नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । (१।१)

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ (१।२)

आसूर्यकिरणाक्रान्ताज्जगतो जनगोचरात् । (२।१)

पुण्यधाम्नि कुरुक्षेत्रे समायातेषु राजसु ॥ (२।२)

एकीभूतेषु सैन्येषु कुरुपाण्डवसंगरे । (३।१)

वृद्धबालावशेषासु दिक्षु यातासु शून्यताम् ॥ (३।२)

दारुणेषु निमित्तेषु प्रादुर्भूतेषु सर्वतः । (४।१)

मिथो दृष्टिपथं याते पताकाभिर्बलद्वये ॥ (४।२)

सोत्साहं दध्मतुः शङ्खं हृषीकेशधनंजयौ । (५।१)

ययोर्गम्भीरघोषेण भुवनानि चकम्पिरे ॥ (५।२)

विषमस्थो न हन्तव्यो न च सेनाविनिर्गतः । (६।१)

न निवृत्ते रणे चेति मर्यादां चक्रिरे नृपाः ॥ (६।२)

अत्रान्तरे समभ्येत्य पाराशर्यो मुनीश्वरः । (७।१)

विषण्णं मन्दिरगतं धृतराष्ट्रमभाषत ॥ (७।२)

वीराणां भूमिपालानामशेषे ऽस्मिन्समागमे । (८।१)

क्षत्रस्य संक्षयो राजन्विषमः समुपस्थितः ॥ (८।२)

दिव्यं गृहाण नयनं स्वयं युद्धं विलोकय । (९।१)

इत्युक्ते मुनिना राजा जगादाकुलिताशयः ॥ (९।२)

भगवान्बन्धुनिधनं नाहं द्रष्टुं समुत्सहे । (१०।१)

भाव्यस्यावश्यभावित्वान्न च वारयितुं क्षमः ॥ (१०।२)

इत्युक्तवति भूपाले संजयं वरदो मुनिः । (११।१)

विधाय दिव्यनयनं पुनः क्षितिपमभ्यधात् ॥ (११।२)

अयं ते निखिलं युद्धं कथयिष्यति संजयः । (१२।१)

नास्य किंचिदविज्ञातं दिव्यदृष्टेर्भविष्यति ॥ (१२।२)

कृतान्तो जृम्भते राज्ञां धृतराष्ट्र तवानयात् । (१३।१)

दृश्यन्ते दुर्निमित्तानि क्षयकर्णेजपानि यत् ॥ (१३।२)

सौरेण पीडिता गाढं रोहिणी ज्वलिता दिशः । (१४।१)

विपरीता प्रसूतिश्च कबन्धेनावृतो रविः ॥ (१४।२)

क्रव्यादैरावृतं व्योम मेघा वर्षन्ति शोणितम् । (१५।१)

किमन्यद्राजमहिषी हा मही न भविष्यति ॥ (१५।२)

प्रदक्षिणशिखो वह्निः प्रसादो मनसस्तथा । (१६।१)

लक्षव्यक्तं जयस्यैतद्धर्मो यत्रास्ति तत्र सः ॥ (१६।२)

शतान्येकेन जीयन्ते नैको जेयः शतैरपि । (१७।१)

तरला ह्यसिधारेयं निश्चयो नात्र गण्यते ॥ (१७।२)

इत्युक्त्वान्तर्हिते क्षिप्रं मुनीन्द्रे संजयं नृपः । (१८।१)

पप्रच्छ द्वीपसंस्थानं स च पृष्ठो ऽभ्यभाषत ॥ (१८।२)

राजन्विशाले शीतांशोर्मण्डले दर्पणाकृतौ । (१९।१)

स्फारं सुदर्शनं द्वीपं निखिलं प्रतिबिम्बितम् ॥ (१९।२)

एकतः पिप्पलाच्छायम् अन्यतः शशकाकृति । (२०।१)

द्वीपे ऽस्मिन् मण्डलाकारे लवणाम्बुधिवेष्टिते । (२०।२)

कर्णिकेवाम्बुजे प्रांशुर्मध्ये कनकपर्वतः ॥ (२०।३)

शयाना भूधराश्चान्ये पार्श्वयोस्तस्य भूभृतः । (२१।१)

स्थिता हिमालयमुखाः स्पृशन्तः पूर्वपश्चिमम् ॥ (२१।२)

हिमवान्हेमकूटश्च निषदश्चेति दक्षिणे । (२२।१)

उत्तरे शृङ्गवान्नीलः श्वेतश्चेति महाबलाः ॥ (२२।२)

एषां रत्नविचित्राणाम् अन्तरे वर्षभूमयः । (२३।१)

कर्मभूर्भारतं वर्षमन्याश्च फलभूमयः ॥ (२३।२)

हरिवर्षमुखेष्वेव प्रजासर्गः स्मरोपमः । (२४।१)

स्थानं सुकृतिनां यत्र विख्याता गण्डिका इति ॥ (२४।२)

जम्बूखण्डं तथा मेरोरधो यत्फलविस्रुता । (२५।१)

जाता जम्बूनदी शुभ्रा जाम्बुनदविधायिनी ॥ (२५।२)

उत्तराः कुरवः पीत्वा तामेव गतमृत्यवः । (२६।१)

दिवस्पृशस्तरेस्तस्य नाम्नेदं द्वीपमुच्यते ॥ (२६।२)

इत्युक्त्वा संजयो गत्वा कुरुक्षेत्रे रणाङ्गणे । (२७।१)

समेत्य धृतराष्ट्राय शशंस स्वभटक्षयम् ॥ (२७।२)

जम्बूखण्डनिर्माणम् ॥ १ ॥शृणु राजन्हतानन्तसामन्तः शन्तनोः सुतः । (२८।१)

विदधे पाण्डुपुत्राणां यथा विजयसंशयम् ॥ (२८।२)

वज्रसूचीमुखाख्याभ्यां व्यूहाभ्यां राजकुञ्जरैः । (२९।१)

मिथो व्यूढेष्वनीकेषु गाङ्गेयेनार्जुनेन च ॥ (२९।२)

तस्मिन्क्षत्त्रक्षयक्षेत्रे सर्वक्षत्त्रसमागमे । (३०।१)

दुर्योधने ऽतिसंरब्धे पृथुसैन्याभिमानिनि ॥ (३०।२)

गाङ्गेयशङ्खनादेन समुद्भूते बलार्णवे । (३१।१)

शङ्खशब्देन पार्थानां पाञ्चजन्यानुयायिना ॥ (३१।२)

पूरिते भुवनाभोगे दिक्षु विस्फूर्जितास्विव । (३२।१)

सर्वसेनाश्रयः श्रीमान्विजयो ऽच्युतसारथिः ॥ (३२।२)

ददर्श कुरुसेनासु गुरुसंबन्धिबान्धवान् । (३३।१)

निजप्रतापदहने स तेषां शलभायितम् । (३३।२)

मत्वा जगाद गोविन्दं विषण्णः करुणानिधिः ॥ (३३।३)

अहो बत विमूढानां राज्यलेशे सुखाय नः । (३४।१)

कृष्ण बन्धुवधे ऽप्यस्मिन्ससंरम्भो ऽयमुद्यमः ॥ (३४।२)

अवतीर्य सदाचारस्तुतिक्रम्यकुलस्थितिम् । (३५।१)

कथं गुरुवधप्राप्यां भजेदस्मद्विधः श्रियम् ॥ (३५।२)

इत्युक्त्वा सास्रुनयनो बीभत्सुः कृपया रथे । (३६।१)

करादुत्सृज्य गाण्डीवं निषसाद विषादवान् ॥ (३६।२)

श्रीमद्भगवद्गीतासु प्रथमो ऽध्यायः ॥ २ ॥तं दृष्ट्वा शोकविवशं जगाद मधुसूदनः । (३७।१)

अकाण्डे धैर्यसारस्य केयं कातरता तव ॥ (३७।२)

तरस्वी क्षत्रियो मानी प्राणैरपि यशःक्रयी । (३८।१)

निजां कुलस्थितिं पार्थ न धर्म्यां हातुमर्हसि ॥ (३८।२)

संयुक्तं वा वियुक्तं वा नित्यं देहेन देहिनम् । (३९।१)

विश्वमायाप्रपञ्चे ऽस्मिन्को ऽनुशोचति तत्त्वधीः ॥ (३९।२)

सुखाद्यवस्था देहस्य काले काले यथाविधाः । (४०।१)

देहिनो ऽस्य तथा देहाः सतः सत्ताविवर्जिताः ॥ (४०।२)

विषयेन्द्रियसंयोगान्क्षयिनो हर्षशोकदान् । (४१।१)

सहते यो विलुप्तात्मा निर्वाणं तस्य शाश्वतम् ॥ (४१।२)

अजस्य पुराणस्य देहिनो ऽस्याविनाशिनः । (४२।१)

जीर्णपर्णपरावृत्तितुल्येयं देहकल्पना ॥ (४२।२)

आदिमध्यावसानेषु व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणः । (४३।१)

सत एवास्य सततं न विरामः शरीरिणः ॥ (४३।२)

अयशस्यमतस्त्यक्त्वा संकोचं विपुलाशयः । (४४।१)

जयाजयौ समं मत्वा विश स्वर्गोन्मुखो रणम् ॥ (४४।२)

आस्थाय यौगिकीं बुद्धिं कर्मबन्धविवर्जितः । (४५।१)

शुष्कवेदक्रियाहीनं गुणातीतं पदं भुज ॥ (४५।२)

सर्ववेदेषु विदुषामेतदेव प्रयोजनम् । (४६।१)

जलाशयेषु पूर्णेषु यथा सलिलहारिणाम् ॥ (४६।२)

निःसङ्गः फलसंन्यासी कुरु कर्म सदोदितः । (४७।१)

परमेश्वरमेवाहिवाणिज्यं हि फलार्थिनाम् ॥ (४७।२)

यदा ते वीतमोहस्य बुद्धिर्यास्यति निर्वृतिम् । (४८।१)

कृती भविष्यसि तदा श्रुतेष्वर्थेष्वनादरः ॥ (४८।२)

इति ब्रुवाणः पार्थेन स्थितप्रज्ञस्य लक्षणम् । (४९।१)

पृष्टः समाधिसक्तस्य भगवानित्यभाषत ॥ (४९।२)

ईश्वरादपरो नाहमिति स्वानन्दनिर्भरः । (५०।१)

निरस्ताखिलसंकल्पः स्थितप्रज्ञो ऽभिधीयते ॥ (५०।२)

आस्ते कूर्म इवाङ्गानि कामान्संवृत्ययः श्रयम् । (५१।१)

विषयाध्यानविरहात्स्थितधीर्न स नश्यति ॥ (५१।२)

कष्टैस्तपोभिर्विषयाः शुष्यन्त्येव रसं विना । (५२।१)

अनादरविरक्तानां सदाप्यध्यात्मदर्शिनाम् ॥ (५२।२)

निद्रालुर्भूतकालेषु प्रबुद्धस्तिमिरेषु यः । (५३।१)

स महाब्धिरिवाक्षोभ्यः स्थितिं ब्राह्मीं प्रपद्यते ॥ (५३।२)

श्रीगीतासु द्वितीयो ऽध्यायः ॥ ३ ॥श्रुत्वैतदर्जुनः कृष्णमुवाचाकुलिताशयः । (५४।१)

कथमेवं वदन्घोरे समरे ऽस्मिन्युनक्षि माम् ॥ (५४।२)

कर्मणः श्रेयसी बुद्धिरित्युक्त्वापि स्वयं विभो । (५५।१)

कर्म दुर्मतियोग्यं मां प्रशंससि विमोहयन् ॥ (५५।२)

श्रेयो वदेत्युक्तवति श्वेताश्वे केशवो ऽब्रवीत् । (५६।१)

निष्ठा प्रज्ञानकर्मभ्यां मयोक्ता सांख्ययोगयोः ॥ (५६।२)

अनारम्भान्न च त्यागात्कर्मणो मुच्यते जनः । (५७।१)

श्रोत्रादयो बलादस्य धावन्त्येव स्वकर्मसु ॥ (५७।२)

स्मरन्ति मनसा सर्वं रुद्धकर्मेन्द्रिया अपि । (५८।१)

मिथ्याचारानत्वसक्ताः कर्मिणो नियतान्तराः ॥ (५८।२)

श्रेयो ह्यकर्मणः कर्म न यज्ञः कर्मणा विना । (५९।१)

यज्ञशेषाशिनः पुण्यद्रुमाः केवलभोगिनः ॥ (५९।२)

कर्मस्थितो ऽपि निःसंज्ञो यदा प्राप्नोति मानवः । (६०।१)

आत्मारामदशास्तुष्ठस् तदा कार्यान्निवर्तते ॥ (६०।२)

कर्मणैव गताः सिद्धिं जनकप्रमुखाः पुरा । (६१।१)

तन्मा कार्यान्निवर्तस्व लोकस्त्वामनुवर्तताम् ॥ (६१।२)

ममापि कृतकृत्यस्य कर्मेदं स्थितिरक्षिणः । (६२।१)

विनश्यत्यन्यथा लोको मत्प्रमाणविशृङ्खलः ॥ (६२।२)

पात्रं सर्वज्ञयोग्येषु नादरेषु पृथग्जनः । (६३।१)

तस्मान्नोत्साहयेदेतान्पङ्गून्वेगगतानिव ॥ (६३।२)

युध्यस्व सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य निर्वृतः । (६४।१)

तरन्ति हि तमो घोरं नित्यं मन्मतवर्तिनः ॥ (६४।२)

प्रकृतेरुचितं सर्वं स्वधर्मनिरतः कुरु । (६५।१)

रागद्वेषौ परित्यज्य प्रियाप्रियसमुद्भवौ ॥ (६५।२)

श्रुत्वैतदर्जुनो ऽवादीत्प्रेरितः केन पातकम् । (६६।१)

चरत्यनीश्वरः प्राणी बलादिव वशीकृतः ॥ (६६।२)

इति पृष्टो हृषीकेशो जगाद जगतां पतिः । (६७।१)

रजोगुणसमुत्थेन हर्षशोकादिदायिना ॥ (६७।२)

लोकसंहारशीलेन कामेन क्रोधबन्धुना । (६८।१)

अहंकारेण बलिना घोरेणानेन वैरिणा ॥ (६८।२)

शेवालेनैव सलिलं रजसेवामलं नभः । (६९।१)

आवृतो मलिनेनात्मा मेघेनैवोदितो रविः ॥ (६९।२)

मनोबुद्धिसमायुक्तं स्थानमिन्द्रियपञ्जरम् । (७०।१)

यस्य तं दुःसहं शत्रुं कामरूप विनाशय ॥ (७०।२)

श्रीगीतासु तृतीयो ऽध्यायः ॥ ४ ॥सूर्येणाप्तः पुरा मत्तो योगो ऽयं मनुना ततः । (७१।१)

य एव कालेनोत्सन्नस्तुभ्यमद्य मयोदितः ॥ (७१।२)

अनेकजन्मसाक्षी त्वं भक्तः सहचरो ऽपि मे । (७२।१)

न तत्स्मृतिपथं यातं किंतु ते प्राक्तनं वपुः ॥ (७२।२)

अहं तु नित्यधर्मस्य स्थितये गुप्तये सताम् । (७३।१)

युगे युगे भवाम्येष विनाशाय दुरात्मनाम् ॥ (७३।२)

अकृतं धर्मकर्तारं कर्मैतन्नावृणोति माम् । (७४।१)

त्वमप्यसक्तो निष्कामः कुरु कर्म कुलोचितम् ॥ (७४।२)

दुर्ज्ञेयः प्रविभागस्तु कर्माकर्मविकर्मणाम् । (७५।१)

स्वोचितं फलहीनं च विरुद्धं चेति भेदतः ॥ (७५।२)

कर्मणः फलसंन्यासाद्यो ऽनुपश्यत्यकर्मताम् । (७६।१)

जानात्यकर्मणः पापात्कर्म यश्च स बुद्धिमान् ॥ (७६।२)

ज्ञानाग्निना दग्धकर्मा नित्यानन्दो निराश्रयः । (७७।१)

निराशीर्निरहंकारो यज्वा ब्रह्मणि लीयते ॥ (७७।२)

ब्रह्मार्पणेन ब्रह्माग्नौ हुत्वा ब्रह्ममयं हविः । (७८।१)

प्राणयज्ञरतो याति ब्रह्म ब्रह्मसमाधिना ॥ (७८।२)

संयमाग्नाविन्द्रियाणि विषयानिन्द्रियानले । (७९।१)

तत्कर्माण्यात्मयोगाग्नौ हुत्वा यान्ति परां गतिम् ॥ (७९।२)

ये ऽपि द्रव्यतपोयोगस्वाध्यायज्ञानयाजिनः । (८०।१)

प्राणापानादिह विषो धृत्वा नाडीषु धारणम् ॥ (८०।२)

समर्पयन्ति निखिलं ज्ञानं विगतकल्मषाः । (८१।१)

ते प्रयान्ति परं धाम यज्ञशिष्टामृताशिनः ॥ (८१।२)

तद्विधाः प्रणिपातेन सेविता ज्ञानिनस्त्वया । (८२।१)

अयत्नात्त्वां विधास्यन्ति स्वात्मन्यखिलदर्शिनम् ॥ (८२।२)

ज्ञानाग्निना दग्धपापः पवित्रेण भविष्यसि । (८३।१)

कालेन श्रद्दधानानां स्वयं ज्ञानं प्रसीदति ॥ (८३।२)

नश्यन्ति संशयजुषो मूढा न त्वस्तसंशयाः । (८४।१)

ज्ञानिनः संशयं त्वस्मात्स्थित्वोत्तिष्ठ विभूतये ॥ (८४।२)

श्रीगीतासु चतुर्थो ऽध्यायः ॥ ५ ॥निशम्य तत्पुनः पार्थः पप्रच्छ मधुसूदनम् । (८५।१)

संन्यासकर्मयोगाभ्यां श्रेयो ब्रूहि जनार्दन ॥ (८५।२)

इति पृष्टो ऽवदच्छौरिरुभावेतौ विमुक्तये । (८६।१)

कर्मयोगस्तु संन्यासाद्विशिष्ट इति मे मतिः ॥ (८६।२)

शृण्वन्तो ऽपि वदन्तो ऽपि स्पृशन्तो ऽपि स्वकर्मणि । (८७।१)

सक्ता अपि न सजन्ति पङ्के रविकरा इव ॥ (८७।२)

तदेव विहितं किंचित्पुंसां सुकृतदुष्कृतम् । (८८।१)

अज्ञानपिहिते ज्ञाने किं त्वेषा कर्मवासना ॥ (८८।२)

ज्ञानेनोत्सारिताज्ञानाः परां निष्ठामुपागताः । (८९।१)

ब्राह्मणे वा श्वपाके वा विबुधाः समदृष्टयः ॥ (८९।२)

बाह्ये सुखे विरक्तानां दुःखजन्मनि नश्वरे । (९०।१)

अन्तःसुखारामतया परं ज्योतिः प्रसीदति ॥ (९०।२)

बहिः स्पर्शान्समुत्सृज्य भ्रूमध्यनिहितेक्षणः । (९१।१)

नासान्तरे समौ धृत्वा प्राणापानौ विमुक्तये ॥ (९१।२)

कामरागमदद्वेषभयक्रोधविवर्जितः । (९२।१)

अहन्ता ज्ञानतमसां शान्तिं विन्दत्यमत्सरः ॥ (९२।२)

श्रीगीतासु पञ्चमो ऽध्यायः ॥ ६ ॥क्रियावान् अफलाकाङ्क्षी निजं कर्म करोति यः । (९३।१)

आरुरुक्षुदशातीतो योगारूढो विमत्सरः ॥ (९३।२)

कूटस्थो ज्ञानतृप्तश्च पश्यत्यात्मानमात्मना । (९४।१)

समासनः समाकारो निस्तरङ्ग इवोदधिः ॥ (९४।२)

घ्राणाग्रदर्शी शान्तात्मा मामुपैति समाधिना । (९५।१)

युक्ताहारादिचेष्टस्य नित्यं निष्कम्पचेतसः ॥ (९५।२)

आत्मलाभो भवत्येव त्यक्तकामस्य योगिनः । (९६।१)

मनः संयम्य पश्यन्ति स्रवत्येतद्यतो यतः ॥ (९६।२)

आत्मानं मां च सर्वत्र ममात्मनि तथाखिलम् । (९७।१)

मनसश्चञ्चलस्यास्य वैराग्येणैव संयमः ॥ (९७।२)

तथाभ्यासेन बलिना वातस्येव प्रमाथिनः । (९८।१)

एतदाकर्ण्य कौन्तेयः पुनः पप्रच्छ केशवम् ॥ (९८।२)

लोलत्वान्मनसो देव योगाद्भ्रष्टस्य का गतिः । (९९।१)

अर्जुनेनेति भगवान्पुनः पृष्टो ऽभ्यभाषत ॥ (९९।२)

योगभ्रष्टो ऽपि पुरुषः शुभकृत्तु भविष्यति । (१००।१)

चिरं भुक्त्वा सुखं दिव्यं स कल्याणपुरःसरः ॥ (१००।२)

भोगिनां योगिनां वापि सम्भूतो महतां कुले । (१०१।१)

पूर्वाभ्यस्तं पुनर्धीमाञ्जन्मभिः प्रतिपद्यते । (१०१।२)

तपो ज्ञानाधिकं योगं तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ (१०१।३)

श्रीगीतासु षष्ठो ऽध्यायः ॥ ७ ॥मयि न्यस्तमना नित्यं भक्त्या मां वेत्ति मानव । (१०२।१)

अष्टमूर्तिरहं सर्वं जीवभूतश्चराचरे ॥ (१०२।२)

उत्पत्तिस्थितिसंहारकारणं मां विदुर्बुधाः । (१०३।१)

सर्वे मत्प्राणिता भावा मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (१०३।२)

देवीं मायां दधानं मां न जानाति विमोहितः । (१०४।१)

ये तु जानन्ति मां मायां भवन्ति कृतिनः सदा ॥ (१०४।२)

अर्थी जिज्ञासुरार्तो वा ज्ञानी वा मां प्रपद्यते । (१०५।१)

प्रियः प्रियस्य सततं ज्ञानिनस्त्वस्मि गोचरे ॥ (१०५।२)

अनन्यदेवताभक्ताः श्रद्धावन्तो विसंशयाः । (१०६।१)

वासुदेवः सर्वमिति यजन्ते मां मुमुक्षवः ॥ (१०६।२)

ते ब्रह्माध्यात्मकर्माख्यं साधिभूतं विदन्ति माम् । (१०७।१)

साधिदैवाधियज्ञं च देहव्युपरमेष्वपि ॥ (१०७।२)

श्रीगीतासु सप्तमे ऽध्यायः ॥ ८ ॥अच्युतेनेत्यभिहिते शक्रसूनुरभाषत । (१०८।१)

किमेतद्ब्रह्म भगवन्नधियज्ञः किमुच्यते ॥ (१०८।२)

इति पृष्टो हृषीकेशो बभाषे श्वेतवाहनम् । (१०९।१)

अनश्वरं परब्रह्म भावो ऽध्यात्मा तथात्मनः ॥ (१०९।२)

निःसङ्गो भवकृत्कर्म नश्वरेष्वधिभूतता । (११०।१)

अधिदैवो ऽहमेवात्र ह्यधियज्ञो ऽप्यहं विभुः ॥ (११०।२)

अन्तकाले स्मरन्तो मां प्रविशन्त्येव भाविताः । (१११।१)

पर्यन्ते भावतुल्या हि नृणां जन्मान्तरस्थितिः ॥ (१११।२)

कविं पुराणं शास्तारमणीयांसमणोरपि । (११२।१)

परस्तात्तमसो नित्यं ये स्मरन्ति रविप्रभम् ॥ (११२।२)

भ्रूमध्ये विहितप्राणा ब्रह्मरन्ध्रविभेदिनः । (११३।१)

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म जपन्तो यान्ति ते परम् ॥ (११३।२)

ब्रह्मादिभिर्भूतसर्गश्चक्रवत्परिवर्तते । (११४।१)

परं मां प्रतिपन्नास्ते न भवन्ति भवे पुनः ॥ (११४।२)

वैरञ्चे ऽस्मिन् अहोरात्रे भवन्ति न भवन्ति च । (११५।१)

भूतान्येकस्तु भगवानव्यक्तो न विनश्यति । (११५।२)

तेजोमयमहः शुक्लो मोक्षायैवोत्तरायणम् ॥ (११५।३)

श्रीगीतास्वष्टमो ऽध्यायः ॥ ९ ॥राजगुह्यमिदं चान्यत्पवित्रं शृणु फल्गुण । (११६।१)

अश्रद्दधानो नाप्नोति मां संसारवशीकृतः ॥ (११६।२)

सर्वकर्तरि भूतानि मयि सन्ति न तेष्वहम् । (११७।१)

लोकाः स्थिता न स्थिताश्च मयि व्योम्नीव वायवः ॥ (११७।२)

अधिष्ठितैषा प्रकृतिर्मया सूते चराचरम् । (११८।१)

असक्तं मां न जानन्ति मलिनामोघदर्शिनः ॥ (११८।२)

सर्वं सर्वगतं यज्ञं वेद्यं बीजं भवाभवम् । (११९।१)

विदन्ति मां सुकृतिनः सर्वकारणकारणम् ॥ (११९।२)

त्रयीधर्मजुषः स्वर्गभोगलाभक्षयाकुलाः । (१२०।१)

न प्राप्नुवन्ति मां शुष्कक्रियापाशवशीकृताः ॥ (१२०।२)

मदेकशरणा नित्यं कृतिनो ऽनन्ययाजिनः । (१२१।१)

अप्यन्ययोनिसम्भूताः स्वयमायान्ति यत्पदम् ॥ (१२१।२)

श्रीगीतासु नवमो ऽध्यायः ॥ १० ॥भूयो ऽपि मे शृणु सखे प्रीत्या यत्प्रतिबोध्यसे । (१२२।१)

न तत्त्वेनामरगणा मुनयो वा विदन्ति माम् ॥ (१२२।२)

चराचरे ऽस्मिन्प्रवरं यद्यत्पश्यसि भूतिमत् । (१२३।१)

तदहं सर्वभूतात्मा न हि किंचिन्मया विना ॥ (१२३।२)

अहं विष्णुरहं सूर्यश्चन्द्रो ऽहं मघवानहम् । (१२४।१)

शंकरो ऽहं धनेशश्च वह्निः सुरगुरुस्तथा । (१२४।२)

अक्षरो ऽहमहं कालो जयो ऽहं भूतिरप्यहम् ॥ (१२४।३)

श्रीगीतासु दशमो ऽध्यायः ॥ ११ ॥श्रुत्वैतदवदत्पार्थो जाने त्वां सर्वमच्युत । (१२५।१)

किंतु विश्वमयं रूपं द्रष्टुमिच्छामि ते विभो ॥ (१२५।२)

इत्युक्तः पाण्डुपुत्रेण भगवान्कैटभान्तकः । (१२६।१)

विश्वाविष्कारकलया विश्वरूपमदर्शयत् ॥ (१२६।२)

तस्यानन्तशिरोनेत्रसहस्रभुजशालिनः । (१२७।१)

देहे जगन्निवासस्य लीनं विश्वमदृश्यत ॥ (१२७।२)

अतिसूर्याग्निमहसा तेजसा पूरिताम्बरम् । (१२८।१)

दृष्ट्वा पुलकितः पार्थस्तमुवाच कृताञ्जलिः ॥ (१२८।२)

पश्याम्युदग्रगीर्वाणग्रामव्याप्तोरुविग्रहम् । (१२९।१)

त्वां येन पूरितं सर्वम् अनवच्छिन्नवर्ष्मणा ॥ (१२९।२)

ब्रह्मरुद्रमरुद्वह्निमुनीन्द्रभुजगाकुलम् । (१३०।१)

द्रष्टुं तदेव पर्यन्तरहितं नोत्सहे वपुः ॥ (१३०।२)

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्प्रविष्टान्वदनानि ते । (१३१।१)

दंष्ट्रोत्कटानि पश्यामि कालस्येव युगक्षये ॥ (१३१।२)

को भवान्सर्वसंहाररौद्रेण वपुषामुना । (१३२।१)

अकाण्डे दग्धुमखिलान्स्वयं लोकान्समुद्यतः ॥ (१३२।२)

इत्युक्तवति कौन्तेये जगाद मधुसूदनः । (१३३।१)

अहं जगत्क्षयोत्क्षेपदीक्षितः क्षितिपान्तकः ॥ (१३३।२)

कुरुसेनाग्रगान्वीरान्पूर्वं विनिहतान्मया । (१३४।१)

हत्वा यशःश्रिया जुष्टम् अवाप्नुहि कुलोचितम् ॥ (१३४।२)

तच्छ्रुत्वा कालियारातेर्वचः पार्थः कृताञ्जलिः । (१३५।१)

उवाच कम्पितमनाः प्रणतो गद्गदस्वनः ॥ (१३५।२)

कीर्त्या जगन्ति हृष्यन्ति स्तुतया सिद्धचारणैः । (१३६।१)

दीप्त्या द्रवन्ति रक्षांसि स्थाने तव जनार्दन ॥ (१३६।२)

नौमि त्वां जगदावासं विश्वरूपमधोक्षजम् । (१३७।१)

अनन्तं शाश्वतं धाम सर्वात्मानं पुनः पुनः ॥ (१३७।२)

क्षम्यतां तत्सुहृदिति स्वयं यत्प्रणतप्रियः । (१३८।१)

उक्तो ऽसि कृष्ण गोविन्द यादवेति पुरा मया ॥ (१३८।२)

उग्रं तदेवं भगवन्दृष्ट्वा रूपमहं महत् । (१३९।१)

चक्रारूढमिवाशेषं पश्यामि निखिलं जगत् ॥ (१३९।२)

प्रसीद दर्शय विभो वपुः सौम्यं तदेव मे । (१४०।१)

शान्तिं मे याति सहसा नान्यथा व्यथितं मनः ॥ (१४०।२)

इति प्रसादितः कृष्णः प्रणतेन किरीटिना । (१४१।१)

अदर्शयन्निजं रूपं तदेवाथ चतुर्भुजम् ॥ (१४१।२)

देवा अपि न पश्यन्ति ममेदं सर्वगं वपुः । (१४२।१)

इत्युक्त्वाश्वासयामास कौन्तेयं कमलाधवः ॥ (१४२।२)

श्रीगीतास्वेकादसो ऽध्यायः ॥ १२ ॥अथार्जुनो ऽवदत्कृष्णं ये भक्तास्त्वामुपासते । (१४३।१)

अव्यक्तमक्षरं ये च तेषां के ऽधिकयोगिनः ॥ (१४३।२)

पार्थेनेति हरिः पृष्टो विहितानुग्रहो ऽवदत् । (१४४।१)

मद्भक्ताः श्रद्धयोपेताः सर्वथा योगिनो ऽधिकाः ॥ (१४४।२)

क्लेशेनैव तु मत्प्राप्तिरव्यक्ताक्षरसेवनात् । (१४५।१)

सूक्ष्मस्थूलगतिर्दुःखं तत्त्वज्ञैरप्यवाप्यते ॥ (१४५।२)

मद्भक्तास्त्वचिरादेव प्राप्नुवन्ति परं पदम् । (१४६।१)

अतस्त्वं मन्मना नित्यम् अनन्यनिरतो भव ॥ (१४६।२)

वशे यदि न ते चित्तम् अभ्यासेन गृहाण तत् । (१४७।१)

तत्राप्यशक्तो मत्कर्मा सततं श्रेयसे भव ॥ (१४७।२)

अथवा फलसंन्यासं कर्मणां कुरु मत्परः । (१४८।१)

ज्ञानं हि परमाभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानमिहोत्तमम् ॥ (१४८।२)

ध्यानाच्च फलसंन्यासस्ततः शान्तिर्विशिष्यते । (१४९।१)

अद्वेष्टा करुणासिन्धुः सुखदुःखसमः शमी ॥ (१४९।२)

उदासीनः शुचिर्दक्षः क्षमी भक्तः प्रियो मम । (१५०।१)

श्रीगीतासु द्वादशो ऽध्यायः ॥ १३ ॥शरीरं क्षेत्रमित्याहुः क्षेत्रज्ञं मां विदुर्बुधाः । (१५०।२)

क्षेत्रं तत्सविकारं तु माया भूतादि च स्थितम् ॥ (१५०।३)

शान्तानां दृष्टदोषाणां ज्ञानिनां न विमोहनम् । (१५१।१)

मानदम्भमदक्रोधत्यागो गुरुनिषेवणम् ॥ (१५१।२)

असक्तिर् नश्वरे नित्यं ज्ञानम् अज्ञानमन्यथा । (१५२।१)

ज्ञेयं तु मन्मयं ब्रह्म शुद्धं सदसतोः परम् ॥ (१५२।२)

सर्वतः पाणिवदनं सर्वाकारमनामयम् । (१५३।१)

प्रकृतिः पुरुषश्चेति क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंगमः ॥ (१५३।२)

प्रकृतिः करणे हेतुर्भोक्ता तु पुरुषः स्मृतः । (१५४।१)

एकस्थानं पृथग्भावं भूतानां यो ऽनुपश्यति ॥ (१५४।२)

तत्संगमाच्च विस्तारं स याति ब्रह्म शाश्वतम् । (१५५।१)

परमात्मा गुणातीतो नित्यत्वादयमव्ययः । (१५५।२)

भौतिके ऽपि स्थितः काये सर्वव्यापी न लिप्यते ॥ (१५५।३)

श्रीगीतासु त्रयोदशो ऽध्यायः ॥ १४ ॥सर्वज्ञानमिदं भूयः श्रूयतां सुरसेवितम् । (१५६।१)

यद्योगो ब्रह्मगर्भे ऽस्मिन्सम्भवन्मूर्तिसंभवः ॥ (१५६।२)

सत्त्वादयस्तदुद्भूता विभान्त्येते गुणास्त्रयः । (१५७।१)

वैचित्र्यादनिशं येषां संसरन्ति शरीरिणः ॥ (१५७।२)

सत्त्वं प्रकाशकं ज्ञेयं यदुत्थैः स्तम्भकं रजः । (१५८।१)

तमो ह्यावरणं मोहप्रमादाद्यस्य संभवः ॥ (१५८।२)

सततं संकरेणैषां न्यूनाधिक्यविभेदतः । (१५९।१)

गुणदोषाश्च दृश्यन्ते ते ते किल शरीरिणाम् ॥ (१५९।२)

मद्भक्ताः शान्तमनसो जीवन्मुक्तिदशां श्रिताः । (१६०।१)

गुणैरेतैः परित्यक्ता भजन्ते सुखमक्षयम् ॥ (१६०।२)

श्रीकीतासु चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ १५ ॥ऊर्ध्वमूलं भवाश्वत्थम् आब्रह्मसदनोदितम् । (१६१।१)

लोकान्तरानेकशाखं विचित्रविषयाङ्कुरम् ॥ (१६१।२)

गुणकर्मप्रबुद्धानां शुभाशुभफलोदयम् । (१६२।१)

स्वभावभूमाववृतं जानीते यः स वेदवित् ॥ (१६२।२)

तमसङ्गकुठारेण छित्त्वा यान्ति पदं मम । (१६३।१)

निरस्तमोहं वैमल्यादतिसूर्येन्दुपावकम् ॥ (१६३।२)

यदंशो जीवलोके ऽस्मिञ्जीवश्चरति सर्वगः । (१६४।१)

वायुर्गन्धमिवादाय यो यातीन्द्रियवासनाः ॥ (१६४।२)

तद्विधं गुणयुक्तानां सर्वावस्थासु निर्गुणम् । (१६५।१)

पश्यन्ति ज्ञानिनः सर्वजगतां जीवनं परम् ॥ (१६५।२)

भूतसर्गम् इवागत्य अक्षरो ऽहं सनातनः । (१६६।१)

मन्मया धृतिमन्तो मां भजन्ते पुरुषोत्तमम् ॥ (१६६।२)

श्रीगीतासु पञ्चदशो ऽध्यायः ॥ १६ ॥अभीः सत्त्वं शुचिर्ज्ञानं दमो दानं तपः क्रतुः । (१६७।१)

अहिंसाया गुणाश्चान्ये जायन्ते दिव्यसंपदाम् ॥ (१६७।२)

दम्भमानमदक्रोधपारुष्याज्ञानचापलैः । (१६८।१)

आसुरी सूच्यते संपन्मोहशोकविवर्धिनी ॥ (१६८।२)

युक्तो ऽपि सततं दिव्यसंपदा मा शुचः सखे । (१६९।१)

आसुरं भावमापन्ना भजन्ते योनिमासुरीम् ॥ (१६९।२)

सत्त्वादिभिर्गुणैर्बद्धो ज्ञायते चेष्टितैर्जनः । (१७०।१)

मनोभोजनमाचारो गुणतुल्यो हि देहिनाम् ॥ (१७०।२)

श्रीगीतासु षोडशो ऽध्यायः ॥ १७ ॥आकर्ण्यैतदथोवाच फल्गुनः पुनरच्युतम् । (१७१।१)

संन्यासत्यागयोस् तत्त्वं ज्ञातुमिच्छाम्यहं विभो ॥ (१७१।२)

उक्ते पाण्डुसुतेनेति भगवानभ्यभाषत । (१७२।१)

काम्यकर्मफलत्यागं संन्यासं सम्प्रचक्षते ॥ (१७२।२)

सर्वकर्मफलत्यागस् त्याग इत्यभिधीयते । (१७३।१)

मत्कर्म न परित्याज्यं त्याज्यं तु विधिगर्हितम् ॥ (१७३।२)

नित्यकर्मपरित्यागो मोहात्तामस उच्यते । (१७४।१)

क्लेशदुःखभयात्त्यागो राजसो निष्फलः स्मृतः । (१७४।२)

कुर्वतामप्यसक्तानां त्यागः सत्त्वोचितो मतः ॥ (१७४।३)

श्रीगीतासु सप्तदशो ऽध्यायः ॥ १८ ॥कर्म कर्ता च बुद्धिश्च त्रिविधा गुणभेदतः । (१७५।१)

धृतिः सुखं च त्रैगुण्यात्त्रिविधं देहिनां मतम् ॥ (१७५।२)

यथोक्तसेवी निःसङ्गः कुरु कर्म निजं सखे । (१७६।१)

मद्भक्तो मत्स्तुतिपरः परं पदमवाप्स्यसि ॥ (१७६।२)

इदं भक्ताय ते ज्ञानमुपदिष्टं मया स्वयम् । (१७७।१)

यः श्रोष्यति स संसारदुःखान्यतितरिष्यति ॥ (१७७।२)

कच्चिन्मोहो विनष्टस्ते कच्चिदेतच्छ्रुतं त्वया । (१७८।१)

केशवेनेति कथिते बभाषे शक्रनन्दनः ॥ (१७८।२)

भगवन्वीतमोहो ऽहं करिष्ये तव शासनम् । (१७९।१)

उक्त्वेति वीरो गाण्डीवमाचकर्ष रणोत्सुकः ॥ (१७९।२)

श्रीगीतास्वंष्टादशो ऽध्यायः ॥ १९ ॥अथोदतिष्ठद्गम्भीरजलदध्वानमन्थरः । (१८०।१)

युयुत्सुं पार्थमालोक्य सैन्यानां हर्षनिःस्वनः ॥ (१८०।२)

पूर्वं ततः सुभटकङ्कटपातिखड्गटाङ्कारनादमुखरेषु बलेषु राज्ञाम् । (१८१।१)

धर्मात्मजः कवचचापशरान्विमुच्य देवव्रताभिमुखमुत्सुकधीः ससर्प ॥ (१८१।२)

धिग्धिङ्नृपं कृपणचेष्ट मनुष्यसंज्ञं भीरुं युधिष्ठिरमलीककृताभिधानम् । (१८२।१)

याच्ञा कृताञ्जलिरुपैति परान्यदेष शूरास्तदिङ्गितजडाः पृथगित्यवोचन् ॥ (१८२।२)

सो ऽप्यच्छकीर्तिरथ भीष्ममुखानुपेत्य प्रह्वः शरीरपणसंश्रितधार्तराष्ट्रान् । (१८३।१)

तत्पादलग्नमुकुटः प्रकटं प्रणम्य लेभे तदाशिषमशेषमहीपजैत्रीम् ॥ (१८३।२)

अभ्याहते च रणरङ्गमृदङ्गतूर्ये पार्थान्गुणैकरसिको गुणवान्युयुत्सुः । (१८४।१)

अभ्याययौ तव सुतः स्वकुरून्निरस्य धावन्ति तुल्यगुणमेव नृणां मनांसि ॥ (१८४।२)

अस्मिन्महाक्षयमुखे करवालपट्टसंरक्षितप्रतिमुखे रणरङ्गनाट्ये । (१८५।१)

व्याकीर्णकीर्तिकुसुमाञ्जलिर् अर्जुनाग्रे नान्दीमिवापठदमन्दधनुर्निनादैः ॥ (१८५।२)

अत्रान्तरे नृपतिचक्रकिरीटकोटिसंपातजातबहुशाकुलविस्फुलिङ्ग । (१८६।१)

जैत्री त्रिशूलकरशिष्यमुनेरुदग्रा गाङ्गेयशातविशिखावलिर् उल्ललास ॥ (१८६।२)

संत्राससंकुचितनिश्चलकर्णतालदिक्कुञ्जराकलितकम्पितसर्वलोकम् । (१८७।१)

क्षुभ्यत्क्षयाम्बुधरभैरवभीमनादं भीमं निशम्य भयमाविरभूद्भटानाम् ॥ (१८७।२)

अथ भीमं समभ्यायात् स्वयं राजा सुयोधनः । (१८८।१)

भ्रातृभिः सहितो वीरैर्धुनानो विपुलं धनुः ॥ (१८८।२)

ततः प्रवृत्ते संग्रामे दुर्लक्ष्ये शरवृष्टिभिः । (१८९।१)

स्वयं शान्तनवः श्रीमानभ्यधावद्धनंजयम् ॥ (१८९।२)

सात्यकिं कृतवर्मा च ह्यभिमन्युं बृहद्बलः । (१९०।१)

दुःशासनो ऽपि नकुलं सहदेवं च दुर्मुखः ॥ (१९०।२)

युधिष्ठिरं तथा शल्य आचार्यो द्रुपदात्मजम् । (१९१।१)

सोमदत्तश्च वैराटिं बाह्लिकश्चेदिभूपतिम् ॥ (१९१।२)

रक्षसां प्रवरं वीरं घटोत्कचम् अलुम्बुसः । (१९२।१)

शिखण्डिनं द्रोणसुतो मत्स्यं प्राग्ज्योतिषेश्वरः ॥ (१९२।२)

कृपः केकयभूपालं द्रुपदं च जयद्रथः । (१९३।१)

सुतसोमं विकर्णश्च भीमसेनसुतं बली ॥ (१९३।२)

चेकितानः विकर्णश्च प्रतिविन्ध्यं च सौबलः । (१९४।१)

इरावतश्च विक्रान्तं शतायुः फल्गुणात्मजम् ॥ (१९४।२)

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं यशस्विनम् । (१९५।१)

कौरवो वीरबाहुश्च विराटसुतमुत्तरम् ॥ (१९५।२)

अन्ये च वीरा राजानो राजसिंहाः प्रहारिणः । (१९६।१)

उत्साहसत्त्वसम्पन्नाः ससैन्याः यमुपाद्रवन् ॥ (१९६।२)

तेषां कङ्कणरत्नांशुपटलाः करनिर्गताः । (१९७।१)

हेमपुङ्खाः शराश्चक्रुर्वह्निव्याप्तं दिगन्तरम् ॥ (१९७।२)

अथोद्धतेन रजसा गजवाजिरथाकुलम् । (१९८।१)

वीराणां तुमुलं युद्धं निर्मर्यादमवर्तत ॥ (१९८।२)

ततः शिरोभिर्वीराणां पतितोत्फुल्लितैर् मुहुः । (१९९।१)

अमन्दकन्दुकक्रीडा बभूवेव रणश्रियः ॥ (१९९।२)

ततः पाण्डवसैन्येषु भीष्मचापच्युतैः शरैः । (२००।१)

विदारितेषु बहुशः समुत्तस्थौ महारवः ॥ (२००।२)

अथाभिमन्युरभ्येत्य शतमन्युसुतात्मजः । (२०१।१)

भीष्ममभ्याद्रवद्वीरो मिषतां सर्वभूभुजाम् ॥ (२०१।२)

कृतवर्मप्रभृतिभिः सहितं भीष्ममोजसा । (२०२।१)

अयोधयत्स विशिखैर्ध्वजमस्य चकर्त च ॥ (२०२।२)

हेमताले निपतिते संरब्धो ऽथ पितामहः । (२०३।१)

दिव्यास्रवर्षी सावेगं सौभद्रं समुपाद्रवत् ॥ (२०३।२)

ततो वृकोदरमुखा विनदन्तो महारथाः । (२०४।१)

सानुगं शन्तनुसुतं समन्तात्पर्यवारयन् ॥ (२०४।२)

भीष्मो ऽपि सात्यकिं विद्ध्वा ध्वजं पवनजन्मनः । (२०५।१)

उन्ममाथ शराग्रेण हैमं केसरिणं रथात् ॥ (२०५।२)

अत्रान्तरे गिरिप्रांशुमारुह्य मदकुञ्जरम् । (२०६।१)

अयोधयन्मद्रराजं हृष्टो वैराटिरुत्तरः ॥ (२०६।२)

स कुञ्जरेन्द्रः शल्यस्य पादेन चतुरो हयान् । (२०७।१)

जघानाकृष्य हस्तेन गर्जञ्जलदनिःस्वनः ॥ (२०७।२)

ततो मद्राधिपः क्रुद्धः शक्तिं शक्तिमतां वरः । (२०८।१)

प्रदीप्तां प्राहिणोद्वेगादुत्तरायेषुवर्षिणे ॥ (२०८।२)

स तया भिन्नहृदयः पपात गलितायुधः । (२०९।१)

कर्णिकार इव भ्रष्टः करीन्द्राचलशेखरात् ॥ (२०९।२)

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा शङ्खस्तस्यानुजः क्रुधा । (२१०।१)

चकार शल्यमभ्येत्य शरैर्जटिलविग्रहम् ॥ (२१०।२)

तस्य शल्यो ऽथ गदया विदार्य दलशो रथम् । (२११।१)

उन्ननादाभवन्येन दिशः शकलिता इव ॥ (२११।२)

शङ्खो हताश्वः सहसा फल्गुणस्य रथं ययौ । (२१२।१)

भीष्मो ऽथ पाण्डवचमूं व्यगाहत नृपान्तकः ॥ (२१२।२)

मत्स्यकेकयपाञ्चालचेदिसेनासु सर्वशः । (२१३।१)

भीष्मबाणविभिन्नासु सूर्यो ऽस्तशिखरं ययौ ॥ (२१३।२)

ततो निवृत्ते संग्रामे शिबिराणि नरेश्वराः । (२१४।१)

भेजिरे प्रतिशंसन्तो विपुलं भीष्मविक्रमम् ॥ (२१४।२)

प्रथमे युद्धदिवसे उत्तरवधः ॥ २० ॥दिनान्ते दीर्णपृतनः शोकार्तो धर्मनन्दनः । (२१५।१)

संहारं निजसैन्यानां प्रदध्यौ भीष्मविक्रमम् ॥ (२१५।२)

स राजमध्ये गोविन्दमुवाच करुणाकुलः । (२१६।१)

क्षीयमाणस्य समरे सत्यं श्रेयस्तपो मम ॥ (२१६।२)

अलं युद्धेन मे कृष्ण पृथिवीक्षयकारिणा । (२१७।१)

को मुच्येत रणे प्राप्य भीष्मं भीष्मपराक्रमम् ॥ (२१७।२)

इति ब्रुवाणं राजानमुवाच मधुसूदनः । (२१८।१)

ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य योद्धा धनंजयः ॥ (२१८।२)

सात्यकिर्द्रुपदः शैब्यः शिखण्डी पञ्च केकयाः । (२१९।१)

सौभद्रश्च रणे क्रुद्धो हन्यादेव गणानपि ॥ (२१९।२)

उक्ते जनार्दनेनेति तीव्रं भीष्मपराक्रमम् । (२२०।१)

मिथः कथयतां तेषां सा जगाम विभावरी ॥ (२२०।२)

अथोदिते सहस्रांशौ विहिते पाण्डुनन्दनैः । (२२१।१)

क्रुञ्चव्यूहे महोत्साहैर् व्यूहमन्ये ऽपि चक्रिरे ॥ (२२१।२)

ततः प्रवृत्ते समरे तीव्रे भीरुभयंकरे । (२२२।१)

हृदयाकम्पने नाज्ञां तालकेतुरदृश्यत ॥ (२२२।२)

गम्भीरधीरसंरम्भो वर्जयन्स पृथग्जनम् । (२२३।१)

चकर्त भूभुजामेव शिरांसि लघुविक्रमः ॥ (२२३।२)

भीष्मेणालोलिते व्यूहे वातोद्धूत इवार्णवे । (२२४।१)

तमभ्यधावत्संरब्धः श्वेताश्वो ऽच्युतसारथिः ॥ (२२४।२)

तमापतन्तं विशिखैर्भीष्मः क्षिप्रमपूरयत् । (२२५।१)

द्रोणदुर्योधनमुखाः सर्वे चान्ये महारथाः ॥ (२२५।२)

पार्थो ऽपि सायकैश्चक्रे समन्तात्कुरुवाहिनीम् । (२२६।१)

तत्पक्षपवनस्फारैर्दीर्णामिव सहस्रधा ॥ (२२६।२)

दुर्योधनप्रेरितो ऽथ स्वयं शन्तनुनन्दनः । (२२७।१)

निन्दन्निजं क्षत्रधर्मम् अभ्यधावद् धनंजयम् ॥ (२२७।२)

निर्विशेषं तयोस्तत्र सुचिरं युध्यमानयोः । (२२८।१)

निरुद्धाः शरजालेन नादृश्यन्त दिशो दश ॥ (२२८।२)

न ददर्श तयोः कश्चिदन्तरं क्षिपतोः शरान् । (२२९।१)

धारासारप्रबलयोर्नदतोरिव मेघयोः ॥ (२२९।२)

ततो द्रोणमुखा वीरा धृष्टद्युम्नपुरोगमैः । (२३०।१)

अयुध्यन्ताभवन्येन सुराः पुलकिता दिवि ॥ (२३०।२)

भीमसेनः कलिङ्गानां प्रविश्याथ वरूथिनीम् । (२३१।१)

पातयन्कुञ्जरांश्चक्रे निःसंचारां वसुंधराम् ॥ (२३१।२)

भीमनिर्भिन्नमत्तेभकुम्भोद्भूतासृगम्भसाम् । (२३२।१)

प्रवाहैर्ययुराकण्ठं तुरङ्गाः कृच्छ्रगामिनः ॥ (२३२।२)

निहत्य कुञ्जरानीकं कलिङ्गानां प्रहारिणाम् । (२३३।१)

केतुमन्तं नरपतिं जघान सपदानुगम् ॥ (२३३।२)

निःशेषितकलिङ्गस्य भीमसेनस्य नादतः । (२३४।१)

घनगम्भीरनादेन पृथिवी समकम्पत ॥ (२३४।२)

ततो भीष्मः समभ्येत्य दृष्ट्वा दीर्णामनीकिनीम् । (२३५।१)

विधाय विरथं भीमं शैनेयाश्वानपोथयत् ॥ (२३५।२)

दुर्योधनसुतं वीरं लक्ष्मणं शौर्यलक्षणम् । (२३६।१)

अभिमन्युः शितैर्बाणैः क्षिप्रहस्तमपोथयत् ॥ (२३६।२)

गोचरे पतितं पुत्रं सौभद्रस्य प्रमाथिनः । (२३७।१)

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा सानुगः स्वयमाद्रवत् ॥ (२३७।२)

कुरुवीरैः परिवृतं विलोक्य सुतमर्जुनः । (२३८।१)

मण्डलीकृतगाण्डीवस्तूर्णं प्रत्युद्ययौ परान् ॥ (२३८।२)

लाघवादभितस्तस्य सायकाश्चित्रयोधिनः । (२३९।१)

जह्नुः शिरांसि शूराणां फलानीव महीरुहाम् ॥ (२३९।२)

आखण्डलभुवा चण्डगाण्डीवप्रेरितैः शरैः । (२४०।१)

विदारितेष्वनीकेषु विध्वस्तरथसादिषु ॥ (२४०।२)

रुधिरेणेव गगने संध्यारागेण पूरिते । (२४१।१)

अवहारं रणे चक्रे वासरान्ते पितामहः ॥ (२४१।२)

द्वितीयो युद्धदिवसः ॥ २१ ॥अन्येद्युर्गारुडं व्यूहं दृष्ट्वा भीष्मेण कल्पितम् । (२४२।१)

अर्धचन्द्रं प्रतिव्यूहं चक्रिरे पाण्डुनन्दनाः ॥ (२४२।२)

ततः प्रवृत्ते समरे भीरूणां धृतिखण्डने । (२४३।१)

आरूढेव महीव्योम रजसा समलक्ष्यत ॥ (२४३।२)

असृक्प्रवाहैः सहसा प्रशान्ते रेणुमण्डले । (२४४।१)

सुघोरः संप्रहारो ऽभून्नृपाणां त्रिदशेक्षितः ॥ (२४४।२)

भीष्मद्रोणमुखैर्वीरैः फल्गुणप्रमुखा रणे । (२४५।१)

संसक्ताः समदृश्यन्त पूर्वदेवैरिवामराः ॥ (२४५।२)

बाणजालेन महता संहतानां समन्ततः । (२४६।१)

अर्जुनेन निरुद्धासु रिपूणां शस्त्रवृष्टिषु ॥ (२४६।२)

अकम्पितौ कुरुव्यूहे भीमसेनघटोत्कचौ । (२४७।१)

प्रविश्य चक्रतुर्वीरौ व्याकुलां परवाहिनीम् ॥ (२४७।२)

तावभ्यधावत्संरम्भादमर्षी धृतराष्ट्रजः । (२४८।१)

कुर्वन्राजसमाजेन मौलिरत्नारुणा दिशः ॥ (२४८।२)

हैडम्बबाणनिहता वीरास्तस्य पदानुगाः । (२४९।१)

महावातसमाक्रान्ता द्रुमा इव चकम्पिरे ॥ (२४९।२)

दुर्योधनप्रेरितानां शराणां दीप्ततेजसाम् । (२५०।१)

वृष्टिमभ्युद्गतां घोरां चिछेदाशु वृकोदरः ॥ (२५०।२)

भीमोत्सृष्टेन पृथुना पृषत्केनाथ कौरवः । (२५१।१)

हृदि विद्धो निमग्नेन मुमोह भृशविह्वलः ॥ (२५१।२)

तस्मिन्सारथिना नीते रथेनाकुलकेतुना । (२५२।१)

दुद्राव सैन्यं तत्सर्वं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः ॥ (२५२।२)

महारथैर्वारिते ऽपि कीर्णे तस्मिन्बलार्णवे । (२५३।१)

प्रत्युद्ययौ समाश्वस्य तूर्णं राजा सुयोधनः ॥ (२५३।२)

पार्थसात्यकिसौभद्रैः स दृष्ट्वा बहुशश्चमूम् । (२५४।१)

विद्रावितां समभ्येत्य पितामहमभाषत ॥ (२५४।२)

दारितं पश्य मे सैन्यं लब्धलक्षैररातिभिः । (२५५।१)

पाण्डुपुत्रेषु कृपया त्वयि माध्यस्थ्यमाश्रिते ॥ (२५५।२)

अलं द्रोणसहायस्य परिस्थातुं पुरस्तव । (२५६।१)

मदभाग्यवशान्न स्याद्यदि पार्थेषु वः कृपा ॥ (२५६।२)

एतत्सुयोधनेनोक्तं श्रुत्वा सुरसरित्सुतः । (२५७।१)

ईषत्स्मितसुधाधौतकपोलफलको ऽवदत् ॥ (२५७।२)

उक्तो ऽसि बहुशो राजन्नजेयाः पाण्डवा इति । (२५८।१)

यत्तु शक्यं मया किंचिद्वृद्धेनाद्य करोमि किम् ॥ (२५८।२)

इत्युक्त्वा चापमाकृष्य तालमात्रं महाभुजः । (२५९।१)

मन्दायमाने दिवसे सममभ्युद्ययौ परान् ॥ (२५९।२)

ततो भीष्मरथोदीर्णैः शरैः सूर्यकरप्रभैः । (२६०।१)

विदारितान्यनेकानि तमांसीव क्षयं ययुः ॥ (२६०।२)

तोमरेष्वातपत्रेषु शरीरेषु च भूभुजाम् । (२६१।१)

पेतुः पुनरभावाय भीष्मनामाङ्किताः शराः ॥ (२६१।२)

अदृष्टपुङ्खवदनैर्घनश्रेणीकृतैर्मुहुः । (२६२।१)

तत्सायकैर् अदृश्याभूत् पाण्डवानाम् अनीकिनी ॥ (२६२।२)

तं युध्यमानं दीप्तास्त्रं वर्जयन्तो ऽपि संगरे । (२६३।१)

दिक्षु भीष्मसहस्राणि ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥ (२६३।२)

व्रजत्सु राजचक्रेषु भीष्मानलपतङ्गताम् । (२६४।१)

एकेनैकेन बाणेन भिन्नेषु त्रिषु दन्तिषु ॥ (२६४।२)

याते सहस्रधा सैन्ये पाण्डवानां तरस्विनाम् । (२६५।१)

अनयत्फल्गुणरथं गाङ्गेयान्तिकमच्युतः ॥ (२६५।२)

ततो ऽभवद्भीष्मशरैर्भास्वरैः सव्यसाचिनः । (२६६।१)

क्षणं पञ्चाननस्येव चारुकाञ्चनपञ्जरः ॥ (२६६।२)

निरुद्धशरसंचारो यत्नेन शतमन्युजः । (२६७।१)

विचित्रैर्विचरन्मार्गैर्युयुधे कृष्णसारथिः ॥ (२६७।२)

तस्यातिमानुषं धैर्यमास्थितस्य पितामहः । (२६८।१)

साधु पुत्रेति संहृष्टः पराक्रममपूजयत् ॥ (२६८।२)

तत्कङ्कपत्त्रिनिर्भिन्नौ कृष्णावेकरथे स्थितौ । (२६९।१)

रक्ताशोकाविवोत्फुल्लौ बभतुः क्षतजोक्षितौ ॥ (२६९।२)

ततो निरन्तरैर्बाणैर्भीष्मकार्मुकनिर्गतैः । (२७०।१)

आक्रान्तभुवनाभोगैर्नादृश्यन्त दिशो दश ॥ (२७०।२)

भीष्मे पृथुशरज्वाले कालानल इवोद्यते । (२७१।१)

दुद्राव पाण्डवचमूः पश्चादभिसृता परैः ॥ (२७१।२)

भग्नेषु भटमुख्येषु बभाषे कैटभान्तकः । (२७२।१)

क्व नु मानधना यूयमपारयशसो रणे । (२७२।२)

परित्यज्य कुलाचारं याताः कातरतामिमाम् ॥ (२७२।३)

इत्युक्त्वा तान्समालोक्य विद्रुतानेव केशवः । (२७३।१)

उवाच सात्यकिं वीरं युध्यमानं प्रयत्नतः ॥ (२७३।२)

तिष्ठन्तु यान्तु वा सर्वे सात्यके पृतनाग्रगाः । (२७४।१)

एष स्वयं निहन्म्यद्य सानुगं शन्तनोः सुतम् ॥ (२७४।२)

इत्युक्त्वा चण्डमार्तण्डमण्डलाग्रं सुदर्शनम् । (२७५।१)

स्वयमुद्यम्य कंसारिः स्यन्दनाग्रादवातरत् ॥ (२७५।२)

क्रुद्धस्य तस्य कल्पान्तकरालानलरोचिषः । (२७६।१)

न रूपं सेहिरे द्रष्टुं सुरा अपि दिवि स्थिताः ॥ (२७६।२)

संरम्भोद्भ्रान्तदोर्दण्डविलसत्पीतवाससा । (२७७।१)

शोभां भेजे स नीलाद्रेः सर्पत्संध्याभ्रशालिनः ॥ (२७७।२)

तमन्तकमिवायान्तं जगत्संहारदीक्षितम् । (२७८।१)

धीरः शान्तनवो दृष्ट्वा धुनानो धनुरभ्यधात् ॥ (२७८।२)

एह्येहि भगवन्विष्णो जिष्णो त्रिदशविद्विषाम् । (२७९।१)

चक्रेण मे शिरश्छिन्द्धि भवक्लेशकृशानुना ॥ (२७९।२)

भवता नाभिजाम्भोजसमुद्धूतस्वयंभुवा । (२८०।१)

हतो जगन्निवासेन धन्यतां यात्वयं जनः ॥ (२८०।२)

सिद्धसिन्धुसुतेनेति भाषिते नतमौलिना । (२८१।१)

अवरुह्य रथात्तूर्णम् अर्जुनः कृष्णमन्वगात् ॥ (२८१।२)

स निष्पीड्य बलात्पादौ पुरस्तात्कालियद्विषः । (२८२।१)

उवाच संहर विभो कोपं विश्वक्षयोचितम् ॥ (२८२।२)

क्षपयामि रिपून्सर्वान्युधि सत्येन ते शपे । (२८३।१)

इति प्रसाद्य तं पार्थो रथमारोपयत्पुनः ॥ (२८३।२)

ततो गाण्डीवघोषेण पाञ्चजन्यरवेण च । (२८४।१)

चक्राते राजचक्राणां कृष्णौ कृष्णाम्बुदभ्रमम् ॥ (२८४।२)

ततो निर्विवरैर्बाणैः शल्यभूरिश्रवःशलाः । (२८५।१)

अवाकिरन्भीष्ममुखाः फल्गुणं शस्त्रवृष्टिभिः ॥ (२८५।२)

तामायुधमहावृष्टिं छित्त्वा सपदि पाण्डवः । (२८६।१)

माहेन्द्रमस्त्रं विदधे सर्वलोकक्षयक्षमम् ॥ (२८६।२)

तस्मिन् उदीर्णे सहसा महास्त्रे दीप्ततेजसि । (२८७।१)

चण्डवातविकीर्णेव चकम्पे कुरुवाहिनी ॥ (२८७।२)

वध्यमानेषु सैन्येषु क्षिप्रं गाण्डीवधन्वना । (२८८।१)

नरनागाश्वदेहोत्था ससर्प रुधिरापगा ॥ (२८८।२)

छत्त्राच्छफेनपटलां चलच्चामरसारसाम् । (२८९।१)

केशशेवालशबलां पिशाचास्तां सिषेविरे ॥ (२८९।२)

घोरे नृपक्षये तस्मिन्वर्तमाने रणोत्सवे । (२९०।१)

संध्यया दिक्षु जातासु शोणितेन भृतास्विव ॥ (२९०।२)

याते ऽस्तं चण्डकिरणे प्रत्यग्ररुधिरत्विषि । (२९१।१)

मांसपिण्ड इव ग्रस्ते घोरेण ध्वान्तरक्षसा ॥ (२९१।२)

विध्वस्तचापकवचा विप्रकीर्णरथध्वजाः । (२९२।१)

अवहारमकुर्वन्त पाण्डवाः शस्त्रविक्षताः ॥ (२९२।२)

तृतीयो युद्धदिवसः ॥ २२ ॥पुनः प्रभाते संरब्धा निर्ययुः कुरुपाण्डवाः । (२९३।१)

विनदन्तो महोत्साहा व्याडव्यूहाग्रवर्तिनः ॥ (२९३।२)

अथ प्रवृत्ते समरे पृथिवीक्षयशंसिनि । (२९४।१)

सौभद्रप्रमुखा वीरान्भीष्ममुख्यानयोधयन् ॥ (२९४।२)

ततः शरशतासारसम्पूरितदिगन्तरः । (२९५।१)

महारथान् अतीत्यान्यान् भीष्मो ऽर्जुनमुपाद्रवत् ॥ (२९५।२)

निर्विशेषं तयोः क्षिप्रं वीरयोर् युध्यमानयोः । (२९६।१)

एको द्रोणिमुखान्वीरानभिमन्युरयोधयत् ॥ (२९६।२)

छिन्नवर्मध्वजरथान्स विधाय महारथान् । (२९७।१)

शिरःप्रकरमुच्छिन्नं राज्ञां क्षिप्रमपातयत् ॥ (२९७।२)

द्रोणप्रभृतिभिः सर्वैर्दृष्ट्वा सौभद्रमावृतम् । (२९८।१)

धृष्टद्युम्नश्चमूनाथश्चकर्ताभ्येत्य कौरवान् ॥ (२९८।२)

स हत्वा चामरं शूरः पौरव्यतनयं नृपम् । (२९९।१)

शिरः संयमनेः कायाज्जहाराकुलकुण्डलम् ॥ (२९९।२)

अत्रान्तरे गजानीकैर्विपुलैश्च गजाधिपः । (३००।१)

भीमदुर्योधनादिष्टो गदापाणिः समाद्रवत् ॥ (३००।२)

भीमसेनो ऽथ रभसादवरुह्य रथाद्गजान् । (३०१।१)

गर्जन्नुरुगदाघातैर्जघान घनविक्रमः ॥ (३०१।२)

गदाप्रहाराभिहतैर्वज्रभिन्नैरिवाचलैः । (३०२।१)

पतद्भिर्मत्तमातङ्गैश्चकम्पे चकितेव भूः ॥ (३०२।२)

निहते कुञ्जरानीके भीमेन भयदायिना । (३०३।१)

तमभ्यधावन्संक्रुद्धाः सर्वे दुर्योधनादयः ॥ (३०३।२)

सुयोधनशराघातमूर्छितो ऽथ वृकोदरः । (३०४।१)

समाश्वास्य परानीकं रथेन कुपितो ऽविशत् ॥ (३०४।२)

विश्वसंहारसंक्रुद्धं तं कृतान्तमिवोत्थितम् । (३०५।१)

प्राप्यानुजाः कुरुपतेश्चतुर्दश ययुः क्षयम् ॥ (३०५।२)

सेनापतिं सुषेणं च जयसंधं सुलोचनम् । (३०६।१)

भीममुग्रं भीमरथं भीमबाहुमलोलुपम् ॥ (३०६।२)

समं विवित्सुं कटकं दुर्मुखं दुष्प्रदर्शनम् । (३०७।१)

हत्वैनामकरोत्सेनां कौरवाणां सहस्रधा ॥ (३०७।२)

तमभ्यधावन्मत्तेन सुप्रतीकेन दन्तिना । (३०८।१)

गम्भीरघोरघोषेण भगदत्तः सहानुगैः ॥ (३०८।२)

गजोदयाचलरवेः शरैस्तीक्ष्णैरिवांशुभिः । (३०९।१)

प्रतापधाम्नस्तस्यारात्स च कोपारिवाहिनी ॥ (३०९।२)

तत्सायकेन विद्धो ऽथ हृदि मर्मावभेदिना । (३१०।१)

ध्वजयष्टिं समालम्ब्य तस्थौ भीमो ऽतिमूर्छितः ॥ (३१०।२)

ततो घटोत्कचः क्रुद्धो दृष्ट्वा जनकमाकुलम् । (३११।१)

भगदत्तमभिद्रुत्य घोरां मायां समाददे ॥ (३११।२)

ऐरावणगतः सो ऽथ प्रभिन्नैर्दिग्द्विपैः सह । (३१२।१)

अपीडयत्सुप्रतीकं दीप्ताभिः शस्त्रवृष्टिभिः ॥ (३१२।२)

तस्य निर्भिद्यमानस्य कुञ्जरेन्द्रस्य गर्जतः । (३१३।१)

शब्देन तस्थुरालीय सर्वे संकुचिता गजाः ॥ (३१३।२)

घटोत्कचेन संसक्तं दृष्ट्वा प्राग्ज्योतिषेश्वरम् । (३१४।१)

सह द्रोणादिभिर्वीरैर्भीष्मस्तं देशमाद्रवत् ॥ (३१४।२)

घटोत्कचं कालरूपं नदन्तं वीक्ष्य भैरवम् । (३१५।१)

संध्यायां दुर्जयं मत्वा भीष्मस्तं भीमविक्रमम् ॥ (३१५।२)

अवहारं सुसैन्यानां विदधे धीमतां वरः । (३१६।१)

येनाभवन्कालवक्त्रान्निष्क्रान्ता इव कौरवाः ॥ (३१६।२)

चतुर्थो युद्धदिवसः ॥ २३ ॥ततो निशायामभ्येत्य कुरुराजः पितामहम् । (३१७।१)

पप्रच्छ पाण्डुपुत्राणां दुःखितो जयकारणम् ॥ (३१७।२)

तमब्रवीच्छान्तनवो राजन्नुक्तो ऽसि सर्वदा । (३१८।१)

देवेन विष्णुना गुप्ता न जेयाः पाण्डवा इति ॥ (३१८।२)

पुरा भूभारशान्त्यर्थं स्वयंभूर्मुनिसंसदि । (३१९।१)

प्रादुर्भूतं स्वयं विष्णुं तुष्टाव सहसां निधिम् ॥ (३१९।२)

जय विश्वेश विश्वात्मन्विश्वक्सेन सुधानिधे । (३२०।१)

अमन्दचिद्धनानन्द संवित्समरसद्युते ॥ (३२०।२)

नमस्तुभ्यं जगत्सर्गस्थितिसंहारकारिणे । (३२१।१)

त्रिविक्रमाय महते त्रिगुणाय त्रिमूर्तये ॥ (३२१।२)

नमः प्रचण्डचक्राग्रप्रभाभासुरबाहवे । (३२२।१)

दैत्यान्धकारसंहारकारिणे मोहदारिणे ॥ (३२२।२)

अवतीर्णा भुवं नाथ दानवा ये हतास्त्वया । (३२३।१)

तेषां वधाय दृप्तानां मानुषीं तनुमाविश ॥ (३२३।२)

इति स्तुताः पद्मभुवा देवो नारायणः प्रभुः । (३२४।१)

नरेण साकं भूभारशान्त्यै क्षितिमवातरत् ॥ (३२४।२)

स एष कृष्णो भगवाञ्जातो यादवनन्दनः । (३२५।१)

नरश्च विजयो धीरः प्रवरः सर्वधन्विनाम् ॥ (३२५।२)

देवौ कृष्णार्जुनावेतौ न जेयौ त्रिदशैरपि । (३२६।१)

इति ज्ञात्वा शमः पुत्र क्रियतां पाण्डुनन्दनैः ॥ (३२६।२)

विश्वेपाख्यानम् ॥ २५ ॥अथ प्रभाते मकरश्येनव्यूहाग्रवर्तिनः । (३२७।१)

भीष्मभीममुखा युद्धं चक्रिरे पाण्डुनन्दनाः ॥ (३२७।२)

हतानां हन्यमानानां घ्नतां च समरे मिथः । (३२८।१)

पततां तत्र वीराणां स्वनस्तुमुलो ऽभवत् ॥ (३२८।२)

भीमफल्गुणसौभद्रमत्स्यसात्यकिपार्षतैः । (३२९।१)

भीष्ममुख्यैश्च ते सेने भिन्ने संशयमापतुः ॥ (३२९।२)

कबन्धताण्डवश्चण्डे मत्तवेतालसंकुले । (३३०।१)

तस्मिन् आयोधने घोरे भूतानामुत्सवो ऽभवत् ॥ (३३०।२)

धन्विनां शरजालेन दिवमुत्पततां मुहुः । (३३१।१)

रवौ संछादिते राज्ञां व्यर्थो ऽभूच्छस्त्रसंग्रहः ॥ (३३१।२)

वीरेण भूरिश्रवसा संसक्तं वीक्ष्य सात्यकिम् । (३३२।१)

अभ्याद्रवन् धन्विनस्तं देशं सात्यकिसूनवः ॥ (३३२।२)

तेषामापततां पूर्णं सृजतां शरदुर्दिनम् । (३३३।१)

भूरिश्रवाः शिरांस्य् आराद् उच्चकर्त शितैः शरैः ॥ (३३३।२)

हतेषु तेषु कुपितः प्रदीप्तास्त्रो धनंजयः । (३३४।१)

चकार कुरुसेनानां संहारं हरिसारथिः ॥ (३३४।२)

हते लक्षचतुर्भागे भूभुजामनिवर्तिनाम् । (३३५।१)

गाण्डीवधन्वना सैन्यं वासरान्ते न्यवर्तत ॥ (३३५।२)

पञ्चमो युद्धदिवसः ॥ २६ ॥पुनः प्रभाते संनद्धा निर्ययुः कुरुपाण्डवाः । (३३६।१)

अलक्ष्यभेदाव्यूहाभ्यां क्रौञ्चेन मकरेण च ॥ (३३६।२)

ततः प्रमथ्य सहसा भीमसेनो ऽरिवाहिनीम् । (३३७।१)

विवेश भृशसंक्रुद्धः समं द्रुपदसूनुना ॥ (३३७।२)

ताभ्यां विदारिते व्यूहे कुपिताः कुरुनन्दनाः । (३३८।१)

विमुखैः कुञ्जरानीकैस्तौ तूर्णं पर्यवारयन् ॥ (३३८।२)

भीमसेनगदाघातनिष्पिष्टवपुषां रणे । (३३९।१)

अभूद्व्यतिकरो घोरः पततां गजयोधिनाम् ॥ (३३९।२)

युध्यमानेषु सैन्येषु भीमेन भुजशालिना । (३४०।१)

अभ्याद्रवत्सानुगस्तं स्वयं राजा सुयोधनः ॥ (३४०।२)

छादितं कौरवैर्दृष्ट्वा भीमं विशिखवर्षिभिः । (३४१।१)

विमोहं विदधे तेषां मोहनास्त्रेण पार्षतः ॥ (३४१।२)

द्रोणेन स्वयमभ्येत्य ज्ञानास्त्रेण विनाशिते । (३४२।१)

मोहनास्त्रे कुरुपतिं भीमस्तूर्णमुपाद्रवत् ॥ (३४२।२)

मदान्ध क्वाधुना जीवन्मयि जीवति यास्यसि । (३४३।१)

इत्युक्त्वा ते शरशतैर्वज्रवेगैरवाकिरन् ॥ (३४३।२)

भीमचापच्युतैर्बाणैः सो ऽथ कृत्तरथध्वजः । (३४४।१)

हृदि निर्दारितो भेजे मूर्छां व्यथितमानसः ॥ (३४४।२)

अत्रान्तरे भीष्मशरैर्हन्यमानेषु राजसु । (३४५।१)

घोरो बभूव संमर्दः कृतान्तसमरोत्सवः ॥ (३४५।२)

द्रौपदेयेषु वीरेषु युध्यमानेषु कौरवैः । (३४६।१)

अवर्तत रणो घोरो गजवाजिरथक्षयः ॥ (३४६।२)

अथावहारं सैन्यानां चक्रे शन्तनुनन्दनः । (३४७।१)

राजसेवावृते सूर्ये याते ऽस्तं रुधिरारुणे ॥ (३४७।२)

षष्ठो युद्धदिवसः ॥ २७ ॥अन्येद्युर्मण्डलव्यूहे भीष्मेण विहिते स्वयम् । (३४८।१)

युधिष्ठिरः स दुर्भेद्यं वज्रव्यूहमकल्पयत् ॥ (३४८।२)

ततः प्रवृत्ते समरे भीषणे भीष्मपार्थयोः । (३४९।१)

विराट आद्रवद्द्रोणं गरिष्ठं सर्वधन्विनाम् ॥ (३४९।२)

द्रोणस्तं बाणवर्षेण संछाद्य शरवर्षिणम् । (३५०।१)

उन्ननाद धनध्वानो रथमस्य जघान च ॥ (३५०।२)

स हताश्वं समुत्सृज्य रथं पुत्रस्य संभ्रमात् । (३५१।१)

आरुरोह हतानीकं शङ्खस्यारूढधन्विनः ॥ (३५१।२)

द्रोणो ऽथ तौ पितापुत्रौ विलोक्यैकरथे स्थितौ । (३५२।१)

शङ्खाय प्राहिणोद्घोरं मृत्युदण्डोपमं शरम् ॥ (३५२।२)

स तेन भिन्नहृदयः पपात क्षतजोक्षितः । (३५३।१)

वातेनोन्मथितः शैलादुत्फुल्ल इव किंशुकः ॥ (३५३।२)

ततः शिखण्डिनं द्रोणः शरैर्विशिखवर्षिणम् । (३५४।१)

हताश्वे सात्यकिरथं समारूढे शिखण्डिनि । (३५४।२)

अलम्बुसो राक्षसेन्द्रः क्रूरकर्मा तमाद्रवत् ॥ (३५४।३)

मायया युध्यमानं तं गर्जन्तं राक्षसेश्वरम् । (३५५।१)

चकार विमुखं कोपाद्रौद्रेणास्त्रेण सात्यकिः ॥ (३५५।२)

शैनेयेन जिते तस्मिन् इरावान् अर्जुनात्मजः । (३५६।१)

विन्दानुविन्दावभ्यायाज्जम्भारिसमविक्रमः ॥ (३५६।२)

घटोत्कचमथायान्तं कृतान्तमिव भैरवम् । (३५७।१)

अवारयद्गजेन्द्रेण भगदत्तो नृपाग्रणीः ॥ (३५७।२)

वीरं स हत्वा हैडम्बं पाण्डवानामनीकिनीम् । (३५८।१)

दर्पाद्विलोडयामास गजेन्द्रो नलिनीमिव ॥ (३५८।२)

माद्रीसुतौ ततः शल्यं विधाय विरथं शरैः । (३५९।१)

चक्रतुर्विमुखं संख्ये राजचक्रस्य पश्यतः ॥ (३५९।२)

स्वयं युधिष्ठिरो राजा नृपं जित्वा श्रुतायुधम् । (३६०।१)

विगाह्य कौरवानीकं विदधे विमुखं शरैः ॥ (३६०।२)

चेकितानेन विजिते गौतमे धन्विनां गुरौ । (३६१।१)

भीष्मश्चकार कदनं राज्ञामन्यत्र चार्जुनः ॥ (३६१।२)

युधिष्ठिरगिरा वीक्ष्य भीष्माय समभिद्रवत् । (३६२।१)

शिखण्डिनं मद्रराजो दिव्यैरस्त्रैरवारयत् ॥ (३६२।२)

भीष्मेण हन्यमानेषु भूपालेष्वनिवर्तिषु । (३६३।१)

पार्थेन च त्रिगर्तेषु जगामास्तं दिवाकरः ॥ (३६३।२)

तमोभिरावृते लोके रणे रक्तासवाकुले । (३६४।१)

प्रमत्तैरिव वेतालैः शिबिराणि ययुर्नृपाः ॥ (३६४।२)

सप्तमो युद्धदिवसः ॥ २८ ॥भीष्मेण सागरव्यूहे प्रातर्विरचिते पुनः । (३६५।१)

शृङ्गाटकं महाव्यूहं चक्रे द्रुपदनन्दनः ॥ (३६५।२)

विदीर्णेष्विव सैन्येषु भीष्मचापच्युतैः शरैः । (३६६।१)

बभूवाभिमुखः कोपादेक एव वृकोदरः ॥ (३६६।२)

स हत्वा सारथिं बाणैस्तूर्णं शन्तनुजन्मनः । (३६७।१)

द्रोणस्य च समुद्भ्रान्तपताकं विदधे रथम् ॥ (३६७।२)

लब्धलक्ष्यस्ततो भीमः सप्त दुर्योधनानुजान् । (३६८।१)

जघान मदसंरब्धान्पञ्चानन इव द्विपान् ॥ (३६८।२)

बह्वाशिनं कुण्डधारं विशालाक्षं सुदुर्जयम् । (३६९।१)

महोदरं मण्डितकं सुनाभं च निहत्य तान् ॥ (३६९।२)

विद्राव्य कौरवचमूं ननादास्फालयन्दिशः । (३७०।१)

क्षयाय सर्वजगतां देवै रुद्र इवोदितः ॥ (३७०।२)

इरावानथ विक्रान्तो विवेश कुरुवाहिनीम् । (३७१।१)

उलूपी नागललना फल्गुनाद्यमजीजनत् ॥ (३७१।२)

कार्यं समरसाहाय्यं स्वयमित्यर्जुनेन सः । (३७२।१)

उक्तः पुरा सुरपुरे तां युद्धभुवमाययौ ॥ (३७२।२)

रत्नकाञ्चनसंनाहैः स पातालतुरङ्गमैः । (३७३।१)

उह्यमानः शरैश्चक्रे फणिलोकमिवापरम् ॥ (३७३।२)

स गत्वा विपुलानीकान्गान्धारान्हययोधिनः । (३७४।१)

शकुनेस्तनयान्सप्त जघान घनविक्रमान् ॥ (३७४।२)

ततो दुर्योधनादिष्टो मायावी राक्षसाधिपः । (३७५।१)

अलम्बुसः समभ्यायादिरावन्तं रणोत्कटः ॥ (३७५।२)

इरावानथ खड्गेन छित्त्वा सपदि रक्षसः । (३७६।१)

स निषङ्गं धनुर्दीप्तं ननाद बलिनां वरः ॥ (३७६।२)

ततो मायां समाश्रित्य महतीं मोहनीं नृणाम् । (३७७।१)

युयुधाते समाविश्य तौ नभो भीमविक्रमौ ॥ (३७७।२)

इरावता निजास्त्रौघैर्हन्यमानस्य रक्षसः । (३७८।१)

घोरः समुदभून्नादः सर्वप्राणिभयंकरः ॥ (३७८।२)

अथ साहाय्यकं चक्रुर्भुजङ्गा भुजगीभुवः । (३७९।१)

तद्वमन्तो विषं तीक्ष्णं भोगान्भोगभृतां वराः ॥ (३७९।२)

राक्षसो ऽथ भृशं क्रुद्धो रूपमास्थाय गारुडम् । (३८०।१)

भक्षयित्वाखिलान्सर्पान्भीमं स्वं वपुराददे ॥ (३८०।२)

मायाविमोहितस्याथ खड्गेनारादिरावतः । (३८१।१)

जहार राक्षसं कायाच्छिरस्तलकुण्डलम् ॥ (३८१।२)

हते धनंजयसुते हैडम्बः क्रोधमूर्छितः । (३८२।१)

रुराव येन वसुधा चचाल सकुलाचला ॥ (३८२।२)

तमभिद्रुतमालोक्य राजा दुर्योधनः स्वयम् । (३८३।१)

सह सर्वैर् निजानीकैर् महामायम् अयोधयत् ॥ (३८३।२)

विद्युज्जिह्वं वेगवन्तं महारौद्रं प्रमाथिनम् । (३८४।१)

हैडिम्बानुचरान्घोरान्स जघान निशाचरान् ॥ (३८४।२)

शक्तिं घटोत्कचेनाथ प्रेरितां कुरुभूभुजे । (३८५।१)

महागजेन जग्राह वङ्गानामधिपः पुरः ॥ (३८५।२)

नागे निपतिते तस्मिन्रक्षिते च सुयोधने । (३८६।१)

संहारं पुरुसैन्यानां चकार पिशिताशनः ॥ (३८६।२)

भगदत्तो ऽथ विद्राव्य पाण्डवानामनीकिनीम् । (३८७।१)

सुप्रतीकेन नागेन घटोत्कचमयोधयत् ॥ (३८७।२)

तनयं निहतं श्रुत्वा कुपितः शतमन्युजः । (३८८।१)

शिरोभिर्भूमिपालानां दुर्गमां वसुधां व्यधात् ॥ (३८८।२)

भीमो ऽपि क्रोधसंतप्तो भ्रातुः पुत्रे निपातिते । (३८९।१)

सुयोधनानुजान्वीरान्प्राहिणोद्यममन्दिरम् ॥ (३८९।२)

अनाधृष्टिं कुण्डलिनं कुण्डभेदिं सुलोचनम् । (३९०।१)

विराटं दीर्घबाहुं च सुबाहुं कनकध्वजम् ॥ (३९०।२)

हत्वैतान्कौरवानीकं कबन्धशतसंकुलम् । (३९१।१)

विदधे मत्तवेतालनन्दने दिनसंक्षये ॥ (३९१।२)

विस्रस्तचापकवचे भग्नस्यन्दनकुञ्जरे । (३९२।१)

रणे ऽवहारं सैन्यानां ततश्चक्रुर्महारथाः ॥ (३९२।२)

अष्टमे युद्धदिवसे इरावद्वधः ॥ २९ ॥ततो निशायामनुजैः सह राजा सुयोधनः । (३९३।१)

कर्णम् आनाय्य पार्थानां पराभवमचिन्तयत् ॥ (३९३।२)

वैकर्तनस्तमवदत्क्रियतां मद्वचः सखे । (३९४।१)

शस्त्रं न्यासय गाङ्गेयमहं जेष्यामि पाण्डवान् ॥ (३९४।२)

एष वृद्धो निरीहश्च सपक्षश्च धनंजये । (३९५।१)

त्वया न्यस्तो ऽतिभारो ऽस्मिन् अविचार्यैव केवलम् ॥ (३९५।२)

एतदाकर्ण्य कर्णोक्तं हर्षात्कर्मशतैरिव । (३९६।१)

उत्थाय भीष्मशिबिरं प्रतस्थे भ्रातृभिः सह ॥ (३९६।२)

मणिदीपसहस्रांशुपिङ्गीकृतदिगन्तरः । (३९७।१)

नक्तं दीप्तौषधिवनः सकुलाद्रिरिवाबभौ ॥ (३९७।२)

रत्नकुण्डलकेयूरकिरीटद्युतिनिर्जिताः । (३९८।१)

पुरो निष्प्रतिभा दीपास्तस्यासंल्लज्जिता इव ॥ (३९८।२)

प्रणतान्दृक्त्रिभागेन भूमिपालान्विलोकयन् । (३९९।१)

नामभिर् विक्रमोदारैः सूचितान्वेत्रिमण्डलैः ॥ (३९९।२)

स बभौ गतिलोलेन हारेण तुहिनत्विषा । (४००।१)

सुधाकल्लोलजालेन पाददारेण मन्मथः ॥ (४००।२)

श्रीमान्सम्प्राप्य शिबिरं शुभ्रं शन्तनुजन्मनः । (४०१।१)

शयानं रत्नपर्यङ्के प्रणनाम विलोक्य तम् ॥ (४०१।२)

राज्ञेति पूजितस्तेन कृतासनपरिग्रहः । (४०२।१)

दुर्योधनः क्षणं ध्यात्वा पितामहमभाषत ॥ (४०२।२)

अयं जेता भृगुभुवः कार्मुकप्रणयी तव । (४०३।१)

भुजस्त्रैलोक्यविजये पर्याप्त इति मे मतिः ॥ (४०३।२)

कारुण्यादानृशंस्याद्वा रक्ष्यास्ते यदि पाण्डवाः । (४०४।१)

तत्कर्णमनुजानीहि युद्धाय रणकर्कशम् ॥ (४०४।२)

इत्युक्तः कुरुराजेन मर्मणीव समाहतः । (४०५।१)

प्रभाते द्रक्ष्यसीत्युक्त्वा निःश्वसन्क्ष्मामलोकयत् ॥ (४०५।२)

कौरवो ऽपि तमामन्त्र्य निजं शिबिरमाययौ । (४०६।१)

दिशः शबलयन्क्षिप्तं दीपदीप्तैर् विभूषणैः ॥ (४०६।२)

अथ प्रभाते भीष्मेण द्रोणद्रौणिमुखैः सह । (४०७।१)

विहिते सर्वतोभद्रे व्यूहे व्यूहाग्रवर्तिना ॥ (४०७।२)

प्रतिव्यूहेष्वनीकेषु नदद्भिः पाण्डुनन्दनैः । (४०८।१)

अभिमन्युः कुरुचमूरग्रे वीरो व्यदारयत् ॥ (४०८।२)

शरांशुशतदुष्प्रेक्ष्यं निदाघार्कमिवोद्यतम् । (४०९।१)

न सेहिरे तं भूपाला मानिनः संहता अपि ॥ (४०९।२)

दुर्योधनप्रेरितो ऽथ रक्षःपतिरलम्बुसः । (४१०।१)

तमभ्यधावद्बिभ्राणो मायां त्रैलोक्यमोहिनीम् ॥ (४१०।२)

तस्य नादेन महता जगत्प्रलयशंसिना । (४११।१)

निपेतुः सहसा योधा बहवो विगतासवः ॥ (४११।२)

द्रौपदेयैः पुरः प्राप्तैः स विधाय रणं क्षणम् । (४१२।१)

अभिमन्युरथ बाणैः समं देहमिवाकरोत् ॥ (४१२।२)

शरनिर्दारितेनाथ विहितां तेन रक्षसा । (४१३।१)

सौभद्रस्तामसीं मायां चिछेदार्कास्त्रतेजसा ॥ (४१३।२)

अथ द्रौणिप्रभृतिभिः सात्यकिप्रमुखा युधि । (४१४।१)

संसक्ता गगनं चक्रुर्दिव्यास्त्रदहनाकुलम् ॥ (४१४।२)

अर्जुनो द्रोणमभ्येत्य महास्त्रग्रामदुःसहम् । (४१५।१)

वायव्यास्त्रेण विदधे जगतां क्षोभविभ्रमम् ॥ (४१५।२)

समुदीर्य च शैलास्त्रं द्रौणेन क्षपिते ऽनले । (४१६।१)

धनंजयः कुरुचमूं शरजालैरपूरयत् ॥ (४१६।२)

भीमभीमगदाघातनिर्भिन्ने गजमण्डले । (४१७।१)

सुस्राव शोणितनदी पताकाफेनमालिनी ॥ (४१७।२)

तस्मिन् आकुलसंग्रामे वर्तमाने भयंकरे । (४१८।१)

वेतालदत्ततालेषु नृत्यत्सु छिन्नमूर्धसु ॥ (४१८।२)

भीष्मः पृथुशरज्वालादुःसहः सुभटेन्धनः । (४१९।१)

जज्वाल चापक्रेङ्कारमन्त्रपूत इवानलः ॥ (४१९।२)

तद्भुजप्रेरिताः क्षिप्रं सायका विविशुर्नृपान् । (४२०।१)

विहङ्गा इव सायाह्ने घनच्छायान्महीरुहान् ॥ (४२०।२)

खद्योता इव वृक्षेषु शलभा इव शालिषु । (४२१।१)

भीष्मबाणा नरेन्द्रेषु पेतुर्हंसाः सहःस्विव ॥ (४२१।२)

निकृत्तैश्चामरोष्णीषैश्छन्नाश्च पृथिवीभुजाम् । (४२२।१)

चकार समरे भीष्मः स्वयशोविषदा दिशः ॥ (४२२।२)

राज्ञां शिरोभिः पृथिवीमास्तीर्य पुलकोज्ज्वलः । (४२३।१)

रणलक्ष्म्याः स विदधे केलिपद्माकरानिव ॥ (४२३।२)

शिरस्त्रशरनिर्घर्षजाता वह्निकणा बभुः । (४२४।१)

राज्ञां हतानां भीष्मेण जीवा इव नभश्चराः ॥ (४२४।२)

घनेन शरजालेन ग्रस्ता लोकेन सर्वतः । (४२५।१)

स चक्रे सर्वसैन्यानाम् अकाण्डरजनीभ्रमम् ॥ (४२५।२)

विदीर्णे पाण्डवबले छिन्नवर्मरथध्वजे । (४२६।१)

गजानीकेषु भग्नेषु भागशेषेषु राजसु ॥ (४२६।२)

लज्जामुत्सृज्य यातेषु त्यक्तचापेषु केशवः । (४२७।१)

सत्यसंधं रणे भीष्मं जहीत्यर्जुनमब्रवीत् ॥ (४२७।२)

धनंजयो ऽथ निःश्वस्य विषण्णवदनाम्बुजः । (४२८।१)

निन्दन्मुहुः क्षत्त्रधर्मं पितामहमुपाद्रवत् ॥ (४२८।२)

दृष्ट्वा गाण्डीवधन्वानमुद्यतं शरवर्षिणम् । (४२९।१)

बले तूर्णमुपावृत्ते पुनर्युयुधिरे भटाः ॥ (४२९।२)

भीष्मचापच्युतैर्बाणैश्छादितं वीक्ष्य फल्गुणम् । (४३०।१)

रथमुत्सृज्य कंसारिस्तमधावद्भुजायुधः ॥ (४३०।२)

विलोक्य कुपितं भीष्मः स्वयं कृष्णमभिद्रुतम् । (४३१।१)

उवाच धन्यतामानी पुलकालंकृताकृतिः ॥ (४३१।२)

पुण्यभाजामहं धुर्यो भगवन्कृतिनां वरः । (४३२।१)

यस्य त्वं जगतां नाथो वधाय स्वयमुद्यतः ॥ (४३२।२)

इति वादिनि गाङ्गेये रथात्तूर्णं धनंजयः । (४३३।१)

अवरुह्य ततः कृष्णमानिनाय रथं पुनः ॥ (४३३।२)

अथार्जुनशरासारैराकीर्णे कुरुकानने । (४३४।१)

पुनः शान्तनवश्चक्रे संहारं पृथिवीभुजाम् ॥ (४३४।२)

घोरे व्यतिकरे तस्मिन्भग्ने सुभटमण्डले । (४३५।१)

अवहारमकुर्वन्त दिनान्ते पाण्डुनन्दनाः ॥ (४३५।२)

नवमो युद्धदिवसः ॥ ३० ॥ततो रजन्यां विजने धर्मराजो जनार्दनम् । (४३६।१)

जगाद राजकं दृष्ट्वा भिन्नं भीष्मेण दुःखितः ॥ (४३६।२)

पश्य कृष्ण प्रबुद्धेन गाङ्गेयवडवाग्निना । (४३७।१)

सैन्याम्बुधिरपर्यन्ते मम नीतो ऽल्पशेषताम् ॥ (४३७।२)

मण्डलीकृतचापस्य सहस्रांशुशतत्विषः । (४३८।१)

भीष्मस्याखण्डलो ऽप्यग्रे सत्यं परिभावास्पदम् ॥ (४३८।२)

अलं राज्येन मे तावदिति वादिनि धर्मजे । (४३९।१)

उवाच शौरिर्योत्स्ये ऽहं स्वयं शन्तनुनन्दनम् ॥ (४३९।२)

नाकार्य मे भवत्कार्यमुत्सृष्टसमयो ऽधुना । (४४०।१)

पालयामि रणे भीष्मं पश्यतां जगतीभुजाम् ॥ (४४०।२)

एतदाकर्ण्य कृष्णोक्तं बभाषे पाण्डवाग्रजः । (४४१।१)

न मिथ्यावादिनं कामात्त्वां कुर्यामहमच्युत ॥ (४४१।२)

जयोपायमितो गत्वा भीष्मं पृच्छामि भूतले । (४४२।१)

स हि मामाशिषा पूर्वं वात्सल्यात्समयोजयत् ॥ (४४२।२)

इति निश्चित्य कृष्णेन भ्रातृभिश्च सहाशु कृत् । (४४३।१)

जगाम भीष्मशिबिरं गूढचारी युधिष्ठिरः ॥ (४४३।२)

स प्रणम्यानुजसखः शौर्यराशिं पितामहम् । (४४४।१)

पप्रच्छ विजयोपायं स च पृष्टस्तमब्रवीत् ॥ (४४४।२)

न तं पश्यामि लोकेषु वीरो मां विजयेत यः । (४४५।१)

जयलाभे च युष्माकं मयि जीवति का कथा ॥ (४४५।२)

न विशस्त्रेन संत्रस्ते न स्त्रीपूर्वे ममेषवः । (४४६।१)

पतन्ति तस्मात्क्लीबेन मां घातय शिखण्डिना ॥ (४४६।२)

उक्ते देवव्रतेनेति लज्जाविनमिताननः । (४४७।१)

अकाम इव दुःखेन ययौ स्वशिबिरं नृपः ॥ (४४७।२)

ततः प्रभाते व्यूहेषु सैन्येषु सुभटैर्मिथः । (४४८।१)

शिखण्डिप्रमुखा वीराः परानीकमुपाद्रवन् ॥ (४४८।२)

ततो भीष्मशरश्रेणीलुलिते राजमण्डले । (४४९।१)

शिखण्डी धुतकोदण्डश्चण्डकोपस्तमभ्यधात् ॥ (४४९।२)

तमब्रवीच्छान्तनवः कामं प्रहर पार्षत । (४५०।१)

ननाम भीष्मविशिखाः पतन्त्यनुजने जने ॥ (४५०।२)

इति वादिनमभ्येत्य मण्डलीकृतकार्मुकः । (४५१।१)

शिखण्डी निःश्वसन्कोपादापगेयमभाषत ॥ (४५१।२)

जेतारं भार्गवस्यापि जानामि त्वां महौजसम् । (४५२।१)

युधि युध्यस्व वा मा वा न मे जीवन्गमिष्यसि ॥ (४५२।२)

उक्त्वैतद्बाणजालेन पार्षतः समपूरयत् । (४५३।१)

रक्ष्यमाणः समभ्येत्य पश्चाद्गाण्डीवधन्वना ॥ (४५३।२)

भीष्मो ऽपि तम् अनादृत्य विद्ध्वा कृष्णार्जुनौ शरैः । (४५४।१)

विवेश पाण्डवचमूं राजवेणुवनानलः ॥ (४५४।२)

धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैः कौरवाणां तरस्विनाम् । (४५५।१)

दारुणो ऽथ प्रहारो ऽभूद् रजःपिहितदिङ्मुखः ॥ (४५५।२)

ततो द्रोणिप्रभृतयो वीरा द्रोणस्य शासनात् । (४५६।१)

रक्षन्तः समरे भीष्मं धनंजयमयोधयन् ॥ (४५६।२)

ततः शान्तनवो राज्ञां शरैरशनिगौरवैः । (४५७।१)

मौलिरत्नांशुशबलं समुन्मथ्य विरोचनम् ॥ (४५७।२)

आक्रीडमिव कालस्य विधाय कदनं रणे । (४५८।१)

अब्रवीत्कूणितमना दूरादेव युधिष्ठिरम् ॥ (४५८।२)

वधाय कुरु कौन्तेय यत्नं मे नृपतिक्षयात् । (४५९।१)

विषण्णो ऽहं भृशं पुत्र रौद्रेणानेन कर्मणा ॥ (४५९।२)

इति वादिनि गाङ्गेये शिथिलीकृतकार्मुके । (४६०।१)

सृञ्जयाः सह पाञ्चालैः सोमकैश्च सहाद्रवन् ॥ (४६०।२)

ततः कुरुचमूवीराः पाण्डवानां महारथान् । (४६१।१)

आवार्य भीष्मरक्षायै द्वन्द्वं युद्धानि चक्रिरे ॥ (४६१।२)

अथ गाङ्गेयविशिखैरप्रयत्नोज्झितैरपि । (४६२।१)

अवर्तत महारौद्रो राजजीवितसंक्षयः ॥ (४६२।२)

तमभ्यधावद् आकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलः । (४६३।१)

शिखण्डी खण्डपरशुप्रभावं फल्गुणेरितः ॥ (४६३।२)

स्वयं दुर्योधनेनाथ प्रेरितां वीक्ष्य वाहिनीम् । (४६४।१)

तस्मिन्स्वभटसंहारे वर्तमाने पितामहः ॥ (४६४।२)

उदीर्य घोरं दिव्यास्त्रमभ्यधावद्धनंजयम् । (४६५।१)

अथार्जुनस्याग्रमेत्य शिखण्डिनि पुरःस्थिते ॥ (४६५।२)

विमाना इव गाङ्गेयो महास्त्रं संजहार तत् । (४६६।१)

ब्रह्मलोकाभिकामेषु युध्यमानेषु राजसु ॥ (४६६।२)

वीराणां भीष्मविशिखैरयुतेषु पतत्सु च । (४६७।१)

दारयन्तं परानीकं तमेत्य वसवो ऽब्रुवन् ॥ (४६७।२)

भीष्म संन्यासकालो ऽयं तवास्मदभिकाङ्क्षितः । (४६८।१)

ततः श्लथोद्यमे तस्मिन्प्रसन्ने भुवनत्रये ॥ (४६८।२)

अर्जुनप्रमुखाः सर्वे सायकैस्तमपूरयन् । (४६९।१)

छिद्यमानेषु बालेषु तस्य तूर्णं किरीटिना ॥ (४६९।२)

शिखण्डी प्राहिणोत्तस्मै हेमपुङ्खशरावलीम् । (४७०।१)

शैखण्डीं शरमालां तां शैरीषीम् इव पेशलाम् ॥ (४७०।२)

जग्राह प्रहसन्भीष्मः क्षणं स्थगितकार्मुकः । (४७१।१)

दुर्योधनसमादिष्टान्भीष्मस्य रथरक्षिणः ॥ (४७१।२)

मोहयन्बाणजालेन फल्गुणस्तमवाकिरत् । (४७२।१)

विदार्यमाणो नीरन्ध्रैर्गाण्डीवान्निःसृतैः शरैः ॥ (४७२।२)

दुःशासनं पार्श्वगतं भीष्मः सस्मितमब्रवीत् । (४७३।१)

नैते शिखण्डिनो बाणाः शिलासंघातभेदिनः ॥ (४७३।२)

विशन्ति मम मर्माणि बिलं विषधरा इव । (४७४।१)

एते ते वज्रसंस्पर्शा निवातकवचच्छिदः ॥ (४७४।२)

शरीरहारिणो घोराः किरातरणसाक्षिणः । (४७५।१)

इत्युक्त्वा पाण्डुपुत्राय शक्तिं चिक्षेप शक्तिमान् ॥ (४७५।२)

तां च शक्रसुतस्तूर्णं चकार विशिखैस्त्रिधा । (४७६।१)

सर्वायुधेषु छिन्नेषु ततो गाण्डीवधन्वना ॥ (४७६।२)

क्षणाद्बभूव दुर्लक्ष्यो भीष्मो निर्विवरैः शरैः । (४७७।१)

युध्यमानेषु वीरेषु भूताविष्टेष्विवाकुलम् ॥ (४७७।२)

दारुणे तुमुले तस्मिन्निर्विभागे बलद्वये । (४७८।१)

अपराह्णे रथाद्भीष्मः सहस्रांशुरिवापरः ॥ (४७८।२)

अस्पृष्टभूमिर्विशिखैः पपात महसां निधिः । (४७९।१)

तस्मिन्निपतिते वीरे केतौ सर्वधनुष्मताम् ॥ (४७९।२)

महतामपि वीराणां हृदयानि चकम्पिरे । (४८०।१)

ततो निवृत्ते संग्रामे हाहाकारे नभःस्पृशि ॥ (४८०।२)

दिव्यं भेजे निजं भावमलुप्तात्मा पितामहः । (४८१।१)

आकम्पमाने भुवने वागुवाचाशरीरिणी ॥ (४८१।२)

भीष्म कालं प्रतीक्षस्व योगवानुत्तरायणम् । (४८२।१)

सर्वज्ञ धारय प्राणान्स्वच्छन्दनिधनो हृदि ॥ (४८२।२)

श्रुत्वैतत्परमं योगमाससाद सुरव्रतः । (४८३।१)

ततस्त्रिदशवाहिन्या विसृष्टा हंसरूपिणः ॥ (४८३।२)

तमेवार्थं समभ्येत्य मुनयो भीष्ममब्रुवन् । (४८४।१)

स्थितो ऽस्मीति च गाङ्गेयो निगद्य यशसां निधिः ॥ (४८४।२)

शरतल्पे गतः सर्वान्कुरून्भीतानसान्त्वयत् । (४८५।१)

प्रणतानथ सम्प्राप्तान्पुनः कौरवपाण्डवान् ॥ (४८५।२)

अश्रुपूर्णेक्षणानूचे संभाव्य कुरुपुंगवः । (४८६।१)

धारणं लम्बमानस्य शिरसो मे विधीयताम् ॥ (४८६।२)

श्रुत्वैतदुपधानेषु समानीतेषु राजभिः । (४८७।१)

जग्राह शासनात्तस्य त्रिभिः पार्थः शरैः शिरः ॥ (४८७।२)

भीष्मस्तत्कर्मतुष्टो ऽथ प्रशशंस धनंजयम् । (४८८।१)

पाण्डवैः क्रियतां संधिरित्युवाच च कौरवम् ॥ (४८८।२)

दशमो युद्धदिवसः ॥ ३१ ॥ततो रजन्यां यातायामुपाविष्टेषु राजसु । (४८९।१)

सेव्यमानो मुनिजनैर्भीष्मो जलमयाचत ॥ (४८९।२)

मणिकाञ्चनचित्रेषु कलशेष्वमलाम्भसः । (४९०।१)

समानीतेषु भूपालैर्व्यधान्मेघास्त्रमर्जुनः ॥ (४९०।२)

तदुद्भूतेन पयसा गाङ्गेयस्तेन तर्पितः । (४९१।१)

नरावतारं प्रीतात्मा सादरं तमपूजयत् ॥ (४९१।२)

महारथेषु यातेषु समामन्त्र्यापगासुतम् । (४९२।१)

कर्णः प्रसादयामास तदभ्यर्च्य कृताञ्जलिः ॥ (४९२।२)

तमुवाच प्रसन्नात्मा वीतमन्युः पितामहः । (४९३।१)

भजस्व पार्थेषु शमं वीरास्ते भ्रातरस्तव ॥ (४९३।२)

वैकर्तनस्तदाकर्ण्य जगाद विनताननः । (४९४।१)

जाने सर्वमवश्यं तु भवितव्यमिदं प्रभो ॥ (४९४।२)