वाराहगृह्यसूत्रVārāhagṛhyasūtra
VārGṛSū, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
अग्निम् उपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्य दक्षिणतो ऽग्नेर् ब्रह्माणम् उपवेश्योत्तरत उदपात्रं शमीशमकवत् ॥ (२।०)
agnim upasamādhāya parisamuhya paristīrya paryukṣya dakṣiṇato 'gner brahmāṇam upaveśyottarata udapātraṃ śamīśamakavat ||
अथैनम् अभिमन्त्रयते हिरण्यवर्णाः शुचय इति चतसृभिः । (३।१)
athainam abhimantrayate hiraṇyavarṇāḥ śucaya iti catasṛbhiḥ |
प्रियाः शं न आपो धन्वन्याः शं नः सन्तु नूप्याः । (३।५)
priyāḥ śaṃ na āpo dhanvanyāḥ śaṃ naḥ santu nūpyāḥ |
शं नः समुद्र्या आपः शम् उ नः सन्तु कूप्याः । (३।६)
śaṃ naḥ samudryā āpaḥ śam u naḥ santu kūpyāḥ |
शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्व् अर्यमा । (३।७)
śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śaṃ no bhavatv aryamā |
शं न इन्द्रश् चाग्निश् च शं नो विष्णुर् उरुक्रमः । (३।८)
śaṃ na indraś cāgniś ca śaṃ no viṣṇur urukramaḥ |
तासाम् उदकार्थान् कुर्वीत पर्युक्षणे ऽभ्युन्दने स्नापने च ॥ (३।१०)
tāsām udakārthān kurvīta paryukṣaṇe 'bhyundane snāpane ca ||
आज्यं संस्कृत्य ब्रह्माणम् आमन्त्र्य समिधम् आधायाघाराव् आघार्याज्यभागौ हुत्वा अग्ना आयूंषि पवस इति सप्तभिः सप्त हुत्वा ॥ (४।०)
ājyaṃ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya samidham ādhāyāghārāv āghāryājyabhāgau hutvā agnā āyūṃṣi pavasa iti saptabhiḥ sapta hutvā ||
ये केशिनः प्रथमे सत्त्रम् आसत येभिर् आवृतं यदिदं विराजति । (५।२)
ye keśinaḥ prathame sattram āsata yebhir āvṛtaṃ yadidaṃ virājati |
तेभ्यो जुहोम्य् आयुषे दीर्घायुत्वाय स्वस्तये । (५।३)
tebhyo juhomy āyuṣe dīrghāyutvāya svastaye |
उष्णेन वाय उदकेनेधीति तप्ता इतराभिः संसृज्य आर्द्रदानव स्थ जीवदान् अवस्थोन्दतीरिषमावदेत्य् अपो ऽभिमन्त्र्य दक्षिणं केशान्तम् अभ्युन्द्यात् । (८।२)
uṣṇena vāya udakenedhīti taptā itarābhiḥ saṃsṛjya ārdradānava stha jīvadān avasthondatīriṣamāvadety apo 'bhimantrya dakṣiṇaṃ keśāntam abhyundyāt |
दक्षिणस्मिन् केशान्ते दर्भम् ऊर्ध्वाग्रं निदधाति ॥ (९।०)
dakṣiṇasmin keśānte darbham ūrdhvāgraṃ nidadhāti ||
ओषधे त्रायस्वैनम् इति दर्भमन्तर्दधाति ॥ (१०।०)
oṣadhe trāyasvainam iti darbhamantardadhāti ||
स्वधिते मैनं हिंसीर् इति क्षुरेणाभिनिदधाति ॥ (११।०)
svadhite mainaṃ hiṃsīr iti kṣureṇābhinidadhāti ||
येनावपत्सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् । (१२।१)
yenāvapatsavitā kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān |
तेन ब्रह्माणो वपतेदम् अस्यायुष्मान् अयं जरदष्टिर् यथासत् । (१२।२)
tena brahmāṇo vapatedam asyāyuṣmān ayaṃ jaradaṣṭir yathāsat |
दक्षिणतो मातान्या वाविधवानडुहेन गोमयेनाभूमिगतान् केशान् परिगृह्णीयात् ॥ (१३।०)
dakṣiṇato mātānyā vāvidhavānaḍuhena gomayenābhūmigatān keśān parigṛhṇīyāt ||
मा ते केशान् अनुगाद् वर्च एतत्तथा धाता दधातु ते । (१४।१)
mā te keśān anugād varca etattathā dhātā dadhātu te |
तुभ्यमिन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता वर्च आदधुः । (१४।२)
tubhyamindro varuṇo bṛhaspatiḥ savitā varca ādadhuḥ |
तेन धर्मेण पुनर् अपो ऽभिमन्त्र्यापरं केशान्तम् अभ्युन्द्याद् उत्तरं च ॥ (१५।०)
tena dharmeṇa punar apo 'bhimantryāparaṃ keśāntam abhyundyād uttaraṃ ca ||
अन्यौ तु प्रवपनौ येन पूषा बृहस्पतेर् अग्नेर् इन्द्रस्य चायुषे ऽवपत् । (१६।१)
anyau tu pravapanau yena pūṣā bṛhaspater agner indrasya cāyuṣe 'vapat |
तेन ते वपाम्यायुषे दीर्घायुत्वाय स्वस्तये । (१६।२)
tena te vapāmyāyuṣe dīrghāyutvāya svastaye |
येन भूयश् चरत्ययं ज्योक् च पश्यसि सूर्यम् । (१६।४)
yena bhūyaś caratyayaṃ jyok ca paśyasi sūryam |
तेन ते वपाम्य् आयुषे दीर्घायुत्वाय सुश्लोक्याय सुवर्चसे । (१६।५)
tena te vapāmy āyuṣe dīrghāyutvāya suślokyāya suvarcase |
यत् क्षुरेण पर्चयता सुपेशसा वप्तर् वपसि केशान् । (१७।१)
yat kṣureṇa parcayatā supeśasā vaptar vapasi keśān |
इति लोहायसं क्षुरं केशवापाय प्रयच्छति ॥ (१७।३)
iti lohāyasaṃ kṣuraṃ keśavāpāya prayacchati ||
यथार्थं केशयत्नान् कुर्वन्ति दक्षिणतः कपर्दा वसिष्ठानाम् उभयतो ऽत्रिभार्गवकाश्यपानां पञ्चचूडा आङ्गिरसः शिखिनो ऽन्ये ॥ (१८।०)
yathārthaṃ keśayatnān kurvanti dakṣiṇataḥ kapardā vasiṣṭhānām ubhayato 'tribhārgavakāśyapānāṃ pañcacūḍā āṅgirasaḥ śikhino 'nye ||
त्र्यायुषं कश्यपस्य जमदग्नेस् त्र्यायुषम् अगस्त्यस्य त्र्यायुषम् । (२०।१)
tryāyuṣaṃ kaśyapasya jamadagnes tryāyuṣam agastyasya tryāyuṣam |
यद् देवानां त्र्यायुषं तन् मे अस्तु शतायुषम् । (२०।२)
yad devānāṃ tryāyuṣaṃ tan me astu śatāyuṣam |
परिगृह्य गोमयेन केशान् उत्तरपूर्वस्यां गृहस्य मूष्याम् अन्तरा गेहात् पलदं च निदध्यात् । (२१।१)
parigṛhya gomayena keśān uttarapūrvasyāṃ gṛhasya mūṣyām antarā gehāt paladaṃ ca nidadhyāt |
उप्त्वाय केशान्तान् वरुणाय राज्ञो बृहस्पतिः सविता विष्णुरिन्द्रः । (२१।३)
uptvāya keśāntān varuṇāya rājño bṛhaspatiḥ savitā viṣṇurindraḥ |
तेभ्यो निधानं महद् अन्वविन्दन्न् अन्तरा द्यावापृथिवी अप स्वः ॥ (२१।४)
tebhyo nidhānaṃ mahad anvavindann antarā dyāvāpṛthivī apa svaḥ ||
पक्ष्मगुणं तिलपिशितं च केशवापाय प्रयच्छति ॥ (२३।०)
pakṣmaguṇaṃ tilapiśitaṃ ca keśavāpāya prayacchati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.