नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

एकच्छत्रां महीं राज्ञि प्रशासति युधिष्ठिरे । (२।१)

नाश्रूयतार्तिजः शब्दो न चादृश्यत याचकः ॥ (२।२)

यशसा धर्मवीरस्य तस्य व्याप्ते जगत्त्रये । (३।१)

राघवादिकथाबन्धेष्वभून् मन्दाचरो जनः ॥ (३।२)

धृतराष्ट्रः सविदुरो गान्धारी च पतिव्रता । (४।१)

सततं दैवतं तस्य बभूवुः प्रतिमां विना ॥ (४।२)

राज्ञः षड्रसवैचित्र्यवेशवारविधायिनः । (५।१)

भोजने धृतराष्ट्रस्य स सूदान्स्वयमैक्षत ॥ (५।२)

तच्छासनान्नाप्रियाणि कुरुवृद्धस्य पाण्डवाः । (६।१)

अश्लीलं ददतः सर्वे प्रतिवादं प्रचक्रिरे ॥ (६।२)

राजार्हं भोजनं भुङ्क्ते सर्वमेवाम्बिकासुतः । (७।१)

इति विश्राव्य गूढं तु सो ऽभवत्फलभोजनः ॥ (७।२)

अहो व्रतवतस्तस्य जापिनः क्षितिशायिनः । (८।१)

जायासखस्य वैराग्यं बुबुधे न युधिष्ठिरः ॥ (८।२)

एवं निवसतां तेषां मिथः प्रणयशालिनाम् । (९।१)

काले प्रवाहिनि ययुः समाः पञ्चाधिका दश ॥ (९।२)

कदाचिदथ संस्मृत्य भीमः कौरवदुर्नयान् । (१०।१)

चकार तद्वधकथां बहुशब्दं च दुर्मदः ॥ (१०।२)

धृतराष्ट्रो जितक्रोधस्तदाकर्ण्य वधूसखः । (११।१)

विधायाश्रुतवत्सर्वमभूत्संन्यासलालसः ॥ (११।२)

ततस्तस्यातिनिर्वेदाद् भावभ्रमपराङ्मुखम् । (१२।१)

बभूव शमकामस्य वैराग्याभरणं मनः ॥ (१२।२)

वियोगशतदग्धानामवमानविषाशिनाम् । (१३।१)

सर्वत्यागः सुखायैव निर्वाणामृतनिर्झरः ॥ (१३।२)

स युधिष्ठिरमभ्येत्य वनवाससमुत्सुकः । (१४।१)

उवाच नियमक्षामो दमोपशममन्थनम् ॥ (१४।२)

वर्णाश्रमगुरो राजन्ननुजानीहि पार्थ माम् । (१५।१)

दशां वृद्धोचितां लब्धुं व्रजाम्येष तपोवनम् ॥ (१५।२)

इयं भवसुखास्वादरतिस्तत्परचेतसाम् । (१६।१)

नृणामजीर्णतृष्णेव सततं परिवर्धते ॥ (१६।२)

स्पृश मां पुण्यगन्धेन वपुषा धर्मनन्दन । (१७।१)

स्वस्ति ते पाहि पृथिवीं पुत्रवत्पश्य च प्रजाः ॥ (१७।२)

कोशदुर्गबलादाने कुर्वीथा यत्नमुत्तमम् । (१८।१)

गूढमन्त्रः प्रजापाल उन्मूला हि नृपश्रियः ॥ (१८।२)

इत्युक्त्वा मूर्ध्न्युपाघ्राय निराहारः कृशो नृपम् । (१९।१)

कम्पमानतनुर्वृद्धो बभूव गमनोत्सुकः ॥ (१९।२)

तं साश्रुलोचनो राजा ययाचे रचिताञ्जलिः । (२०।१)

मामुत्सृज्य कथं नाम गन्तुमर्हसि काननम् ॥ (२०।२)

त्वत्पादसेवासंतोषं त्यक्तुं नाहमिहोत्सहे । (२१।१)

वीतरागस्य ते तात गृहेष्वेव तपोवनम् ॥ (२१।२)

इति तेनार्थ्यमानो ऽपि बुबुधे न यदा स तत् । (२२।१)

तदा सत्यवतीसूनुर्मुनिः स्वयमुपाययौ ॥ (२२।२)

स धर्मराजमभ्येत्य बभाषे ज्ञानलोचनः । (२३।१)

त्यज्यतामेष भूपाल वृद्धो यातु तपोवनम् ॥ (२३।२)

श्रुतस्य वयसो बुद्धेर्विवेकस्य कुलस्य च । (२४।१)

सुपक्वमनसां काले वैराग्यं परमं फलम् ॥ (२४।२)

जराशुभ्रेषु केशेषु प्रशान्ते विषयादरे । (२५।१)

तपोवनात्परं मन्ये भूषणं न शरीरिणाम् ॥ (२५।२)

इत्युक्त्वान्तर्हिते व्यासे विषण्णेन महीभुजा । (२६।१)

कृच्छ्रादिव तथेत्युक्तो जहर्ष कुरुपुंगवः ॥ (२६।२)

स कृत्वा भीष्ममुख्यानां गुरूणां श्राद्धमुत्तमम् । (२७।१)

महार्हः विपुलं दानं ददौ ब्राह्मणसंमतम् ॥ (२७।२)

ददतस्तस्य नो विघ्नं चक्रिरे पाण्डुनन्दनाः । (२८।१)

भीमस्तु कोपताम्राक्षो धनंजयमभाषत ॥ (२८।२)

किल्बिषं यैः कृतं घोरं पुरास्मासु बहुच्छलम् । (२९।१)

कौरवाणां कथं श्राद्धे तेषां वित्तव्ययं सहे ॥ (२९।२)

यातु दुर्योधनः पापो नरकं सहितो ऽनुजैः । (३०।१)

वयं श्राद्धं करिष्यामः स्वयं शंतनुनन्दने ॥ (३०।२)

इति ब्रुवाणमसकृन्निवार्य पवनात्मजम् । (३१।१)

नैतद्वाच्यं पुनरिति प्रोवाच श्वेतवाहनः ॥ (३१।२)

अथ प्रतस्थे गान्धार्या सह राजाम्बिकासुतः । (३२।१)

गावल्गनिसखः पौरानामन्त्र्य विदुरानुगः ॥ (३२।२)

पुत्रैरुदश्रुनयनैः स्नुषाभिश्चार्थिता भृशम् । (३३।१)

कुन्ती तपोवनरुचिं नात्यजद्देवरानुगा ॥ (३३।२)

अथाग्रे सहितः कुन्त्या धृतराष्ट्रः सहानुजः । (३४।१)

राजर्षिजुष्टं विपिनं विवेश विशदाशयः ॥ (३४।२)

तत्र राजर्षिवर्येण शतयूपेन संगतः । (३५।१)

जटावल्कलभृच्चक्रे सानुजः सुचिरं तपः ॥ (३५।२)

तं तीव्रनियमक्षामं नारदाद्या महर्षयः । (३६।१)

कृतकृत्यतया प्राप्तं द्रष्टव्या द्रष्टुमाययुः ॥ (३६।२)

सर्वाभिर्भरतस्त्रीभिः सहितास्ते महारथाः । (३७।१)

निधाय काननोपान्ते चतुरङ्गं महद्बलम् ॥ (३७।२)

अपनीतसितच्छत्त्रचामराः पादचारिणः । (३८।१)

तपोवनं प्रविविशुर्धृतराष्ट्रेण सेवितम् ॥ (३८।२)

ते प्रणम्याम्बिकासूनुं जननीं संजयं तथा । (३९।१)

विषण्णाः प्रययुर्मूर्च्छां स्नायुशेषान्विलोक्य तान् ॥ (३९।२)

धृतराष्ट्रो ऽपि राजानं संजयेन निवेदितम् । (४०।१)

पप्रच्छ कुशलं कोशे पौरे जनपदे तथा ॥ (४०।२)

तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा कुरुवृद्धं युधिष्ठिरः । (४१।१)

विदुरः क्वेति पप्रच्छ स च पृष्टस्तमब्रवीत् ॥ (४१।२)

वायुभक्षो ऽस्थिशेषाङ्गः स्वेच्छाचारी निरम्बरः । (४२।१)

विदुरो ऽस्मिन्वने पुत्र दृश्यते न च दृश्यते ॥ (४२।२)

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण समभ्यायाद्यदृच्छया । (४३।१)

विदुरो धूलिदिग्धाङ्गो बिल्वमात्रमुखः कृशः ॥ (४३।२)

आश्रमे स जनं दृष्ट्वा पलायनपरो ऽभवत् । (४४।१)

तमन्वधावदेकाकी साश्रुनेत्रो युधिष्ठिरः ॥ (४४।२)

दृश्यः क्वचिददृश्यश्च विदुरस्तमनादरात् । (४५।१)

अपश्यद्वीतरागाणां तृणे राज्ञि च तुल्यता ॥ (४५।२)

स वृक्षमूलमाश्रित्य ज्ञानदेहो ज्वलन्निव । (४६।१)

उक्तो युधिष्ठिरो ऽस्मीति राज्ञा संभाषणार्थिना ॥ (४६।२)

निर्निमेषेक्षणो मौनी तं वीक्ष्य क्षपिताशयः । (४७।१)

नेत्रप्राणेन्द्रियैः क्षिप्रं तमेव सहसाविशत् ॥ (४७।२)

देहं निर्मोकवत्त्यक्त्वा प्रविष्टे विदुरे नृपः । (४८।१)

विहाय राजसं भावं बभूव ज्ञाननिर्भरः ॥ (४८।२)

दग्धुमभ्युद्यतं क्षत्तुरथ तत्र कलेवरम् । (४९।१)

युधिष्ठिरं व्योमचरा ज्ञानसिद्धा न्यवारयन् ॥ (४९।२)

ततः समेत्य तत्सर्वं धृतराष्ट्राय भूपतिः । (५०।१)

निवेद्य तस्थौ निर्दुःखः सानुजो मातुरन्तिके ॥ (५०।२)

फलाहारः क्षमाशायी क्षपयित्वाथ शर्वरीम् । (५१।१)

प्रातर्दत्त्वा यथाकामं द्विजेभ्यो रत्नकाञ्चनम् ॥ (५१।२)

राजर्षिभिः सहासीनं प्रणम्य कुरुपुंगवम् । (५२।१)

ददर्श तेजसां राशिं प्राप्तं सत्यवतीसुतम् ॥ (५२।२)

व्यासो ऽपि धर्मतनयं संभाव्य रचिताञ्जलिम् । (५३।१)

यतिधर्मेण तां सिद्धिं श्लाघ्यां क्षत्तुरपूजयत् ॥ (५३।२)

अर्थितः क्षत्रवृद्धेन गान्धार्या पृथया तया । (५४।१)

परलोकगतान्सर्वान्भूपालान्सह कौरवैः ॥ (५४।२)

अदर्शयत्कुरुस्त्रीणां व्यासः स्वर्गनदीजले । (५५।१)

साध्व्यो ऽपि ताननुययुर्विमानैस्त्यक्तविग्रहाः ॥ (५५।२)

अथ धर्मात्मजो राजा तत्र सप्तर्षिसेविते । (५६।१)

मासं स्थित्वा पुरं प्रायात्कुरुवृद्धेन चोदितः ॥ (५६।२)

रथाश्वकुञ्जरानीकैः स गत्वा निःश्वसन्मुहुः । (५७।१)

अकाम इव कृच्छ्रेण राजधानीं समाविशत् ॥ (५७।२)

अथ धर्मेण वसुधां धर्मराजस्य शासतः । (५८।१)

याति काले सुरमुनिर्नारदः समुपाययौ ॥ (५८।२)

धृतराष्ट्रकथां पृष्टः पूजितः स महीभुजा । (५९।१)

उवाच राजन्यातो ऽसौ राजर्षिः परमां गतिम् ॥ (५९।२)

संवत्सरं वायुभक्षो वर्षं च त्यक्तभोजनः । (६०।१)

कन्दुकाकारवदनो दुर्लक्ष्यः सो ऽभवत्कृशः ॥ (६०।२)

ततः स वह्नींस्तत्याज मुमुक्षुर्निष्क्रियो मुनिः । (६१।१)

कानने ते ऽप्यवर्तन्त जरत्तरुनिरन्तरे ॥ (६१।२)

तत्र प्रियासखो राजा कुन्त्या सह महामतिः । (६२।१)

वनं प्रज्वलितं दृष्ट्वा समाधिं विदधे परम् ॥ (६२।२)

अव्याप्ता व्यापकाः स्वच्छाः स्वयं गलितवृत्तयः । (६३।१)

स्फुटब्रह्माण्डविवरास्ते धाम परमं ययुः ॥ (६३।२)

एवं शमाङ्कुरस्तेषां सर्वसंन्यासपल्लवः । (६४।१)

स्वान्तप्रकाशकुसुमः फलितो ज्ञानपादपः ॥ (६४।२)

ततो दावाग्निना तेन दग्धास्ते बन्धुना यथा । (६५।१)

संजयस्तु व्रतक्षामो यातस्तुहिनभूधरम् ॥ (६५।२)

श्रुत्वैतत्पाण्डुतनयो व्याप्तः शोककृशानुना । (६६।१)

शुशोच सानुजः कुन्तीं ससुतं च कुरूद्वहम् ॥ (६६।२)

ततः प्रयाते देवर्षौ राजा कृत्वा जलक्रियाम् । (६७।१)

तानेवोद्दिश्य विपुलं ददौ द्रविणमक्षयम् ॥ (६७।२)

सो ऽथ धैर्यं समालम्ब्य शोकमुत्सार्य देहजम् । (६८।१)

संसारासारतां ध्यायन्विवेकशरणो ऽभवत् ॥ (६८।२)

भावाः स्वभावविशरारव एव तेषु सक्तं मनो न विरहे सहते ऽनुतापम् । (६९।१)

तत्सर्वथा प्रियवियोगविषाहतानां शान्त्यै सुधा तनुभृतां विपुलो विवेकः ॥ (६९।२)