Kir, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रियः कुरूणाम् अधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यम् अयुङ्क्त वेदितुम् । (१।१)
śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīṃ prajāsu vṛttiṃ yam ayuṅkta veditum |
स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः ॥ (१।२)
sa varṇiliṅgī viditaḥ samāyayau yudhiṣṭhiraṃ dvaitavane vanecaraḥ ||
कृतप्रणामस्य महीं महीभुजे जितां सपत्नेन निवेदयिष्यतः । (२।१)
kṛtapraṇāmasya mahīṃ mahībhuje jitāṃ sapatnena nivedayiṣyataḥ |
न विव्यथे तस्य मनो न हि प्रियं प्रवक्तुम् इच्छन्ति मृषा हितैषिणः ॥ (२।२)
na vivyathe tasya mano na hi priyaṃ pravaktum icchanti mṛṣā hitaiṣiṇaḥ ||
द्विषां विघाताय विधातुम् इच्छतो रहस्य् अनुज्ञाम् अधिगम्य भूभृतः । (३।१)
dviṣāṃ vighātāya vidhātum icchato rahasy anujñām adhigamya bhūbhṛtaḥ |
स सौष्ठवौदार्यविशेषशालिनीं विनिश्चितार्थाम् इति वाचम् आदधे ॥ (३।२)
sa sauṣṭhavaudāryaviśeṣaśālinīṃ viniścitārthām iti vācam ādadhe ||
क्रियासु युक्तैर् नृप चारचक्षुषो न वञ्चनीयाः प्रभवो ऽनुजीविभिः । (४।१)
kriyāsu yuktair nṛpa cāracakṣuṣo na vañcanīyāḥ prabhavo 'nujīvibhiḥ |
अतो ऽर्हसि क्षन्तुम् असाधु साधु वा हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः ॥ (४।२)
ato 'rhasi kṣantum asādhu sādhu vā hitaṃ manohāri ca durlabhaṃ vacaḥ ||
स किंसखा साधु न शास्ति यो ऽधिपं हितान् न यः संशृणुते स किंप्रभुः । (५।१)
sa kiṃsakhā sādhu na śāsti yo 'dhipaṃ hitān na yaḥ saṃśṛṇute sa kiṃprabhuḥ |
सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्व् अमात्येषु च सर्वसम्पदः ॥ (५।२)
sadānukūleṣu hi kurvate ratiṃ nṛpeṣv amātyeṣu ca sarvasampadaḥ ||
निसर्गदुर्बोधम् अबोधविक्लवाः क्व भूपतीनां चरितं क्व जन्तवः । (६।१)
nisargadurbodham abodhaviklavāḥ kva bhūpatīnāṃ caritaṃ kva jantavaḥ |
तवानुभावो ऽयम् अबोधि यन् मया निगूढतत्त्वं नयवर्त्म विद्विषाम् ॥ (६।२)
tavānubhāvo 'yam abodhi yan mayā nigūḍhatattvaṃ nayavartma vidviṣām ||
विशङ्कमानो भवतः पराभवं नृपासनस्थो ऽपि वनाधिवासिनः । (७।१)
viśaṅkamāno bhavataḥ parābhavaṃ nṛpāsanastho 'pi vanādhivāsinaḥ |
दुरोदरच्छद्मजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः ॥ (७।२)
durodaracchadmajitāṃ samīhate nayena jetuṃ jagatīṃ suyodhanaḥ ||
तथापि जिह्मः स भवज्जिगीषया तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः । (८।१)
tathāpi jihmaḥ sa bhavajjigīṣayā tanoti śubhraṃ guṇasampadā yaśaḥ |
समुन्नयन् भूतिम् अनार्यसंगमाद् वरं विरोधो ऽपि समं महात्मभिः ॥ (८।२)
samunnayan bhūtim anāryasaṃgamād varaṃ virodho 'pi samaṃ mahātmabhiḥ ||
कृतारिषड्वर्गजयेन मानवीम् अगम्यरूपां पदवीं प्रपित्सुना । (९।१)
kṛtāriṣaḍvargajayena mānavīm agamyarūpāṃ padavīṃ prapitsunā |
विभज्य नक्तंदिनम् अस्ततन्द्रिणा वितन्यते तेन नयेन पौरुषम् ॥ (९।२)
vibhajya naktaṃdinam astatandriṇā vitanyate tena nayena pauruṣam ||
सखीन् इव प्रीतियुजो ऽनुजीविनः समानमानान् सुहृदश् च बन्धुभिः । (१०।१)
sakhīn iva prītiyujo 'nujīvinaḥ samānamānān suhṛdaś ca bandhubhiḥ |
स संततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्याम् इव साधु बन्धुताम् ॥ (१०।२)
sa saṃtataṃ darśayate gatasmayaḥ kṛtādhipatyām iva sādhu bandhutām ||
असक्तम् आराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया । (११।१)
asaktam ārādhayato yathāyathaṃ vibhajya bhaktyā samapakṣapātayā |
गुणानुरागाद् इव सख्यम् ईयिवान् न बाधते ऽस्य त्रिगणः परस्परम् ॥ (११।२)
guṇānurāgād iva sakhyam īyivān na bādhate 'sya trigaṇaḥ parasparam ||
निरत्ययं साम न दानवर्जितं न भूरि दानं विरहय्य सत्क्रियाम् । (१२।१)
niratyayaṃ sāma na dānavarjitaṃ na bhūri dānaṃ virahayya satkriyām |
प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोधेन विना न सत्क्रिया ॥ (१२।२)
pravartate tasya viśeṣaśālinī guṇānurodhena vinā na satkriyā ||
वसूनि वाञ्छन् न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्य् एव निवृत्तकारणः । (१३।१)
vasūni vāñchan na vaśī na manyunā svadharma ity eva nivṛttakāraṇaḥ |
गुरूपदिष्टेन रिपौ सुते ऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवम् ॥ (१३।२)
gurūpadiṣṭena ripau sute 'pi vā nihanti daṇḍena sa dharmaviplavam ||
विधाय रक्षान् परितः परेतरान् अशङ्किताकारम् उपैति शङ्कितः । (१४।१)
vidhāya rakṣān paritaḥ paretarān aśaṅkitākāram upaiti śaṅkitaḥ |
क्रियापवर्गेष्व् अनुजीविसात्कृताः कृतज्ञताम् अस्य वदन्ति सम्पदः ॥ (१४।२)
kriyāpavargeṣv anujīvisātkṛtāḥ kṛtajñatām asya vadanti sampadaḥ ||
अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग् विनियोगसत्क्रियाम् । (१५।१)
anārataṃ tena padeṣu lambhitā vibhajya samyag viniyogasatkriyām |
फलन्त्य् उपायाः परिबृंहितायतीर् उपेत्य संघर्षम् इवार्थसम्पदः ॥ (१५।२)
phalanty upāyāḥ paribṛṃhitāyatīr upetya saṃgharṣam ivārthasampadaḥ ||
अनेकराजन्यरथाश्वसंकुलं तदीयम् आस्थाननिकेतनाजिरम् । (१६।१)
anekarājanyarathāśvasaṃkulaṃ tadīyam āsthānaniketanājiram |
नयत्य् अयुग्मच्छदगन्धिर् आर्द्रतां भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः ॥ (१६।२)
nayaty ayugmacchadagandhir ārdratāṃ bhṛśaṃ nṛpopāyanadantināṃ madaḥ ||
सुखेन लभ्या दधतः कृषीवलैर् अकृष्टपच्या इव सस्यसम्पदः । (१७।१)
sukhena labhyā dadhataḥ kṛṣīvalair akṛṣṭapacyā iva sasyasampadaḥ |
वितन्वति क्षेमम् अदेवमातृकाश् चिराय तस्मिन् कुरवश् चकासति ॥ (१७।२)
vitanvati kṣemam adevamātṛkāś cirāya tasmin kuravaś cakāsati ||
महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः । (१८।१)
mahaujaso mānadhanā dhanārcitā dhanurbhṛtaḥ saṃyati labdhakīrtayaḥ |
न संहतास् तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्य् असुभिः समीहितुम् ॥ (१८।२)
na saṃhatās tasya na bhedavṛttayaḥ priyāṇi vāñchanty asubhiḥ samīhitum ||
उदारकीर्तेर् उदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतो ऽभिरक्षया । (१९।१)
udārakīrter udayaṃ dayāvataḥ praśāntabādhaṃ diśato 'bhirakṣayā |
स्वयं प्रदुग्धे ऽस्य गुणैर् उपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी ॥ (१९।२)
svayaṃ pradugdhe 'sya guṇair upasnutā vasūpamānasya vasūni medinī ||
महीभुजां सच्चरितैश् चरैः क्रियाः स वेद निःशेषम् अशेषितक्रियः । (२०।१)
mahībhujāṃ saccaritaiś caraiḥ kriyāḥ sa veda niḥśeṣam aśeṣitakriyaḥ |
महोदयैस् तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुर् इवेहितं फलैः ॥ (२०।२)
mahodayais tasya hitānubandhibhiḥ pratīyate dhātur ivehitaṃ phalaiḥ ||
न तेन सज्यं क्वचिद् उद्यतं धनुर् न वा कृतं कोपविजिह्मम् आननम् । (२१।१)
na tena sajyaṃ kvacid udyataṃ dhanur na vā kṛtaṃ kopavijihmam ānanam |
गुणानुरागेण शिरोभिर् उह्यते नराधिपैर् माल्यम् इवास्य शासनम् ॥ (२१।२)
guṇānurāgeṇa śirobhir uhyate narādhipair mālyam ivāsya śāsanam ||
स यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं निधाय दुःशासनम् इद्धशासनः । (२२।१)
sa yauvarājye navayauvanoddhataṃ nidhāya duḥśāsanam iddhaśāsanaḥ |
मखेष्व् अखिन्नो ऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसम् ॥ (२२।२)
makheṣv akhinno 'numataḥ purodhasā dhinoti havyena hiraṇyaretasam ||
प्रलीनभूपालम् अपि स्थिरायति प्रशासद् आवारिधि मण्डलं भुवः । (२३।१)
pralīnabhūpālam api sthirāyati praśāsad āvāridhi maṇḍalaṃ bhuvaḥ |
स चिन्तयत्य् एव भियस् त्वद् एष्यतीर् अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता ॥ (२३।२)
sa cintayaty eva bhiyas tvad eṣyatīr aho durantā balavadvirodhitā ||
कथाप्रसङ्गेन जनैर् उदाहृताद् अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः । (२४।१)
kathāprasaṅgena janair udāhṛtād anusmṛtākhaṇḍalasūnuvikramaḥ |
तवाभिधानाद् व्यथते नताननः स दुःसहान् मन्त्रपदाद् इवोरगः ॥ (२४।२)
tavābhidhānād vyathate natānanaḥ sa duḥsahān mantrapadād ivoragaḥ ||
तद् आशु कर्तुं त्वयि जिह्मम् उद्यते विधीयतां तत्र विधेयम् उत्तरम् । (२५।१)
tad āśu kartuṃ tvayi jihmam udyate vidhīyatāṃ tatra vidheyam uttaram |
परप्रणीतानि वचांसि चिन्वतां प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां धियः ॥ (२५।२)
parapraṇītāni vacāṃsi cinvatāṃ pravṛttisārāḥ khalu mādṛśāṃ dhiyaḥ ||
इतीरयित्वा गिरम् आत्तसत्क्रिये गते ऽथ पत्यौ वनसंनिवासिनाम् । (२६।१)
itīrayitvā giram āttasatkriye gate 'tha patyau vanasaṃnivāsinām |
प्रविश्य कृष्णा सदनं महीभुजा तद् आचचक्षे ऽनुजसन्निधौ वचः ॥ (२६।२)
praviśya kṛṣṇā sadanaṃ mahībhujā tad ācacakṣe 'nujasannidhau vacaḥ ||
निशम्य सिद्धिं द्विषताम् अपाकृतीस् ततस् ततस्त्या विनियन्तुम् अक्षमा । (२७।१)
niśamya siddhiṃ dviṣatām apākṛtīs tatas tatastyā viniyantum akṣamā |
नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीर् उदाजहार द्रुपदात्मजा गिरः ॥ (२७।२)
nṛpasya manyuvyavasāyadīpinīr udājahāra drupadātmajā giraḥ ||
भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्य् अधिक्षेप इवानुशासनम् । (२८।१)
bhavādṛśeṣu pramadājanoditaṃ bhavaty adhikṣepa ivānuśāsanam |
तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारीसमया दुराधयः ॥ (२८।२)
tathāpi vaktuṃ vyavasāyayanti māṃ nirastanārīsamayā durādhayaḥ ||
अखण्डम् आखण्डलतुल्यधामभिश् चिरं धृता भूपतिभिः स्ववंशजैः । (२९।१)
akhaṇḍam ākhaṇḍalatulyadhāmabhiś ciraṃ dhṛtā bhūpatibhiḥ svavaṃśajaiḥ |
त्वया स्वहस्तेन मही मदच्युता मतङ्गजेन स्रग् इवापवर्जिता ॥ (२९।२)
tvayā svahastena mahī madacyutā mataṅgajena srag ivāpavarjitā ||
व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । (३०।१)
vrajanti te mūḍhadhiyaḥ parābhavaṃ bhavanti māyāviṣu ye na māyinaḥ |
प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास् तथाविधान् असंवृताङ्गान् निशिता इवेषवः ॥ (३०।२)
praviśya hi ghnanti śaṭhās tathāvidhān asaṃvṛtāṅgān niśitā iveṣavaḥ ||
गुणानुरक्ताम् अनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजां नराधिपः । (३१।१)
guṇānuraktām anuraktasādhanaḥ kulābhimānī kulajāṃ narādhipaḥ |
परैस् त्वदन्यः क इवापहारयेन् मनोरमाम् आत्मवधूम् इव श्रियम् ॥ (३१।२)
parais tvadanyaḥ ka ivāpahārayen manoramām ātmavadhūm iva śriyam ||
भवन्तम् एतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्तमानं नरदेव वर्त्मनि । (३२।१)
bhavantam etarhi manasvigarhite vivartamānaṃ naradeva vartmani |
कथं न मन्युर् ज्वलयत्य् उदीरितः शमीतरुं शुष्कम् इवाग्निर् उच्छिखः ॥ (३२।२)
kathaṃ na manyur jvalayaty udīritaḥ śamītaruṃ śuṣkam ivāgnir ucchikhaḥ ||
अवन्ध्यकोपस्य निहन्तुर् आपदां भवन्ति वश्याः स्वयम् एव देहिनः । (३३।१)
avandhyakopasya nihantur āpadāṃ bhavanti vaśyāḥ svayam eva dehinaḥ |
अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥ (३३।२)
amarṣaśūnyena janasya jantunā na jātahārdena na vidviṣādaraḥ ||
परिभ्रमंल् लोहितचन्दनोचितः पदातिर् अन्तर्गिरि रेणुरूषितः । (३४।१)
paribhramaṃl lohitacandanocitaḥ padātir antargiri reṇurūṣitaḥ |
महारथः सत्यधनस्य मानसं दुनोति ते कच्चिद् अयं वृकोदरः ॥ (३४।२)
mahārathaḥ satyadhanasya mānasaṃ dunoti te kaccid ayaṃ vṛkodaraḥ ||
विजित्य यः प्राज्यम् अयच्छद् उत्तरान् कुरून् अकुप्यं वसु वासवोपमः । (३५।१)
vijitya yaḥ prājyam ayacchad uttarān kurūn akupyaṃ vasu vāsavopamaḥ |
स वल्कवासांसि तवाधुनाहरन् करोति मन्युं न कथं धनंजयः ॥ (३५।२)
sa valkavāsāṃsi tavādhunāharan karoti manyuṃ na kathaṃ dhanaṃjayaḥ ||
वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती कचाचितौ विष्वग् इवागजौ गजौ । (३६।१)
vanāntaśayyākaṭhinīkṛtākṛtī kacācitau viṣvag ivāgajau gajau |
कथं त्वम् एतौ धृतिसंयमौ यमौ विलोकयन्न् उत्सहसे न बाधितुम् ॥ (३६।२)
kathaṃ tvam etau dhṛtisaṃyamau yamau vilokayann utsahase na bādhitum ||
इमाम् अहं वेद न तावकीं धियं विचित्ररूपाः खलु चित्तवृत्तयः । (३७।१)
imām ahaṃ veda na tāvakīṃ dhiyaṃ vicitrarūpāḥ khalu cittavṛttayaḥ |
विचिन्तयन्त्या भवदापदं परां रुजन्ति चेतः प्रसभं ममाधयः ॥ (३७।२)
vicintayantyā bhavadāpadaṃ parāṃ rujanti cetaḥ prasabhaṃ mamādhayaḥ ||
पुराधिरूढः शयनं महाधनं विबोध्यसे यः स्तुतिगीतिमङ्गलैः । (३८।१)
purādhirūḍhaḥ śayanaṃ mahādhanaṃ vibodhyase yaḥ stutigītimaṅgalaiḥ |
अदभ्रदर्भाम् अधिशय्य स स्थलीं जहासि निद्राम् अशिवैः शिवारुतैः ॥ (३८।२)
adabhradarbhām adhiśayya sa sthalīṃ jahāsi nidrām aśivaiḥ śivārutaiḥ ||
पुरोपनीतं नृप रामणीयकं द्विजातिशेषेण यद् एतद् अन्धसा । (३९।१)
puropanītaṃ nṛpa rāmaṇīyakaṃ dvijātiśeṣeṇa yad etad andhasā |
तद् अद्य ते वन्यफलाशिनः परं परैति कार्श्यं यशसा समं वपुः ॥ (३९।२)
tad adya te vanyaphalāśinaḥ paraṃ paraiti kārśyaṃ yaśasā samaṃ vapuḥ ||
अनारतं यौ मणिपीठशायिनाव् अरञ्जयद् राजशिरःस्रजां रजः । (४०।१)
anārataṃ yau maṇipīṭhaśāyināv arañjayad rājaśiraḥsrajāṃ rajaḥ |
निषीदतस् तौ चरणौ वनेषु ते मृगद्विजालूनशिखेषु बर्हिषाम् ॥ (४०।२)
niṣīdatas tau caraṇau vaneṣu te mṛgadvijālūnaśikheṣu barhiṣām ||
द्विषन्निमित्ता यद् इयं दशा ततः समूलम् उन्मूलयतीव मे मनः । (४१।१)
dviṣannimittā yad iyaṃ daśā tataḥ samūlam unmūlayatīva me manaḥ |
परैर् अपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवो ऽप्य् उत्सव एव मानिनाम् ॥ (४१।२)
parair aparyāsitavīryasampadāṃ parābhavo 'py utsava eva māninām ||
विहाय शान्तिं नृप धाम तत् पुनः प्रसीद संधेहि वधाय विद्विषाम् । (४२।१)
vihāya śāntiṃ nṛpa dhāma tat punaḥ prasīda saṃdhehi vadhāya vidviṣām |
व्रजन्ति शत्रून् अवधूय निःस्पृहाः शमेन सिद्धिं मुनयो न भूभृतः ॥ (४२।२)
vrajanti śatrūn avadhūya niḥspṛhāḥ śamena siddhiṃ munayo na bhūbhṛtaḥ ||
पुरःसरा धामवतां यशोधनाः सुदुःसहं प्राप्य निकारम् ईदृशम् । (४३।१)
puraḥsarā dhāmavatāṃ yaśodhanāḥ suduḥsahaṃ prāpya nikāram īdṛśam |
भवादृशाश् चेद् अधिकुर्वते परान् निराश्रया हन्त हता मनस्विता ॥ (४३।२)
bhavādṛśāś ced adhikurvate parān nirāśrayā hanta hatā manasvitā ||
अथ क्षमाम् एव निरस्तसाधनश् चिराय पर्येषि सुखस्य साधनम् । (४४।१)
atha kṣamām eva nirastasādhanaś cirāya paryeṣi sukhasya sādhanam |
विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकं जटाधरः सञ् जुहुधीह पावकम् ॥ (४४।२)
vihāya lakṣmīpatilakṣma kārmukaṃ jaṭādharaḥ sañ juhudhīha pāvakam ||
न समयपरिरक्षणं क्षमं ते निकृतिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः । (४५।१)
na samayaparirakṣaṇaṃ kṣamaṃ te nikṛtipareṣu pareṣu bhūridhāmnaḥ |
अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिदूषणानि ॥ (४५।२)
ariṣu hi vijayārthinaḥ kṣitīśā vidadhati sopadhi saṃdhidūṣaṇāni ||
विधिसमयनियोगाद् दीप्तिसंहारजिह्मं शिथिलबलम् अगाधे मग्नम् आपत्पयोधौ । (४६।१)
vidhisamayaniyogād dīptisaṃhārajihmaṃ śithilabalam agādhe magnam āpatpayodhau |
रिपुतिमिरम् उदस्योदीयमानं दिनादौ दिनकृतम् इव लक्ष्मीस् त्वां समभ्येतु भूयः ॥ (४६।२)
riputimiram udasyodīyamānaṃ dinādau dinakṛtam iva lakṣmīs tvāṃ samabhyetu bhūyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.