वाराहगृह्यसूत्रVārāhagṛhyasūtra
VārGṛSū, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो गर्भैकादशेषु क्षत्रियं गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ (२।०)
tato garbhaikādaśeṣu kṣatriyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam ||
प्राक्षोडशाद् वर्षाद् ब्राह्मणस्यापतिता सावित्री द्वाविंशात् क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद् वैश्यस्य । (३।१)
prākṣoḍaśād varṣād brāhmaṇasyāpatitā sāvitrī dvāviṃśāt kṣatriyasya caturviṃśād vaiśyasya |
नैनान् याजयेयुर् नाध्यापयेयुर् न विवहेयुर् न विवाहयेयुः ॥ (३।३)
nainān yājayeyur nādhyāpayeyur na vivaheyur na vivāhayeyuḥ ||
कुमारं पर्युप्तिनं स्नातम् अभ्यक्तशिरसम् उपस्पर्शनकल्पे नोपस्पृष्टम् अग्नेर्दक्षिणतो ऽवस्थाप्य दधिक्राव्णो अकारिषम् इति दध्नः कुमारं त्रिः प्राशयेत् ॥ (६।०)
kumāraṃ paryuptinaṃ snātam abhyaktaśirasam upasparśanakalpe nopaspṛṣṭam agnerdakṣiṇato 'vasthāpya dadhikrāvṇo akāriṣam iti dadhnaḥ kumāraṃ triḥ prāśayet ||
इयं दुरुक्तात् परिबाधमाना वर्णं पवित्रं पुनती न आगात् । (७।१)
iyaṃ duruktāt paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī na āgāt |
प्राणापानाभ्यां बलम् आभजन्ती शिवा देवी सुभगा मेखलेयम् । (७।२)
prāṇāpānābhyāṃ balam ābhajantī śivā devī subhagā mekhaleyam |
ऋतस्य गोप्त्री तपसस् तरुत्री घ्नती रक्षः सहमाना अरातीः । (७।३)
ṛtasya goptrī tapasas tarutrī ghnatī rakṣaḥ sahamānā arātīḥ |
सा मा समन्तम् अनुपर्येहि भद्रे धर्तारस् ते सुभगे मेखले मा रिषाम । (७।४)
sā mā samantam anuparyehi bhadre dhartāras te subhage mekhale mā riṣāma |
इति मौञ्जीं त्रिगुणां त्रिः परिवीतां मेखलाम् आबध्नीते । (७।५)
iti mauñjīṃ triguṇāṃ triḥ parivītāṃ mekhalām ābadhnīte |
मौर्वीं धनुर्ज्यां क्षत्रियस्य शाणीं वैश्यस्य ॥ (७।६)
maurvīṃ dhanurjyāṃ kṣatriyasya śāṇīṃ vaiśyasya ||
उपवीतम् असि यज्ञस्य त्वोपवीतेनोपव्ययामीति यज्ञोपवीतम् ॥ (८।०)
upavītam asi yajñasya tvopavītenopavyayāmīti yajñopavītam ||
याश् चाग्ना देवीर् अन्तान् अभितो ऽतन्वत तास्त्वा देवीर् जरसे संव्ययन्ताम् । (९।२)
yāś cāgnā devīr antān abhito 'tanvata tāstvā devīr jarase saṃvyayantām |
आयुष्मान् अयं परिधत्त वासः परिधत्त वर्चः । (९।३)
āyuṣmān ayaṃ paridhatta vāsaḥ paridhatta varcaḥ |
शतं च जीव शरदः पुरूचीर् वसूनि चाय्यो विभजाय जीयान् । (९।५)
śataṃ ca jīva śaradaḥ purūcīr vasūni cāyyo vibhajāya jīyān |
इत्य् अहतं वास आच्छाद्य मित्रस्य चक्षुर्धरणं बलीयस्तेजो यशस्वि स्थविरं च धृष्णु । (९।६)
ity ahataṃ vāsa ācchādya mitrasya cakṣurdharaṇaṃ balīyastejo yaśasvi sthaviraṃ ca dhṛṣṇu |
अनाहनस्यं वसनं चरिष्णु परीदं वाज्यं वाजिनं दधे ऽहम् । (९।७)
anāhanasyaṃ vasanaṃ cariṣṇu parīdaṃ vājyaṃ vājinaṃ dadhe 'ham |
आज्यं संस्कृत्य ब्रह्माणम् आमन्त्र्य समिधम् आधायाघाराव् आघार्याज्यभागौ हुत्वाष्टौ जटाकरणीयान् जुहुयात् ॥ (१०।०)
ājyaṃ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya samidham ādhāyāghārāv āghāryājyabhāgau hutvāṣṭau jaṭākaraṇīyān juhuyāt ||
कालाय वां गोत्राय वां जैत्राय वाम् औद्भेत्राय वाम् अन्नाद्याय वाम् अवनेनिजेद् इत्य् उदकेनाञ्जलिं पूरयित्वा सुकृताय वामिति पाणी प्रक्षाल्य इदमहं दुर्यमन्या निष्प्लावयामीत्य् आचम्य निष्ठीवति ॥ (१३।०)
kālāya vāṃ gotrāya vāṃ jaitrāya vām audbhetrāya vām annādyāya vām avanenijed ity udakenāñjaliṃ pūrayitvā sukṛtāya vāmiti pāṇī prakṣālya idamahaṃ duryamanyā niṣplāvayāmīty ācamya niṣṭhīvati ||
भ्रातृव्याणां सपत्नानाम् अहं भूयासम् उत्तम इति द्वितीयम् ॥ (१४।०)
bhrātṛvyāṇāṃ sapatnānām ahaṃ bhūyāsam uttama iti dvitīyam ||
प्रातर् जितं भगमुग्रं हुवेम वयं पुत्रम् अदितेर्यो विधर्ता । (१५।१)
prātar jitaṃ bhagamugraṃ huvema vayaṃ putram aditeryo vidhartā |
आध्रश् चिद्यं मन्तमानस्तुरश् चिद्राजा चिद्यं भगं भक्षीमहीत्य् आह । (१५।२)
ādhraś cidyaṃ mantamānasturaś cidrājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣīmahīty āha |
ब्रह्मचर्यम् उपागामुप मा ह्वयस्वेति ब्रूयात् ॥ (१६।०)
brahmacaryam upāgāmupa mā hvayasveti brūyāt ||
एहि ब्रह्मोपेहि ब्रह्म ब्रह्म त्वा स ब्रह्मसन्तम् उपनयाम्य् अहम् असाव् इति ॥ (१७।०)
ehi brahmopehi brahma brahma tvā sa brahmasantam upanayāmy aham asāv iti ||
देवस्य ते सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां हस्तं गृह्णाम्य् अहम् असाव् इत्य् अस्य हस्तं दक्षिणेन दक्षिणम् उत्तानम् अभीवाङ्गुष्ठम् अभीव लोमानि गृह्णीयात् ॥ (१९।०)
devasya te savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ hastaṃ gṛhṇāmy aham asāv ity asya hastaṃ dakṣiṇena dakṣiṇam uttānam abhīvāṅguṣṭham abhīva lomāni gṛhṇīyāt ||
माम् एवान्वेतु ते मनो मामेवापि त्वम् अन्विहि । (२०।१)
mām evānvetu te mano māmevāpi tvam anvihi |
अग्नौ धृतमिव दीप्यतां हृदयं तव यन् मयि । (२०।२)
agnau dhṛtamiva dīpyatāṃ hṛdayaṃ tava yan mayi |
पृष्ठतो ऽस्य पाणिम् अन्ववहृत्य हृदयदेशम् अन्वारभ्य जपेत् प्राणानां ग्रन्थिर् असि स मा विस्रसद् इति । (२१।१)
pṛṣṭhato 'sya pāṇim anvavahṛtya hṛdayadeśam anvārabhya japet prāṇānāṃ granthir asi sa mā visrasad iti |
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनाम् उपमश्रवस्तमम् । (२२।१)
gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnām upamaśravastamam |
ज्येष्ठराजं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पत आ नः कृण्वन्न् ऊतिभिः सीद सादनम् । (२२।२)
jyeṣṭharājaṃ brahmāṇaṃ brahmaṇaspata ā naḥ kṛṇvann ūtibhiḥ sīda sādanam |
पश्चादग्नेर् दर्भेषूपविशति दक्षिणतश्च ब्रह्मचारी ॥ (२३।०)
paścādagner darbheṣūpaviśati dakṣiṇataśca brahmacārī ||
प्रभुज्य दक्षिणं जानुं पाणी संधाय दर्भहस्ताव् ॐ इत्य् उक्त्वा व्याहृतीः सावित्रीं चानुब्रूयात् । (२५।१)
prabhujya dakṣiṇaṃ jānuṃ pāṇī saṃdhāya darbhahastāv oṃ ity uktvā vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ cānubrūyāt |
तत्सवितुर्वरेण्यम् इति गायत्रीं ब्राह्मणाय । (२६।१)
tatsaviturvareṇyam iti gāyatrīṃ brāhmaṇāya |
आ देवो यातु सविता सुरत्न इति त्रिष्टुभं क्षत्रियाय । (२६।२)
ā devo yātu savitā suratna iti triṣṭubhaṃ kṣatriyāya |
पालाशं दण्डं ब्राह्मणाय प्रयच्छति नैयग्रोधं क्षत्रियायाश्वत्थं वैश्याय । (२७।१)
pālāśaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇāya prayacchati naiyagrodhaṃ kṣatriyāyāśvatthaṃ vaiśyāya |
यथा त्वं सुश्रवः सुश्रवा अस्य् एवम् अहं सुश्रवः सुश्रवा भूयासम् । (२७।३)
yathā tvaṃ suśravaḥ suśravā asy evam ahaṃ suśravaḥ suśravā bhūyāsam |
यथा त्वं देवानां वेदस्य निधिगोपो ऽस्येवमहं मनुष्याणां ब्रह्मणो निधिगोपो भूयासमिति प्रतिगृह्णाति ॥ (२७।४)
yathā tvaṃ devānāṃ vedasya nidhigopo 'syevamahaṃ manuṣyāṇāṃ brahmaṇo nidhigopo bhūyāsamiti pratigṛhṇāti ||
ऊर्ध्वकपालो ब्राह्मणस्य कमण्डलुः परिमण्डलः क्षत्रियस्य निचल्कलो वैश्यस्य । (२८।१)
ūrdhvakapālo brāhmaṇasya kamaṇḍaluḥ parimaṇḍalaḥ kṣatriyasya nicalkalo vaiśyasya |
इमा आपः प्रभराम्य् अयक्ष्मा यक्ष्मचातनीः । (२८।२)
imā āpaḥ prabharāmy ayakṣmā yakṣmacātanīḥ |
इति प्रतिगृह्णामीति प्रतिगृह्य भैक्ष्यचर्यं चरेत् भवति भिक्षां देहीति ब्राह्मणः भवति मध्यां क्षत्रियः भवत्य् अन्त्यां वैश्यः । (२८।४)
iti pratigṛhṇāmīti pratigṛhya bhaikṣyacaryaṃ caret bhavati bhikṣāṃ dehīti brāhmaṇaḥ bhavati madhyāṃ kṣatriyaḥ bhavaty antyāṃ vaiśyaḥ |
चतस्रः षडष्टौ वाविधवा अप्रत्याख्यायिन्यः । (२८।५)
catasraḥ ṣaḍaṣṭau vāvidhavā apratyākhyāyinyaḥ |
सावित्रीं त्रिर् अधीत्य अध्वनाम् अध्वपते स्वस्त्यस्याध्वनः पारमशीय । (३०।३)
sāvitrīṃ trir adhītya adhvanām adhvapate svastyasyādhvanaḥ pāramaśīya |
प्रियाः श्रुतस्य भूयस्मायुष्मन्तः सुमेधसः । (३४।२)
priyāḥ śrutasya bhūyasmāyuṣmantaḥ sumedhasaḥ |
स मे श्रद्धां च मेधां च जातवेदाः प्रयच्छतु । (३४।४)
sa me śraddhāṃ ca medhāṃ ca jātavedāḥ prayacchatu |
तेजसा मा समङ्ग्धि वर्चसा मा समङ्ग्धि ब्रह्मवर्चसेन मा समङ्ग्धीति मुखं परिमृजीत ॥ (३५।०)
tejasā mā samaṅgdhi varcasā mā samaṅgdhi brahmavarcasena mā samaṅgdhīti mukhaṃ parimṛjīta ||
आयुर्धा अग्ने ऽसीति यथारूपं गात्राणि संमृशति ॥ (३६।०)
āyurdhā agne 'sīti yathārūpaṃ gātrāṇi saṃmṛśati ||
इह धृतिरिति पर्यायैर् अंसं ग्रीवाश्चार्चिरालभ्य रुचं नो धेहीति ललाटम् अभिमृशेत् ॥ (३७।०)
iha dhṛtiriti paryāyair aṃsaṃ grīvāścārcirālabhya rucaṃ no dhehīti lalāṭam abhimṛśet ||
गुरवे ब्रह्मणे च वरम् उत्तरासङ्गं च ददाति ॥ (३९।०)
gurave brahmaṇe ca varam uttarāsaṅgaṃ ca dadāti ||
व्युष्टे द्वादशरात्रे षड्रात्रे वा ग्रामात् प्राचीं वोदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य पश्चात् पलाशस्य यज्ञीयस्य वा वृक्षस्य सावित्रेण स्थालीपाकेनेष्ट्वा जयप्रभृतिभिश्चाज्यस्य पुरस्तात् स्विष्टकृतो मेखलां दण्डं चाप्सु प्रास्येत् ॥ (४२।०)
vyuṣṭe dvādaśarātre ṣaḍrātre vā grāmāt prācīṃ vodīcīṃ vā diśam upaniṣkramya paścāt palāśasya yajñīyasya vā vṛkṣasya sāvitreṇa sthālīpākeneṣṭvā jayaprabhṛtibhiścājyasya purastāt sviṣṭakṛto mekhalāṃ daṇḍaṃ cāpsu prāsyet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.