zu Aṣṭādhyāyī, 1, 1, 9.1
Select a line for its word-by-word analysis.
तुल्य आस्ये प्रयत्नो यस्य वर्णस्य येन वर्णेन सह स समानजातीयं प्रति सवर्णसञ्ज्ञो भवति । (१।४)
tulya āsye prayatno yasya varṇasya yena varṇena saha sa samānajātīyaṃ prati savarṇasañjño bhavati |
चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायाम् आश्रीयन्ते स्पृष्टता ईषत्स्पृष्टता संवृतता विवृतता च इति । (१।५)
catvāra ābhyantarāḥ prayatnāḥ savarṇasaṃjñāyām āśrīyante spṛṣṭatā īṣatspṛṣṭatā saṃvṛtatā vivṛtatā ca iti |
अ अ अ इति त्रयो ऽकारा उदात्तानुदात्तस्वरिताः प्रत्येकं सानुनासिका निरनुनासिकाश् च ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदाद् अष्टादशधा भिद्यन्ते । (१।६)
a a a iti trayo 'kārā udāttānudāttasvaritāḥ pratyekaṃ sānunāsikā niranunāsikāś ca hrasvadīrghaplutabhedād aṣṭādaśadhā bhidyante |
ᄆवर्णस्य दीर्घा न सन्ति तं द्वादशभेदम् आचक्षते । (१।८)
ᄆvarṇasya dīrghā na santi taṃ dvādaśabhedam ācakṣate |
संध्यक्षराणां ह्रस्वा न सन्ति तान्य् अपि द्वादशप्रभेदानि । (१।९)
saṃdhyakṣarāṇāṃ hrasvā na santi tāny api dvādaśaprabhedāni |
अन्तःस्था द्विप्रभेदाः रेफवर्जिता यवलाः सानुनासिका निरनुनासिकाश् च । (१।१०)
antaḥsthā dviprabhedāḥ rephavarjitā yavalāḥ sānunāsikā niranunāsikāś ca |
आस्यग्रहणं किम् कचटतपानां भिन्नस्थानानां तुल्यप्रयत्नानां मा भूत् । (१।१५)
āsyagrahaṇaṃ kim kacaṭatapānāṃ bhinnasthānānāṃ tulyaprayatnānāṃ mā bhūt |
किं च स्यात् तर्प्ता तर्प्तुम् इत्य् अत्र झरोझरि सवर्णे इति पकारस्य तकारे लोपः स्यात् । (१।१६)
kiṃ ca syāt tarptā tarptum ity atra jharojhari savarṇe iti pakārasya takāre lopaḥ syāt |
प्रयत्नग्रहणं किम् इचुयशानां तुल्यस्थानानां भिन्नजातीयानां मा भूत् । (१।१७)
prayatnagrahaṇaṃ kim icuyaśānāṃ tulyasthānānāṃ bhinnajātīyānāṃ mā bhūt |
किं च स्यात् अरुश् च्योतति इत्य् अत्र झरोझरि सवर्णे इति शकारस्य चकारे लोपः स्यात् । (१।१८)
kiṃ ca syāt aruś cyotati ity atra jharojhari savarṇe iti śakārasya cakāre lopaḥ syāt |
उभयोः ऋवर्णस्य ॠवर्णस्य चान्तरतमः सवर्णो दीर्घो नास्ति इति ऋकार एव दीर्घो भवति । (१।२२)
ubhayoḥ ṛvarṇasya ṝvarṇasya cāntaratamaḥ savarṇo dīrgho nāsti iti ṛkāra eva dīrgho bhavati |
सवर्णप्रदेशाः अकः सवर्णे दीर्घः इत्य् एवमादयः ॥ (१।२३)
savarṇapradeśāḥ akaḥ savarṇe dīrghaḥ ity evamādayaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.