वाराहगृह्यसूत्रVārāhagṛhyasūtra

VārGṛSū, 5

5 of 17 · 90 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् । (१।१)

garbhāṣṭameṣu brāhmaṇamupanayet |

1.2१.२

षष्ठे सप्तमे पञ्चमे वा ॥ (१।२)

ṣaṣṭhe saptame pañcame vā ||

2.0२.०

ततो गर्भैकादशेषु क्षत्रियं गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ (२।०)

tato garbhaikādaśeṣu kṣatriyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam ||

3.1३.१

प्राक्षोडशाद् वर्षाद् ब्राह्मणस्यापतिता सावित्री द्वाविंशात् क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद् वैश्यस्य । (३।१)

prākṣoḍaśād varṣād brāhmaṇasyāpatitā sāvitrī dvāviṃśāt kṣatriyasya caturviṃśād vaiśyasya |

3.2३.२

अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रिका भवन्ति । (३।२)

ata ūrdhvaṃ patitasāvitrikā bhavanti |

3.3३.३

नैनान् याजयेयुर् नाध्यापयेयुर् न विवहेयुर् न विवाहयेयुः ॥ (३।३)

nainān yājayeyur nādhyāpayeyur na vivaheyur na vivāhayeyuḥ ||

4.0४.०

अभ्यन्तरं जटाकरणं बहिर् उपनयनम् ॥ (४।०)

abhyantaraṃ jaṭākaraṇaṃ bahir upanayanam ||

5.0५.०

उक्तो ऽग्निसंस्कारो ब्रह्मणश्च ॥ (५।०)

ukto 'gnisaṃskāro brahmaṇaśca ||

6.0६.०

कुमारं पर्युप्तिनं स्नातम् अभ्यक्तशिरसम् उपस्पर्शनकल्पे नोपस्पृष्टम् अग्नेर्दक्षिणतो ऽवस्थाप्य दधिक्राव्णो अकारिषम् इति दध्नः कुमारं त्रिः प्राशयेत् ॥ (६।०)

kumāraṃ paryuptinaṃ snātam abhyaktaśirasam upasparśanakalpe nopaspṛṣṭam agnerdakṣiṇato 'vasthāpya dadhikrāvṇo akāriṣam iti dadhnaḥ kumāraṃ triḥ prāśayet ||

7.1७.१

इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती न आगात् । (७।१)

iyaṃ duruktāt paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī na āgāt |

7.2७.२

प्राणापानाभ्यां बलम् आभजन्ती शिवा देवी सुभगा मेखलेयम् । (७।२)

prāṇāpānābhyāṃ balam ābhajantī śivā devī subhagā mekhaleyam |

7.3७.३

ऋतस्य गोप्त्री तपसस् तरुत्री घ्नती रक्षः सहमाना अरातीः । (७।३)

ṛtasya goptrī tapasas tarutrī ghnatī rakṣaḥ sahamānā arātīḥ |

7.4७.४

सा मा समन्तम् अनुपर्येहि भद्रे धर्तारस् ते सुभगे मेखले मा रिषाम । (७।४)

sā mā samantam anuparyehi bhadre dhartāras te subhage mekhale mā riṣāma |

7.5७.५

इति मौञ्जीं त्रिगुणां त्रिः परिवीतां मेखलाम् आबध्नीते । (७।५)

iti mauñjīṃ triguṇāṃ triḥ parivītāṃ mekhalām ābadhnīte |

7.6७.६

मौर्वीं धनुर्ज्यां क्षत्रियस्य शाणीं वैश्यस्य ॥ (७।६)

maurvīṃ dhanurjyāṃ kṣatriyasya śāṇīṃ vaiśyasya ||

8.0८.०

उपवीतम् असि यज्ञस्य त्वोपवीतेनोपव्ययामीति यज्ञोपवीतम् ॥ (८।०)

upavītam asi yajñasya tvopavītenopavyayāmīti yajñopavītam ||

9.1९.१

या अकृतन् या अतन्वन् या अवायन् या अवाहरन् । (९।१)

yā akṛtan yā atanvan yā avāyan yā avāharan |

9.2९.२

याश् चाग्ना देवीर् अन्तान् अभितो ऽतन्वत तास्त्वा देवीर् जरसे संव्ययन्ताम् । (९।२)

yāś cāgnā devīr antān abhito 'tanvata tāstvā devīr jarase saṃvyayantām |

9.3९.३

आयुष्मान् अयं परिधत्त वासः परिधत्त वर्चः । (९।३)

āyuṣmān ayaṃ paridhatta vāsaḥ paridhatta varcaḥ |

9.4९.४

शतायुषं कृणुहि दीर्घमायुः । (९।४)

śatāyuṣaṃ kṛṇuhi dīrghamāyuḥ |

9.5९.५

शतं च जीव शरदः पुरूचीर् वसूनि चाय्यो विभजाय जीयान् । (९।५)

śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcīr vasūni cāyyo vibhajāya jīyān |

9.6९.६

इत्य् अहतं वास आच्छाद्य मित्रस्य चक्षुर्धरणं बलीयस्तेजो यशस्वि स्थविरं च धृष्णु । (९।६)

ity ahataṃ vāsa ācchādya mitrasya cakṣurdharaṇaṃ balīyastejo yaśasvi sthaviraṃ ca dhṛṣṇu |

9.7९.७

अनाहनस्यं वसनं चरिष्णु परीदं वाज्यं वाजिनं दधे ऽहम् । (९।७)

anāhanasyaṃ vasanaṃ cariṣṇu parīdaṃ vājyaṃ vājinaṃ dadhe 'ham |

9.8९.८

इति कृष्णाजिनं च ॥ (९।८)

iti kṛṣṇājinaṃ ca ||

10.0१०.०

आज्यं संस्कृत्य ब्रह्माणम् आमन्त्र्य समिधम् आधायाघाराव् आघार्याज्यभागौ हुत्वाष्टौ जटाकरणीयान् जुहुयात् ॥ (१०।०)

ājyaṃ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya samidham ādhāyāghārāv āghāryājyabhāgau hutvāṣṭau jaṭākaraṇīyān juhuyāt ||

11.0११.०

व्याहृतिभिश्च ॥ (११।०)

vyāhṛtibhiśca ||

12.0१२.०

उक्तः कर्मान्तः पूर्वेण ॥ (१२।०)

uktaḥ karmāntaḥ pūrveṇa ||

13.0१३.०

कालाय वां गोत्राय वां जैत्राय वाम् औद्भेत्राय वाम् अन्नाद्याय वाम् अवनेनिजेद् इत्य् उदकेनाञ्जलिं पूरयित्वा सुकृताय वामिति पाणी प्रक्षाल्य इदमहं दुर्यमन्या निष्प्लावयामीत्य् आचम्य निष्ठीवति ॥ (१३।०)

kālāya vāṃ gotrāya vāṃ jaitrāya vām audbhetrāya vām annādyāya vām avanenijed ity udakenāñjaliṃ pūrayitvā sukṛtāya vāmiti pāṇī prakṣālya idamahaṃ duryamanyā niṣplāvayāmīty ācamya niṣṭhīvati ||

14.0१४.०

भ्रातृव्याणां सपत्नानाम् अहं भूयासम् उत्तम इति द्वितीयम् ॥ (१४।०)

bhrātṛvyāṇāṃ sapatnānām ahaṃ bhūyāsam uttama iti dvitīyam ||

15.1१५.१

प्रातर् जितं भगमुग्रं हुवेम वयं पुत्रम् अदितेर्यो विधर्ता । (१५।१)

prātar jitaṃ bhagamugraṃ huvema vayaṃ putram aditeryo vidhartā |

15.2१५.२

आध्रश् चिद्यं मन्तमानस्तुरश् चिद्राजा चिद्यं भगं भक्षीमहीत्य् आह । (१५।२)

ādhraś cidyaṃ mantamānasturaś cidrājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣīmahīty āha |

15.3१५.३

इत्य् आदित्यम् उपतिष्ठेत ॥ (१५।३)

ity ādityam upatiṣṭheta ||

16.0१६.०

ब्रह्मचर्यम् उपागामुप मा ह्वयस्वेति ब्रूयात् ॥ (१६।०)

brahmacaryam upāgāmupa mā hvayasveti brūyāt ||

17.0१७.०

एहि ब्रह्मोपेहि ब्रह्म ब्रह्म त्वा स ब्रह्मसन्तम् उपनयाम्य् अहम् असाव् इति ॥ (१७।०)

ehi brahmopehi brahma brahma tvā sa brahmasantam upanayāmy aham asāv iti ||

18.0१८.०

अथास्याभिवादनीयं नाम गृह्णाति ॥ (१८।०)

athāsyābhivādanīyaṃ nāma gṛhṇāti ||

19.0१९.०

देवस्य ते सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्य् अहम् असाव् इत्य् अस्य हस्तं दक्षिणेन दक्षिणम् उत्तानम् अभीवाङ्गुष्ठम् अभीव लोमानि गृह्णीयात् ॥ (१९।०)

devasya te savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmy aham asāv ity asya hastaṃ dakṣiṇena dakṣiṇam uttānam abhīvāṅguṣṭham abhīva lomāni gṛhṇīyāt ||

20.1२०.१

माम् एवान्वेतु ते मनो मामेवापि त्वम् अन्विहि । (२०।१)

mām evānvetu te mano māmevāpi tvam anvihi |

20.2२०.२

अग्नौ धृतमिव दीप्यतां हृदयं तव यन् मयि । (२०।२)

agnau dhṛtamiva dīpyatāṃ hṛdayaṃ tava yan mayi |

20.3२०.३

इत्येनं प्रेक्षमाणं समीक्षते ॥ (२०।३)

ityenaṃ prekṣamāṇaṃ samīkṣate ||

21.1२१.१

पृष्ठतो ऽस्य पाणिम् अन्ववहृत्य हृदयदेशम् अन्वारभ्य जपेत् प्राणानां ग्रन्थिर् असि स मा विस्रसद् इति । (२१।१)

pṛṣṭhato 'sya pāṇim anvavahṛtya hṛdayadeśam anvārabhya japet prāṇānāṃ granthir asi sa mā visrasad iti |

21.2२१.२

ब्रह्मणो ग्रन्थिरसीति नाभिदेशम् ॥ (२१।२)

brahmaṇo granthirasīti nābhideśam ||

22.1२२.१

गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनाम् उपमश्रवस्तमम् । (२२।१)

gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnām upamaśravastamam |

22.2२२.२

ज्येष्ठराजं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पत आ नः कृण्वन्न् ऊतिभिः सीद सादनम् । (२२।२)

jyeṣṭharājaṃ brahmāṇaṃ brahmaṇaspata ā naḥ kṛṇvann ūtibhiḥ sīda sādanam |

22.3२२.३

इति प्रदक्षिणमग्निं परिणयेत् ॥ (२२।३)

iti pradakṣiṇamagniṃ pariṇayet ||

23.0२३.०

पश्चादग्नेर् दर्भेषूपविशति दक्षिणतश्च ब्रह्मचारी ॥ (२३।०)

paścādagner darbheṣūpaviśati dakṣiṇataśca brahmacārī ||

24.0२४.०

अधीहि भो इत्य् उपविश्य जपति ॥ (२४।०)

adhīhi bho ity upaviśya japati ||

25.1२५.१

प्रभुज्य दक्षिणं जानुं पाणी संधाय दर्भहस्ताव् ॐ इत्य् उक्त्वा व्याहृतीः सावित्रीं चानुब्रूयात् । (२५।१)

prabhujya dakṣiṇaṃ jānuṃ pāṇī saṃdhāya darbhahastāv oṃ ity uktvā vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ cānubrūyāt |

25.2२५.२

एवं काण्डानुवचनेषु ॥ (२५।२)

evaṃ kāṇḍānuvacaneṣu ||

26.1२६.१

तत्सवितुर्वरेण्यम् इति गायत्रीं ब्राह्मणाय । (२६।१)

tatsaviturvareṇyam iti gāyatrīṃ brāhmaṇāya |

26.2२६.२

आ देवो यातु सविता सुरत्न इति त्रिष्टुभं क्षत्रियाय । (२६।२)

ā devo yātu savitā suratna iti triṣṭubhaṃ kṣatriyāya |

26.3२६.३

युञ्जते मन इति जगतीं वैश्याय । (२६।३)

yuñjate mana iti jagatīṃ vaiśyāya |

26.4२६.४

पच्छो ऽर्धर्चशः सर्वाम् अन्ततः ॥ (२६।४)

paccho 'rdharcaśaḥ sarvām antataḥ ||

27.1२७.१

पालाशं दण्डं ब्राह्मणाय प्रयच्छति नैयग्रोधं क्षत्रियायाश्वत्थं वैश्याय । (२७।१)

pālāśaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇāya prayacchati naiyagrodhaṃ kṣatriyāyāśvatthaṃ vaiśyāya |

27.2२७.२

सुश्रवः सुश्रवसं मां कुरु । (२७।२)

suśravaḥ suśravasaṃ māṃ kuru |

27.3२७.३

यथा त्वं सुश्रवः सुश्रवा अस्य् एवम् अहं सुश्रवः सुश्रवा भूयासम् । (२७।३)

yathā tvaṃ suśravaḥ suśravā asy evam ahaṃ suśravaḥ suśravā bhūyāsam |

27.4२७.४

यथा त्वं देवानां वेदस्य निधिगोपो ऽस्येवमहं मनुष्याणां ब्रह्मणो निधिगोपो भूयासमिति प्रतिगृह्णाति ॥ (२७।४)

yathā tvaṃ devānāṃ vedasya nidhigopo 'syevamahaṃ manuṣyāṇāṃ brahmaṇo nidhigopo bhūyāsamiti pratigṛhṇāti ||

28.1२८.१

ऊर्ध्वकपालो ब्राह्मणस्य कमण्डलुः परिमण्डलः क्षत्रियस्य निचल्कलो वैश्यस्य । (२८।१)

ūrdhvakapālo brāhmaṇasya kamaṇḍaluḥ parimaṇḍalaḥ kṣatriyasya nicalkalo vaiśyasya |

28.2२८.२

इमा आपः प्रभराम्य् अयक्ष्मा यक्ष्मचातनीः । (२८।२)

imā āpaḥ prabharāmy ayakṣmā yakṣmacātanīḥ |

28.3२८.३

ऋतेनापः प्रभराम्य् अमृतेन सहायुषा । (२८।३)

ṛtenāpaḥ prabharāmy amṛtena sahāyuṣā |

28.4२८.४

इति प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य भैक्ष्यचर्यं चरेत् भवति भिक्षां देहीति ब्राह्मणः भवति मध्यां क्षत्रियः भवत्य् अन्त्यां वैश्यः । (२८।४)

iti pratigṛhṇāmīti pratigṛhya bhaikṣyacaryaṃ caret bhavati bhikṣāṃ dehīti brāhmaṇaḥ bhavati madhyāṃ kṣatriyaḥ bhavaty antyāṃ vaiśyaḥ |

28.5२८.५

चतस्रः षडष्टौ वाविधवा अप्रत्याख्यायिन्यः । (२८।५)

catasraḥ ṣaḍaṣṭau vāvidhavā apratyākhyāyinyaḥ |

28.6२८.६

मातरं प्रथममेके ॥ (२८।६)

mātaraṃ prathamameke ||

29.0२९.०

गुरवे निवेद्य ॥ (२९।०)

gurave nivedya ||

30.1३०.१

वाग्यतः प्राग् ग्रामात् संध्याम् आसेत् । (३०।१)

vāgyataḥ prāg grāmāt saṃdhyām āset |

30.2३०.२

तिष्ठन्पूर्वाम् । (३०।२)

tiṣṭhanpūrvām |

30.3३०.३

सावित्रीं त्रिर् अधीत्य अध्वनाम् अध्वपते स्वस्त्यस्याध्वनः पारमशीय । (३०।३)

sāvitrīṃ trir adhītya adhvanām adhvapate svastyasyādhvanaḥ pāramaśīya |

30.4३०.४

या मेधा अप्सरःसु गन्धर्वेषु च यन्मनः । (३०।४)

yā medhā apsaraḥsu gandharveṣu ca yanmanaḥ |

30.5३०.५

या मेधा दैवी मानुषी सा माम् आविशताम् इह । (३०।५)

yā medhā daivī mānuṣī sā mām āviśatām iha |

30.6३०.६

इति ॥ (३०।६)

iti ||

31.1३१.१

प्रत्येत्याग्निं परिचरेत् । (३१।१)

pratyetyāgniṃ paricaret |

31.2३१.२

इमं स्तोममर्हत इति परिसमूहेत् । (३१।२)

imaṃ stomamarhata iti parisamūhet |

31.3३१.३

एधो ऽस्य् एधिषीमहीति समिधम् आदधाति । (३१।३)

edho 'sy edhiṣīmahīti samidham ādadhāti |

31.4३१.४

समिद् असि समेधिषीमहीति द्वितीयाम् ॥ (३१।४)

samid asi samedhiṣīmahīti dvitīyām ||

32.0३२.०

अपो ऽद्यान्वचारिषम् इत्युपतिष्ठते ॥ (३२।०)

apo 'dyānvacāriṣam ityupatiṣṭhate ||

33.0३३.०

तं मा संसृज वर्चसेति मुखं परिमृजीत ॥ (३३।०)

taṃ mā saṃsṛja varcaseti mukhaṃ parimṛjīta ||

34.1३४.१

यदग्ने तपसा तपो ब्रह्मचर्यम् उपेमसि । (३४।१)

yadagne tapasā tapo brahmacaryam upemasi |

34.2३४.२

प्रियाः श्रुतस्य भूयस्मायुष्मन्तः सुमेधसः । (३४।२)

priyāḥ śrutasya bhūyasmāyuṣmantaḥ sumedhasaḥ |

34.3३४.३

अग्ने समिधम् अहारिषं बृहते जातवेदसे । (३४।३)

agne samidham ahāriṣaṃ bṛhate jātavedase |

34.4३४.४

स मे श्रद्धां च मेधां च जातवेदाः प्रयच्छतु । (३४।४)

sa me śraddhāṃ ca medhāṃ ca jātavedāḥ prayacchatu |

34.5३४.५

स्वाहा । (३४।५)

svāhā |

34.6३४.६

इति समिधम् आदधाति ॥ (३४।६)

iti samidham ādadhāti ||

35.0३५.०

तेजसा मा समङ्ग्धि वर्चसा मा समङ्ग्धि ब्रह्मवर्चसेन मा समङ्ग्धीति मुखं परिमृजीत ॥ (३५।०)

tejasā mā samaṅgdhi varcasā mā samaṅgdhi brahmavarcasena mā samaṅgdhīti mukhaṃ parimṛjīta ||

36.0३६.०

आयुर्धा अग्ने ऽसीति यथारूपं गात्राणि संमृशति ॥ (३६।०)

āyurdhā agne 'sīti yathārūpaṃ gātrāṇi saṃmṛśati ||

37.0३७.०

इह धृतिरिति पर्यायैर् अंसं ग्रीवाश्चार्चिरालभ्य रुचं नो धेहीति ललाटम् अभिमृशेत् ॥ (३७।०)

iha dhṛtiriti paryāyair aṃsaṃ grīvāścārcirālabhya rucaṃ no dhehīti lalāṭam abhimṛśet ||

38.0३८.०

आद्यन्तयोः पर्युक्षणम् ॥ (३८।०)

ādyantayoḥ paryukṣaṇam ||

39.0३९.०

गुरवे ब्रह्मणे च वरम् उत्तरासङ्गं च ददाति ॥ (३९।०)

gurave brahmaṇe ca varam uttarāsaṅgaṃ ca dadāti ||

40.0४०.०

द्वादशरात्रम् अक्षारलवणम् आशेत् ॥ (४०।०)

dvādaśarātram akṣāralavaṇam āśet ||

41.0४१.०

अक्षारमेके ॥ (४१।०)

akṣārameke ||

42.0४२.०

व्युष्टे द्वादशरात्रे षड्रात्रे वा ग्रामात् प्राचीं वोदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य पश्चात् पलाशस्य यज्ञीयस्य वा वृक्षस्य सावित्रेण स्थालीपाकेनेष्ट्वा जयप्रभृतिभिश्चाज्यस्य पुरस्तात् स्विष्टकृतो मेखलां दण्डं चाप्सु प्रास्येत् ॥ (४२।०)

vyuṣṭe dvādaśarātre ṣaḍrātre vā grāmāt prācīṃ vodīcīṃ vā diśam upaniṣkramya paścāt palāśasya yajñīyasya vā vṛkṣasya sāvitreṇa sthālīpākeneṣṭvā jayaprabhṛtibhiścājyasya purastāt sviṣṭakṛto mekhalāṃ daṇḍaṃ cāpsu prāsyet ||

43.1४३.१

तत्रैव हविःशेषं भुञ्जीतेति श्रुतिः ॥ (४३।१)

tatraiva haviḥśeṣaṃ bhuñjīteti śrutiḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

VārGṛSū, 5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit