनिश्चयम् । (४१६।१)

नोचुः किंचिद् अमर्षेन किंत्वतप्यन्त केवलम् ॥ (४१६।२)

ततः कदाचित्तद्वृत्तं श्रुत्वा व्याघ्रो ऽभिपत्य तम् । (४१७।१)

उवाच मम साचिव्यं शुद्धात्मा भजतां भवान् ॥ (४१७।२)

गोमायुरथ तच्छ्रुत्वा बभाषे विनयानतः । (४१८।१)

स्वाच्छन्द्यममृतं त्यक्त्वा कः सेवां विकटां श्रयेत् ॥ (४१८।२)

संतोषद्रविणं त्यक्त्वा निरायासमनश्वरम् । (४१९।१)

अभ्यर्थयेत कः सेवां दैव्यातङ्ककलङ्किताम् ॥ (४१९।२)

अथवा यदि निर्बन्धात्तत्करोमि भवद्वचः । (४२०।१)

मयैवैकेन भृत्येन भवितव्यं सदा त्वया ॥ (४२०।२)

त्वदेकसंश्रयं भक्त्या न च संघातवासिनम् । (४२१।१)

विनाशयन्ति पिशुना न यथा मां तथा कृथाः ॥ (४२१।२)

एवमुक्त्वा शममयं निष्कामः पूज्यगौरवात् । (४२२।१)

तथेति वादिनस्तस्य व्याघ्रस्यामात्यतां ययौ ॥ (४२२।२)

तमाश्वास्य भुवं नीतमेकं सर्वाधिपं कृतम् । (४२३।१)

व्याघ्रेण वीक्ष्य दुःखाब्धौ पेतुस्तदनुजीविनः ॥ (४२३।२)

व्याघ्राय कल्पितं मांसं निन्युर्गोमायुकेतनम् । (४२४।१)

क्व मांसमिति ते पृष्टा व्याघ्रेण क्षुद्रकारिणः । (४२४।२)

ऊचुश्चौर्येण तन्नीतं शुचिना तव मन्त्रिणा ॥ (४२४।३)

मिथ्याचारं विदित्वा तं दृष्ट्वा मांसं च तद्गृहे । (४२५।१)

क्रोधान्धो हन्तुकामस्तं व्याघ्रः संरम्भमाययौ ॥ (४२५।२)

तमभ्येत्याब्रवीन्माता व्याघ्री पिशुनशङ्किता । (४२६।१)

शुद्धाय तस्मै भृत्याय विमोहात्पुत्र मा क्रुधः ॥ (४२६।२)

बहवः संहता धूर्ताः संमतं सचिवं नवम् । (४२७।१)

मिथ्यादोषेण लिम्पन्ति निर्दोषं क्षुद्रपण्डिताः ॥ (४२७।२)

स्वरूपं विकृतो द्वेष्टि शूरं भीरुर्बुधं जडः । (४२८।१)

कुलीनं हीनजन्मा च दुःशीला च पतिव्रताम् ॥ (४२८।२)

एवं विबोधितो मात्रा तत्त्वमन्विष्य चारतः । (४२९।१)

शुद्धं विज्ञाय तं व्याघ्रः प्रसाद्यासीद्विलज्जितः ॥ (४२९।२)

तमब्रवीच्छृगालो ऽथ स्वस्ति गच्छाम्यहं विभो । (४३०।१)

विमानितस्त्वया वस्तुं नोत्सहे त्यक्तसंविदा ॥ (४३०।२)

गुणवानिति संसत्सु यः स्तुतः साधुभिः पुरा । (४३१।१)

सत्यप्रतिज्ञैर्दोषे ऽपि न स वाच्यो ऽन्यथा पुनः ॥ (४३१।२)

भिन्ने तथास्मिन्संश्लेषे पुनः प्रीतिः सुदुर्लभा । (४३२।१)

इत्युक्त्वा व्याघ्रमामन्त्र्य गोमायुस्तपसे ययौ ॥ (४३२।२)

स कालेन निराहारः शान्तसंसारवासनः । (४३३।१)

वने कलेवरं त्यक्त्वा त्रिदिवं प्रययौ कृती ॥ (४३३।२)

व्याघ्रगोमायुसंवादः ॥ २२ ॥आस्थाय वैतसीं वृत्तिं देशकालौ समीक्ष्य ये । (४३४।१)

न सन्ति तिष्ठन्त्युच्चैर्वा न ते यान्ति पराभवम् ॥ (४३४।२)

सागरः सरितः सर्वाः पुरा पप्रच्छ कौतुकात् । (४३५।१)

युष्मत्प्रवाहेष्वखिलान्पश्याम्युन्मूलितान्द्रुमान् ॥ (४३५।२)

एते विशन्ति मां वृक्षा हृताः कूलंकषैर्जलैः । (४३६।१)

वेतसं न तु पश्यामि कस्मादत्र तटोद्भवम् ॥ (४३६।२)

समुद्रेणेति पृष्टासु नदीषु प्राह जाह्नवी । (४३७।१)

ह्रियमाणः सदाम्भोभिर्विनमत्येव वेतसः ॥ (४३७।२)

हन्तुं न शक्यास्ते वृक्षा महौघैर्विनमन्ति ये । (४३८।१)

त्रुट्यन्ति त्रासादेवान्ये द्रुमा मूर्खा इवोद्धताः ॥ (४३८।२)

एतद्गाङ्गं वचः श्रुत्वा तथेत्यूचे सरित्पतिः । (४३९।१)

मेने च वैतसीं वृत्तिं श्रेयसे देशकालयोः ॥ (४३९।२)

सरित्सागरसंवादः ॥ २३ ॥राज्ञां धनं निजा बुद्धिर्दाक्ष्यं चोत्साहशालिनाम् । (४४०।१)

अलसा बुद्धिहीनाश्च सर्वथा विपदां पदम् ॥ (४४०।२)

उष्ट्रः परेण तपसा प्रजापतिवरात्पुरा । (४४१।१)

आलस्योपहतो ग्रीवामवाप शतयोजनीम् ॥ (४४१।२)

आसने चोपविष्टो ऽथ तया पीलुवनेषु सः । (४४२।१)

प्राणयात्रां सदा चक्रे मन्यमानो महत्सुखम् ॥ (४४२।२)

दुर्दिनाभिहते काले कदाचित्तस्य जम्बुकैः । (४४३।१)

क्षुत्क्षामैर्भक्षिता ग्रीवा दीर्घा सा मण्डलीकृता ॥ (४४३।२)

उष्ट्रग्रीविकम् ॥ २४ ॥कुलीनान्विदिताचारान्राजा कर्मसु योजयेत् । (४४४।१)

पदे महति विन्यस्ताः संशयायैव दुर्जनाः ॥ (४४४।२)

उवास श्वा कृपापात्रमाश्रमे कस्यचिन्मुनेः । (४४५।१)

स दृष्ट्वा द्वीपिनं घोरं कदाचिदवदद्भयात् । (४४५।२)

भगवन्नेष मां द्वीपी क्षुधितो हन्तुमागतः ॥ (४४५।३)

पाहि पाहीति तेनोक्तः स मुनिः करुणानिधिः । (४४६।१)

एतत्तुल्यो भवेत्युक्त्वा तं चक्रे द्वीपिविग्रहम् ॥ (४४६।२)

सो ऽपि श्वा द्वीपितां प्राप्तस्त्रस्तो व्याघ्रात्पुनर्मुनिम् । (४४७।१)

त्रायस्वेत्यभिधायैव व्याघ्रतां तद्गिरा ययौ ॥ (४४७।२)

सो ऽपि मत्तगजाद्भीतः कालेन मदमन्थरात् । (४४८।१)

मुनिना कल्पितां प्रीत्या प्राप्तो मत्तगजेन्द्रताम् ॥ (४४८।२)

सो ऽपि पञ्चाननाद्भीतः करालात्तालकेसरात् । (४४९।१)

यातस्तच्छासनादेव सहसा मृगराजताम् ॥ (४४९।२)

अष्टपादं महादंष्ट्रं दृष्ट्वा शरभमागतम् । (४५०।१)

स विषण्णो मुनिगिरा बभूव शरभः क्षणात् ॥ (४५०।२)

कालेन शरभाकारः सर्वप्राणिभयंकरः । (४५१।१)

स जातदर्पः सहसा तं मुनिं हन्तुमुद्ययौ ॥ (४५१।२)

अपध्वस्तस्ततस्तेन मुनिना हुंकृतेन सः । (४५२।१)

स बभूव पुनर्दीनः क्षणादशुचिविग्रहः ॥ (४५२।२)

इत्यविज्ञातशीलेभ्यो हीनेभ्यो वितरञ्श्रियम् । (४५३।१)

कुलाचारम् अनालोच्य राजा पतति संशये ॥ (४५३।२)

श्वऋषिसंवादः ॥ २५ ॥नयम् एवंविधं ज्ञात्वा राजदण्डेन गामिमाम् । (४५४।१)

सर्वकामदुघां वीरः पालयेन्न तु पीडयेत् ॥ (४५४।२)

वसुहोमो ऽङ्गनृपतिर् हिमवच्छिखरे पुरा । (४५५।१)

अवदद्यौवनाश्वेन पृष्टो दण्डस्य संभवम् ॥ (४५५।२)

धृतो वर्षसहस्रं प्राङ्मूर्ध्ना गर्भः प्रजासृजा । (४५६।१)

क्षुतेन सहसोत्सृष्टः स श्रीमान्क्षुप इत्यभूत् ॥ (४५६।२)

अत्रान्तरे जगत्सर्वमाशासनमयन्त्रणम् । (४५७।१)

निर्मर्यादं विलोक्येदं व्याकुलो ऽभूत्प्रजापतिः ॥ (४५७।२)

अथास्य वचसा रुद्रः प्रययौ दण्डतां स्वयम् । (४५८।१)

दंष्ट्री चतुर्भुजो दीप्तः श्यामोष्ठचरणो जटी ॥ (४५८।२)

देवस्तं विष्णवे प्रादाद्विष्णुरङ्गिरसे ददौ । (४५९।१)

सो ऽपि शक्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ततः ॥ (४५९।२)

स मुनिभ्यो ददौ ते ऽपि दिक्पतिभ्यो क्षुपाय ते । (४६०।१)

क्षुपश्च मनवे प्रादाद्दण्डं धर्मस्य गुप्तये ॥ (४६०।२)

तस्मिन्सम्यक्प्रणिहिते रक्षायै पूततेजसि । (४६१।१)

लभन्ते शाश्वतं वीरा यशः स्वर्गं च भूमिपाः ॥ (४६१।२)

इत्युक्तम् अङ्गराजेन मांधाता पृथिवीपतिः । (४६२।१)

निशम्योत्फुल्लनयनः सादरं तमपूजयत् ॥ (४६२।२)

वसुहोमोपाख्यानम् ॥ २६ ॥कामलोभोद्भवं पापं राज्ञो ब्राह्मणसेवया । (४६३।१)

पुनश्चाकरणाद्दानात्कीर्तनाच्च विनश्यति ॥ (४६३।२)

त्रयी त्राता ततो धर्मं भजते त्यक्तकिल्बिषः । (४६४।१)

इत्यरिष्टेन पृष्टः प्राङ्मुनिः कामर्दको ऽब्रवीत् ॥ (४६४।२)

कामन्दारिष्टसंवादः ॥ २७ ॥शीलमाभरणं राज्ञां सौजन्यं विदुषामिव । (४६५।१)

शीलेन राजते लक्ष्मीर्वसन्तेनेव मञ्जरी ॥ (४६५।२)

राजसूये श्रियं दृष्ट्वा तव द्वेषविषाकुलः । (४६६।१)

दुर्योधनः पुरा पित्रे द्यूते कामं न्यवेदयत् ॥ (४६६।२)

धृतराष्ट्रस्तमवदत्पुत्र मा भव विप्लुतः । (४६७।१)

प्रवर्तन्तां तवाप्यन्ते यज्ञा विपुलसंपदः ॥ (४६७।२)

शीलवान्प्राप्स्यसि सदा लक्ष्मीं पाण्डुसुताधिकः । (४६८।१)

न हि शीलवतः किंचिद्विद्यते भुवि दुर्लभम् ॥ (४६८।२)

शीलं राज्ञां दिशां चन्द्रस्तारुण्यं हरिणीदृशाम् । (४६९।१)

मधुमासश्च वृक्षाणां मनोहार्यं विभूषणम् ॥ (४६९।२)

विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मतिः । (४७०।१)

परलोके धनं धर्मः शीलं तु निखिलं धनम् ॥ (४७०।२)

शीलवित्तोचितं शक्रः प्रदीप्तविभवं पुरा । (४७१।१)

बृहस्पतिपुरः प्रायात्प्रह्लादं ब्राह्मणाकृतिः ॥ (४७१।२)

श्रेयो वदेति विनयाद्दैत्येन्द्रस्तेन शिष्यवत् । (४७२।१)

पृष्टो बभाषे कालेन प्रजाकार्यैकसक्तधीः ॥ (४७२।२)

त्रैलोक्यराज्यं सम्प्राप्तं मया शीलवता सदा । (४७३।१)

शृणोति विद्या विदुषां कवीनां संशये वचः ॥ (४७३।२)

अनिर्णीतम् असंस्पृष्टम् अनाख्यातम् अचिन्तितम् । (४७४।१)

सहसा न भजेत्किंचिदपि स्वादु विचारधीः ॥ (४७४।२)

एतदेव हितं विप्र सर्वेषामपि देहिनाम् । (४७५।१)

वरं गृहाण तुष्टो ऽहं तव प्रणयसेवया ॥ (४७५।२)

इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तुष्टः प्रोवाच वृत्रहा । (४७६।१)

सर्वं देहि निजं मह्यं शीलं शीलवतां वर ॥ (४७६।२)

श्रुत्वैतत्सत्यवाग्दैत्यो ददानीति तमब्रवीत् । (४७७।१)

शक्रो ऽपि तद्गिरा प्राप्य प्रययौ द्विजवेशभृत् ॥ (४७७।२)

गते तस्मिन्महोत्साहे छायारूपो वराकृतिः । (४७८।१)

प्रह्लादविग्रहात्तूर्णं निर्ययौ पुरुषो बहिः ॥ (४७८।२)

को ऽसीति पृष्टस्तेनाथ सो ऽवदद्दैत्यभूपतिम् । (४७९।१)

वितीर्णो ऽद्य त्वया कामादहं शीलाभिधो गुणः ॥ (४७९।२)

उक्त्वेति शक्रं याते ऽस्मिन् अपरो निरगात्ततः । (४८०।१)

सो ऽपि पृष्टो ऽवदद्दैत्यं धर्मो ऽहं शीलमार्गगः ॥ (४८०।२)

विनिःसृतस्तृतीयो ऽपि सत्यम् अस्मीत्युवाच ताम् । (४८१।१)

अवदद्वित्तमस्मीति चतुर्थो ऽप्यथ निर्गतः । (४८१।२)

अहं बलमिति क्षिप्रं निर्यातः पञ्चमो ऽवदत् ॥ (४८१।३)

ततः कमलपर्यङ्कस्थिता कमललोचना । (४८२।१)

प्रह्लादवक्रान्निर्गत्य जगाद कमला स्वयम् ॥ (४८२।२)

व्रजाम्यहं सहस्राक्षं यस्ते शिष्यो ऽभवद्द्विजः । (४८३।१)

तस्मै त्वया वितीर्णं हि शीलं शीलविभूषण ॥ (४८३।२)

शीलादनुगतो धर्मः सत्यं तदनुयायि च । (४८४।१)

यातं वित्तं च तन्मूलं बलं चैतन्निबन्धनम् ॥ (४८४।२)

एतेषु सुरराजस्य प्रविष्टेषु क्रमाद्वपुः । (४८५।१)

शीलाश्रयां श्रियं विद्धि मामपि प्रस्थितां विभो ॥ (४८५।२)

इत्युक्त्वा शक्रसदनं ययौ लक्ष्मीर्विहाय तम् । (४८६।१)

एवं शीलोद्भवाः सर्वा दुर्योधनविभूतयः ॥ (४८६।२)

इत्युक्तो ऽप्याम्बिकेयेन न शशाम सुयोधनः । (४८७।१)

पूज्येषु विमुखा मोहात्सर्वथा हि मुमूर्षवः ॥ (४८७।२)

शीलवर्णनम् ॥ २८ ॥एतत्पितामहेनोक्तं श्रुत्वा सर्वं नृपोचितम् । (४८८।१)

स्मृत्वा दुर्योधनकथां निःश्वस्योवाच धर्मजः ॥ (४८८।२)

आशा ममाभूद्विपुला सततं धृतराष्ट्रजे । (४८९।१)

यथा वननिवृत्तेषु सा मास्मासु विधास्यति ॥ (४८९।२)

सर्वथा युद्धरुचिना प्रत्याख्याते जनार्दने । (४९०।१)

आशा विफलतां नीता सा तेन मम संवृता ॥ (४९०।२)

तस्माद्वैपुल्यमायातास्तद्भङ्गे दुःसहाः शुचः । (४९१।१)

निवर्तन्ते कथं नाम कथ्यतां मे पितामह ॥ (४९१।२)

पृष्टो युधिष्ठिरेणेति पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत् । (४९२।१)

आशा सुमहती पार्थ दशा जीवितहारिणी ॥ (४९२।२)

हैहयो राजपुत्रः प्राक्सुमित्रो नाम कानने । (४९३।१)

जवादनुससारैकं कुरङ्गं वेगवत्तरम् ॥ (४९३।२)

समेषु तरुकुञ्जेषु श्वभ्रेषु विषमेषु च । (४९४।१)

मृगानुसारी सुचिरात्स धन्वी क्लममाययौ ॥ (४९४।२)

ततस्तपोवनं प्राप्य दृष्टनष्टे मृगे पुनः । (४९५।१)

आशाविनाशसंतप्तो मुनीनामविशत्सभाम् ॥ (४९५।२)

स तान्प्रणम्य पप्रच्छ कष्टामाशां महत्तमाम् । (४९६।१)