वाराहगृह्यसूत्रVārāhagṛhyasūtra
VārGṛSū, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
अबालाम् इन्द्रस्त्रिः पूर्त्त्य् अकृणोत् सूर्यवर्चसः । (१।२)
abālām indrastriḥ pūrtty akṛṇot sūryavarcasaḥ |
अथैनां दर्भशुल्वेन संनह्यति सं त्वा नह्यामि पयसा पृथिव्याः सं त्वा नह्याम्य् अद्भिरोषधीभिः । (२।१)
athaināṃ darbhaśulvena saṃnahyati saṃ tvā nahyāmi payasā pṛthivyāḥ saṃ tvā nahyāmy adbhiroṣadhībhiḥ |
सं त्वा नह्यामि प्रजया धनेन सह संनद्धा सुनुहि भागधेयम् । (२।२)
saṃ tvā nahyāmi prajayā dhanena saha saṃnaddhā sunuhi bhāgadheyam |
अथैनां वाससो ऽन्तं ग्राहयित्वाभ्युदानयति अघोरचक्षुर् अपतिघ्न्य् एधि । (३।१)
athaināṃ vāsaso 'ntaṃ grāhayitvābhyudānayati aghoracakṣur apatighny edhi |
दीर्घायुपत्नी प्रजया स्वर्विद् इन्द्रप्रणयीर् उप नो वस्तुम् एहि । (३।३)
dīrghāyupatnī prajayā svarvid indrapraṇayīr upa no vastum ehi |
समूहनोल्लेपनोद्धननावेक्षणम् इत्य् अग्निकाले भूमिसंस्कारान् सर्वत्र यथानिमित्तम् ॥ (४।०)
samūhanollepanoddhananāvekṣaṇam ity agnikāle bhūmisaṃskārān sarvatra yathānimittam ||
पश्चादग्नेः कटे तेजन्यां वा दर्भेष्व् आसनम् ॥ (५।०)
paścādagneḥ kaṭe tejanyāṃ vā darbheṣv āsanam ||
शुचौ भूमिप्रदेशे शमीशमकश्यामाकानां प्रियङ्गुदूर्वागौरसर्षपाणां यथालाभगन्धसक्षीरफलवद्भ्यो वनस्पतिभ्यो हरित्पर्णकुशयवादिभिश् चान्नैर् या ओषधयः । (६।१)
śucau bhūmipradeśe śamīśamakaśyāmākānāṃ priyaṅgudūrvāgaurasarṣapāṇāṃ yathālābhagandhasakṣīraphalavadbhyo vanaspatibhyo haritparṇakuśayavādibhiś cānnair yā oṣadhayaḥ |
समन्या यन्तीत्य् अनुवाकेन शं नो देवीरिति च सहिरण्यापो ऽभिमन्त्र्य प्रणीतोदकुम्भं प्रणयेत् ॥ (६।२)
samanyā yantīty anuvākena śaṃ no devīriti ca sahiraṇyāpo 'bhimantrya praṇītodakumbhaṃ praṇayet ||
तं लाजाहुतीषु हूयमानासु भ्राता ब्रह्मचारी वोद्गृह्य धारयेद् दक्षिणतश्च ॥ (७।०)
taṃ lājāhutīṣu hūyamānāsu bhrātā brahmacārī vodgṛhya dhārayed dakṣiṇataśca ||
लाजान् संस्कृतान् शमीपर्णमिश्रान् शूर्पेण दक्षिणतो मातान्या वाविधवा ॥ (८।०)
lājān saṃskṛtān śamīparṇamiśrān śūrpeṇa dakṣiṇato mātānyā vāvidhavā ||
आज्यं संस्कृत्य ब्रह्माणम् आमन्त्र्य समिधम् आधायाघाराव् आघार्याज्यभागौ हुत्वा ॥ (९।०)
ājyaṃ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya samidham ādhāyāghārāv āghāryājyabhāgau hutvā ||
सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । (१०।५)
somaḥ prathamo vivide gandharvo vivida uttaraḥ |
तृतीयो ऽग्निष्टे पतिस्तुर्यो ऽहं मनुष्यजाः । (१०।६)
tṛtīyo 'gniṣṭe patisturyo 'haṃ manuṣyajāḥ |
सोमो ऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वो ऽददद् अग्नये । (१०।८)
somo 'dadad gandharvāya gandharvo 'dadad agnaye |
रयिं च पुत्रांश् चादाद् अग्निर् मह्यमथो इमाम् । (१०।९)
rayiṃ ca putrāṃś cādād agnir mahyamatho imām |
हिरण्यगर्भ इत्यष्टाभिः प्रत्यृचम् आज्याहुतीर् जुहुयात् ॥ (११।०)
hiraṇyagarbha ityaṣṭābhiḥ pratyṛcam ājyāhutīr juhuyāt ||
येन कर्मणेर्त्सेत् तत्र जयाञ् जुहुयादिति जयानां श्रुतिः । (१२।१)
yena karmaṇertset tatra jayāñ juhuyāditi jayānāṃ śrutiḥ |
उत्तरतो ऽग्नेर् दर्भेषु प्राचीं कन्याम् अवस्थाप्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुख उपयन्ता देवस्य ते सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्य् अहम् असाव् इत्य् अथास्या उपनयनवद्धस्तं गृह्णाति नीचारिक्तम् अरिक्तेन । (१३।१)
uttarato 'gner darbheṣu prācīṃ kanyām avasthāpya purastāt pratyaṅmukha upayantā devasya te savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmy aham asāv ity athāsyā upanayanavaddhastaṃ gṛhṇāti nīcāriktam ariktena |
गृह्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर् यथासत् । (१३।२)
gṛhṇāmi te saubhagatvāya hastaṃ mayā patyā jaradaṣṭir yathāsat |
भगो ऽर्यमा सविता पुरंधिर् मह्यं त्वादुर्गाहर्पत्याय देवाः । (१३।३)
bhago 'ryamā savitā puraṃdhir mahyaṃ tvādurgāharpatyāya devāḥ |
यां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्राग् आयाम्य् अस्या अग्रतः । (१३।५)
yāṃ tvā viśvasya bhūtasya prāg āyāmy asyā agrataḥ |
येन भूतं समभवद् येन विश्वमिदं जगत् तामद्य गाथां गास्यामो या स्त्रीणाम् उत्तमं मनः । (१३।७)
yena bhūtaṃ samabhavad yena viśvamidaṃ jagat tāmadya gāthāṃ gāsyāmo yā strīṇām uttamaṃ manaḥ |
सा त्वम् अस्य् अमो ऽहम् अमो ऽहमस्मि सा त्वम् । (१३।८)
sā tvam asy amo 'ham amo 'hamasmi sā tvam |
द्यौर् अहं पृथिवी त्वं बृहद् अहं रथंतरं त्वम् । (१३।९)
dyaur ahaṃ pṛthivī tvaṃ bṛhad ahaṃ rathaṃtaraṃ tvam |
सामाहम् अस्मि ऋक्त्वं मनो ऽहमस्मि वाक्त्वम् । (१३।११)
sāmāham asmi ṛktvaṃ mano 'hamasmi vāktvam |
सा माम् अनुव्रता भव सा माम् अनुप्रजायस्व । (१३।१२)
sā mām anuvratā bhava sā mām anuprajāyasva |
प्रजां सृजावहा उभौ पुंसे पुत्राय कर्तवे । (१३।१३)
prajāṃ sṛjāvahā ubhau puṃse putrāya kartave |
पश्चाद् अग्नेर् दर्भेष्वश्मानमवस्थापयति आतिष्ठेमम् अश्मानमश्मेव त्वं स्थिरा भव । (१५।१)
paścād agner darbheṣvaśmānamavasthāpayati ātiṣṭhemam aśmānamaśmeva tvaṃ sthirā bhava |
उपर्यग्नाव् अञ्जलौ लाजान् भ्राता ब्रह्मचारी वोपस्तीर्ण आवपेत् ॥ (१७।०)
uparyagnāv añjalau lājān bhrātā brahmacārī vopastīrṇa āvapet ||
दीर्घायुरस्तु मे पतिर् एधन्तां ज्ञातयो मम । (१८।४)
dīrghāyurastu me patir edhantāṃ jñātayo mama |
सो ऽस्मान्देवो ऽर्यमा प्रेतो मुञ्चातु मामुत । (१८।६)
so 'smāndevo 'ryamā preto muñcātu māmuta |
वीरसूर् जीवपत्नीर् भूयासम् इति सर्वत्र वाचयेत् ॥ (१९।०)
vīrasūr jīvapatnīr bhūyāsam iti sarvatra vācayet ||
कामेन चतुर्थी पूरयित्वा द्विर् अभिघार्योत्तरार्धपूर्वार्धे जुहुयात् ॥ (२२।०)
kāmena caturthī pūrayitvā dvir abhighāryottarārdhapūrvārdhe juhuyāt ||
अथैनां प्राचीं सप्त पदानि प्रक्रमयति एकम् इषे विष्णुस्त्वां नयतु । (२३।१)
athaināṃ prācīṃ sapta padāni prakramayati ekam iṣe viṣṇustvāṃ nayatu |
विष्णुस् त्वां नयत्व् इति द्वितीयप्रभृत्यनुषजेत् । (२३।८)
viṣṇus tvāṃ nayatv iti dvitīyaprabhṛtyanuṣajet |
सखी सप्तपदी भव सख्यं ते गमेयं सख्यात्ते मा रिषम् इति सप्तम एनां प्रेक्षमाणां समीक्षते ॥ (२३।९)
sakhī saptapadī bhava sakhyaṃ te gameyaṃ sakhyātte mā riṣam iti saptama enāṃ prekṣamāṇāṃ samīkṣate ||
प्र त्वा मुञ्चातु वरुणस्य पाशाद् येन त्वाबध्नात् सविता सुशेवः । (२४।१)
pra tvā muñcātu varuṇasya pāśād yena tvābadhnāt savitā suśevaḥ |
धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके हृष्टा सं सह पत्या भूयासम् । (२४।२)
dhātuśca yonau sukṛtasya loke hṛṣṭā saṃ saha patyā bhūyāsam |
इति शुल्वं विस्रंस्योदकुम्भेन मार्जयन्ते पुनन्तु मा पितर इत्यनुवाकेन । (२४।३)
iti śulvaṃ visraṃsyodakumbhena mārjayante punantu mā pitara ityanuvākena |
सुमङ्गलीर् इयं वधुर् इमां समेत्य पश्यत । (२५।१)
sumaṅgalīr iyaṃ vadhur imāṃ sametya paśyata |
येन द्यौर् उग्रेत्य् एवंप्रभृतय उद्वाहे होमाः स्युः । (२७।२)
yena dyaur ugrety evaṃprabhṛtaya udvāhe homāḥ syuḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.