वाराहगृह्यसूत्रVārāhagṛhyasūtra
VārGṛSū, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
गृह्यपुरुषः प्रायश्चित्तम् अनुग्रहिकहौतृकशुल्विकोत्तरेष्टकवैष्णवाध्वर्यविकचातुर्होतृकगोनामिकाकुलपादरहस्यप्रतिग्रहयमकवृषोत्सर्गप्रश्नद्रविणषट्कारणप्रधानसांदेहिकप्रवराध्यायरुद्रविधानछन्दोऽनुक्रमण्यन्तर्क्यकल्पप्रवासविधिप्रातरुपस्थानभूतोत्पत्तिर् इति द्वाविंशतिः परिशिष्टसंख्यानाम् ॥ (१।२)
gṛhyapuruṣaḥ prāyaścittam anugrahikahautṛkaśulvikottareṣṭakavaiṣṇavādhvaryavikacāturhotṛkagonāmikākulapādarahasyapratigrahayamakavṛṣotsargapraśnadraviṇaṣaṭkāraṇapradhānasāṃdehikapravarādhyāyarudravidhānachando'nukramaṇyantarkyakalpapravāsavidhiprātarupasthānabhūtotpattir iti dvāviṃśatiḥ pariśiṣṭasaṃkhyānām ||
दर्शपूर्णमासप्रकृतिः पाकयज्ञविधिर् अप्रयाजो ऽननुयाजो ऽसामिधेनीकः ॥ (४।०)
darśapūrṇamāsaprakṛtiḥ pākayajñavidhir aprayājo 'nanuyājo 'sāmidhenīkaḥ ||
परतन्त्रोत्पत्तिर् दक्षिणाग्नाव् आहिताग्निः कुर्वीत शालाग्नाव् अनाहिताग्निः ॥ (६।०)
paratantrotpattir dakṣiṇāgnāv āhitāgniḥ kurvīta śālāgnāv anāhitāgniḥ ||
गोमयेन गोचर्ममात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलम् उपलिप्येषुमात्रं तस्मिन् लक्षणं कुर्वीत सत्यसदसीति पश्चार्धाद् उदीचीं लेखां लिखति । (७।१)
gomayena gocarmamātraṃ caturasraṃ sthaṇḍilam upalipyeṣumātraṃ tasmin lakṣaṇaṃ kurvīta satyasadasīti paścārdhād udīcīṃ lekhāṃ likhati |
परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य तूष्णीम् इध्माबर्हिः संनह्य ग्रागग्रैर् दक्षिणारम्भैर् उदक्संस्थैर् अयुग्मैर् धातुभिः स्तृणाति ॥ (९।०)
parisamuhya paristīrya paryukṣya tūṣṇīm idhmābarhiḥ saṃnahya grāgagrair dakṣiṇārambhair udaksaṃsthair ayugmair dhātubhiḥ stṛṇāti ||
दक्षिणतो ऽग्नेर् ब्रह्माणम् उपवेश्योत्तरत उदपात्रम् ॥ (१०।०)
dakṣiṇato 'gner brahmāṇam upaveśyottarata udapātram ||
समाव् अप्रच्छिन्नप्रान्तौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ पवित्रे स्थो वैष्णव्ये इत्योषध्या छित्त्वा विष्णोर्मनसा पूते स्थ इत्य् अद्भिस् त्रिर् उन्मृज्य प्रोक्षणीर् धर्मैः संस्कृत्य प्रणीतां प्रणीय निर्वपणप्रोक्षणसंवपनम् इति यथादेवतं चरुम् अधिश्रित्य स्रुक्स्रुवं प्रमृज्याभ्युक्ष्याग्नौ प्रताप्यादितिर् असि नाच्छिन्नपत्त्रेत्य् आज्यम् अग्नाव् अधिश्रयति ॥ (१२।०)
samāv apracchinnaprāntau darbhau prādeśamātrau pavitre stho vaiṣṇavye ityoṣadhyā chittvā viṣṇormanasā pūte stha ity adbhis trir unmṛjya prokṣaṇīr dharmaiḥ saṃskṛtya praṇītāṃ praṇīya nirvapaṇaprokṣaṇasaṃvapanam iti yathādevataṃ carum adhiśritya sruksruvaṃ pramṛjyābhyukṣyāgnau pratāpyāditir asi nācchinnapattrety ājyam agnāv adhiśrayati ||
परि वाजपतिर् इत्याज्यहविश् च त्रिः पर्यग्निकरोति ॥ (१४।०)
pari vājapatir ityājyahaviś ca triḥ paryagnikaroti ||
देवस् त्वा सवितोत्पुनात्व् इत्याज्यं श्रपयति ॥ (१५।०)
devas tvā savitotpunātv ityājyaṃ śrapayati ||
तूष्णीम् इध्माबर्हिर् विप्रोक्ष्य यथा म्नातम् अभिपरिस्तृणाति ॥ (१६।०)
tūṣṇīm idhmābarhir viprokṣya yathā mnātam abhiparistṛṇāti ||
तेजो ऽसीत्याज्यमवेक्ष्य पश्चादग्नेर्दर्भेष्वासादयति ॥ (१८।०)
tejo 'sītyājyamavekṣya paścādagnerdarbheṣvāsādayati ||
सकृदेवेध्ममाधाय वैरूपाक्षः प्रथमो होमानाम् ॥ (२०।०)
sakṛdevedhmamādhāya vairūpākṣaḥ prathamo homānām ||
ब्रह्माणम् आमन्त्र्य समिधम् आधायाघाराव् आघार्याज्यभागौ हुत्वा युनज्मि त्वेति च योजयित्वा ॥ (२१।०)
brahmāṇam āmantrya samidham ādhāyāghārāv āghāryājyabhāgau hutvā yunajmi tveti ca yojayitvā ||
नह्य् अयुक्तो हव्यं वहत इति ह विज्ञायते ॥ (२२।०)
nahy ayukto havyaṃ vahata iti ha vijñāyate ||
युक्तो वह जातवेदः पुरस्तादिदं विद्धि क्रियमाणं यथेह । (२३।२)
yukto vaha jātavedaḥ purastādidaṃ viddhi kriyamāṇaṃ yatheha |
त्वं भिषग्भेषजस्यासि गोप्ता त्वया प्रसूता गामश्वं पूरुषं सनेम । (२३।३)
tvaṃ bhiṣagbheṣajasyāsi goptā tvayā prasūtā gāmaśvaṃ pūruṣaṃ sanema |
अभिघार्य यद्देवतं हविः स्यात्तच् च जुहुयाद् यथादेवतं यथादेवतया चर्चा ॥ (२६।०)
abhighārya yaddevataṃ haviḥ syāttac ca juhuyād yathādevataṃ yathādevatayā carcā ||
इडाम् अग्न इति स्विष्टकृतम् उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहुयात् ॥ (२८।२)
iḍām agna iti sviṣṭakṛtam uttarārdhapūrvārdhe juhuyāt ||
इमं स्तनं मधुमन्तं धयापां प्रपीनमग्ने सलिलस्य मध्ये । (३२।१)
imaṃ stanaṃ madhumantaṃ dhayāpāṃ prapīnamagne salilasya madhye |
उत्सं जुषस्व मधुमन्तम् ऊर्मिं समुद्र्यं सदनम् आविशस्व । (३२।२)
utsaṃ juṣasva madhumantam ūrmiṃ samudryaṃ sadanam āviśasva |
एधो ऽस्येधीषीमहि स्वाहेति समिधम् आदधाति । (३४।१)
edho 'syedhīṣīmahi svāheti samidham ādadhāti |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.