Kir, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः किरातस्य वचोभिर् उद्धतैः पराहतः शैल इवार्णवाम्बुभिः । (१।१)
tataḥ kirātasya vacobhir uddhataiḥ parāhataḥ śaila ivārṇavāmbubhiḥ |
जहौ न धैर्यं कुपितो ऽपि पाण्डवः सुदुर्ग्रहान्तःकरणा हि साधवः ॥ (१।२)
jahau na dhairyaṃ kupito 'pi pāṇḍavaḥ sudurgrahāntaḥkaraṇā hi sādhavaḥ ||
सलेशम् उल्लिङ्गितशात्रवेङ्गितः कृती गिरां विस्तरतत्त्वसंग्रहे । (२।१)
saleśam ulliṅgitaśātraveṅgitaḥ kṛtī girāṃ vistaratattvasaṃgrahe |
अयं प्रमाणीकृतकालसाधनः प्रशान्तसंरम्भ इवाददे वचः ॥ (२।२)
ayaṃ pramāṇīkṛtakālasādhanaḥ praśāntasaṃrambha ivādade vacaḥ ||
विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्य् अपि द्विषाम् । (३।१)
viviktavarṇābharaṇā sukhaśrutiḥ prasādayantī hṛdayāny api dviṣām |
प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणां प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वती ॥ (३।२)
pravartate nākṛtapuṇyakarmaṇāṃ prasannagambhīrapadā sarasvatī ||
भवन्ति ते सभ्यतमा विपश्चितां मनोगतं वाचि निवेशयन्ति ये । (४।१)
bhavanti te sabhyatamā vipaścitāṃ manogataṃ vāci niveśayanti ye |
नयन्ति तेष्व् अप्य् उपपन्ननैपुणा गम्भीरम् अर्थं कतिचित् प्रकाशताम् ॥ (४।२)
nayanti teṣv apy upapannanaipuṇā gambhīram arthaṃ katicit prakāśatām ||
स्तुवन्ति गुर्वीम् अभिधेयसम्पदं विशुद्धिमुक्तेर् अपरे विपश्चितः । (५।१)
stuvanti gurvīm abhidheyasampadaṃ viśuddhimukter apare vipaścitaḥ |
इति स्थितायां प्रतिपूरुषं रुचौ सुदुर्लभाः सर्वमनोरमा गिरः ॥ (५।२)
iti sthitāyāṃ pratipūruṣaṃ rucau sudurlabhāḥ sarvamanoramā giraḥ ||
समस्य सम्पादयता गुणैर् इमां त्वया समारोपितभार भारतीम् । (६।१)
samasya sampādayatā guṇair imāṃ tvayā samāropitabhāra bhāratīm |
प्रगल्भम् आत्मा धुरि धुर्य वाग्मिनां वनचरेणापि सताधिरोपितः ॥ (६।२)
pragalbham ātmā dhuri dhurya vāgmināṃ vanacareṇāpi satādhiropitaḥ ||
प्रयुज्य सामाचरितं विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम् । (७।१)
prayujya sāmācaritaṃ vilobhanaṃ bhayaṃ vibhedāya dhiyaḥ pradarśitam |
तथाभियुक्तं च शिलीमुखार्थिना यथेतरन् न्याय्यम् इवावभासते ॥ (७।२)
tathābhiyuktaṃ ca śilīmukhārthinā yathetaran nyāyyam ivāvabhāsate ||
विरोधि सिद्धेर् इति कर्तुम् उद्यतः स वारितः किं भवता न भूपतिः । (८।१)
virodhi siddher iti kartum udyataḥ sa vāritaḥ kiṃ bhavatā na bhūpatiḥ |
हिते नियोज्यः खलु भूतिम् इच्छता सहार्थनाशेन नृपो ऽनुजीविना ॥ (८।२)
hite niyojyaḥ khalu bhūtim icchatā sahārthanāśena nṛpo 'nujīvinā ||
ध्रुवं प्रणाशः प्रहितस्य पत्त्रिणः शिलोच्चये तस्य विमार्गणं नयः । (९।१)
dhruvaṃ praṇāśaḥ prahitasya pattriṇaḥ śiloccaye tasya vimārgaṇaṃ nayaḥ |
न युक्तम् अत्रार्यजनातिलङ्घनं दिशत्य् अपायं हि सताम् अतिक्रमः ॥ (९।२)
na yuktam atrāryajanātilaṅghanaṃ diśaty apāyaṃ hi satām atikramaḥ ||
अतीतसंख्या विहिता ममाग्निना शिलामुखाः खाण्डवम् अत्तुम् इच्छता । (१०।१)
atītasaṃkhyā vihitā mamāgninā śilāmukhāḥ khāṇḍavam attum icchatā |
अनादृतस्यामरसायकेष्व् अपि स्थिता कथं शैलजनाशुगे धृतिः ॥ (१०।२)
anādṛtasyāmarasāyakeṣv api sthitā kathaṃ śailajanāśuge dhṛtiḥ ||
यदि प्रमाणीकृतम् आर्यचेष्टितं किम् इत्य् अदोषेण तिरस्कृता वयम् । (११।१)
yadi pramāṇīkṛtam āryaceṣṭitaṃ kim ity adoṣeṇa tiraskṛtā vayam |
अयातपूर्वा परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणम् एव भाषते ॥ (११।२)
ayātapūrvā parivādagocaraṃ satāṃ hi vāṇī guṇam eva bhāṣate ||
गुणापवादेन तदन्यरोपणाद् भृशाधिरूढस्य समञ्जसं जनम् । (१२।१)
guṇāpavādena tadanyaropaṇād bhṛśādhirūḍhasya samañjasaṃ janam |
द्विधेव कृत्वा हृदयं निगूहतः स्फुरद् असाधोर् विवृणोति वागसिः ॥ (१२।२)
dvidheva kṛtvā hṛdayaṃ nigūhataḥ sphurad asādhor vivṛṇoti vāgasiḥ ||
वनाश्रयाः कस्य मृगाः परिग्रहाः शृणाति यस् तान् प्रसभेन तस्य ते । (१३।१)
vanāśrayāḥ kasya mṛgāḥ parigrahāḥ śṛṇāti yas tān prasabhena tasya te |
प्रहीयताम् अत्र नृपेण मानिता न मानिता चास्ति भवन्ति च श्रियः ॥ (१३।२)
prahīyatām atra nṛpeṇa mānitā na mānitā cāsti bhavanti ca śriyaḥ ||
न वर्त्म कस्मैचिद् अपि प्रदीयताम् इति व्रतं मे विहितं महर्षिणा । (१४।१)
na vartma kasmaicid api pradīyatām iti vrataṃ me vihitaṃ maharṣiṇā |
जिघांसुर् अस्मान् निहतो मया मृगो व्रताभिरक्षा हि सताम् अलंक्रिया ॥ (१४।२)
jighāṃsur asmān nihato mayā mṛgo vratābhirakṣā hi satām alaṃkriyā ||
मृगान् विनिघ्नन् मृगयुः स्वहेतुना कृतोपकारः कथम् इच्छतां तपः । (१५।१)
mṛgān vinighnan mṛgayuḥ svahetunā kṛtopakāraḥ katham icchatāṃ tapaḥ |
कृपेति चेद् अस्तु मृगः क्षतः क्षणाद् अनेन पूर्वं न मयेति का गतिः ॥ (१५।२)
kṛpeti ced astu mṛgaḥ kṣataḥ kṣaṇād anena pūrvaṃ na mayeti kā gatiḥ ||
अनायुधे सत्त्वजिघांसिते मुनौ कृपेति वृत्तिर् महताम् अकृत्रिमा । (१६।१)
anāyudhe sattvajighāṃsite munau kṛpeti vṛttir mahatām akṛtrimā |
शरासनं बिभ्रति सज्यसायकं कृतानुकम्पः स कथं प्रतीयते ॥ (१६।२)
śarāsanaṃ bibhrati sajyasāyakaṃ kṛtānukampaḥ sa kathaṃ pratīyate ||
अथो शरस् तेन मदर्थम् उज्झितः फलं च तस्य प्रतिकायसाधनम् । (१७।१)
atho śaras tena madartham ujjhitaḥ phalaṃ ca tasya pratikāyasādhanam |
अविक्षते तत्र मयात्मसात्कृते कृतार्थता नन्व् अधिका चमूपतेः ॥ (१७।२)
avikṣate tatra mayātmasātkṛte kṛtārthatā nanv adhikā camūpateḥ ||
यद् आत्थ कामं भवता स याच्यताम् इति क्षमं नैतद् अनल्पचेतसाम् । (१८।१)
yad āttha kāmaṃ bhavatā sa yācyatām iti kṣamaṃ naitad analpacetasām |
कथं प्रसह्याहरणैषिणां प्रियः परावनत्या मलिनीकृताः श्रियः ॥ (१८।२)
kathaṃ prasahyāharaṇaiṣiṇāṃ priyaḥ parāvanatyā malinīkṛtāḥ śriyaḥ ||
अभूतम् आसज्य विरुद्धम् ईहितं बलाद् अलभ्यं तव लिप्सते नृपः । (१९।१)
abhūtam āsajya viruddham īhitaṃ balād alabhyaṃ tava lipsate nṛpaḥ |
विजानतो ऽपि ह्य् अनयस्य रौद्रतां भवत्य् अपाये परिमोहिनी मतिः ॥ (१९।२)
vijānato 'pi hy anayasya raudratāṃ bhavaty apāye parimohinī matiḥ ||
असिः शरा वर्म धनुश् च नोच्चकैर् विविच्य किं प्रार्थितम् ईश्वरेण ते । (२०।१)
asiḥ śarā varma dhanuś ca noccakair vivicya kiṃ prārthitam īśvareṇa te |
अथास्ति शक्तिः कृतम् एव याच्ञया न दूषितः शक्तिमतां स्वयंग्रहः ॥ (२०।२)
athāsti śaktiḥ kṛtam eva yācñayā na dūṣitaḥ śaktimatāṃ svayaṃgrahaḥ ||
सखा स युक्तः कथितः कथं त्वया यदृच्छयासूयति यस् तपस्यते । (२१।१)
sakhā sa yuktaḥ kathitaḥ kathaṃ tvayā yadṛcchayāsūyati yas tapasyate |
गुणार्जनोच्छ्रायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सताम् असाधवः ॥ (२१।२)
guṇārjanocchrāyaviruddhabuddhayaḥ prakṛtyamitrā hi satām asādhavaḥ ||
वयं क्व वर्णाश्रमरक्षणोचिताः क्व जातिहीना मृगजीवितच्छिदः । (२२।१)
vayaṃ kva varṇāśramarakṣaṇocitāḥ kva jātihīnā mṛgajīvitacchidaḥ |
सहापकृष्टैर् महतां न संगतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः ॥ (२२।२)
sahāpakṛṣṭair mahatāṃ na saṃgataṃ bhavanti gomāyusakhā na dantinaḥ ||
परो ऽवजानाति यद् अज्ञताजडस् तद् उन्नतानां न विहन्ति धीरताम् । (२३।१)
paro 'vajānāti yad ajñatājaḍas tad unnatānāṃ na vihanti dhīratām |
समानवीर्यान्वयपौरुषेषु यः करोत्य् अतिक्रान्तिम् असौ तिरस्क्रिया ॥ (२३।२)
samānavīryānvayapauruṣeṣu yaḥ karoty atikrāntim asau tiraskriyā ||
यदा विगृह्णाति हतं तदा यशः करोति मैत्रीम् अथ दूषिता गुणाः । (२४।१)
yadā vigṛhṇāti hataṃ tadā yaśaḥ karoti maitrīm atha dūṣitā guṇāḥ |
स्थितिं समीक्ष्योभयथा परीक्षकः करोत्य् अवज्ञोपहतं पृथग्जनम् ॥ (२४।२)
sthitiṃ samīkṣyobhayathā parīkṣakaḥ karoty avajñopahataṃ pṛthagjanam ||
मया मृगान् हन्तुर् अनेन हेतुना विरुद्धम् आक्षेपवचस् तितिक्षितम् । (२५।१)
mayā mṛgān hantur anena hetunā viruddham ākṣepavacas titikṣitam |
शरार्थम् एष्यत्य् अथ लप्स्यते गतिं शिरोमणिं दृष्टिविषाज् जिघृक्षतः ॥ (२५।२)
śarārtham eṣyaty atha lapsyate gatiṃ śiromaṇiṃ dṛṣṭiviṣāj jighṛkṣataḥ ||
इतीरिताकूतम् अनीलवाजिनं जयाय दूतः प्रतितर्ज्य तेजसा । (२६।१)
itīritākūtam anīlavājinaṃ jayāya dūtaḥ pratitarjya tejasā |
ययौ समीपं ध्वजिनीम् उपेयुषः प्रसन्नरूपस्य विरूपचक्षुषः ॥ (२६।२)
yayau samīpaṃ dhvajinīm upeyuṣaḥ prasannarūpasya virūpacakṣuṣaḥ ||
ततो ऽपवादेन पताकिनीपतेश् चचाल निर्ह्रादवती महाचमूः । (२७।१)
tato 'pavādena patākinīpateś cacāla nirhrādavatī mahācamūḥ |
युगान्तवाताभिहतेव कुर्वती निनादम् अम्भोनिधिवीचिसंहतिः ॥ (२७।२)
yugāntavātābhihateva kurvatī ninādam ambhonidhivīcisaṃhatiḥ ||
रणाय जैत्रः प्रदिशन्न् इव त्वरां तरङ्गितालम्बितकेतुसंततिः । (२८।१)
raṇāya jaitraḥ pradiśann iva tvarāṃ taraṅgitālambitaketusaṃtatiḥ |
पुरो बलानां सघनाम्बुशीकरः शनैः प्रतस्थे सुरभिः समीरणः ॥ (२८।२)
puro balānāṃ saghanāmbuśīkaraḥ śanaiḥ pratasthe surabhiḥ samīraṇaḥ ||
जयारवक्ष्वेडितनादमूर्छितः शरासनज्यातलवारणध्वनिः । (२९।१)
jayāravakṣveḍitanādamūrchitaḥ śarāsanajyātalavāraṇadhvaniḥ |
असम्भवन् भूधरराजकुक्षिषु प्रकम्पयन् गाम् अवतस्तरे दिशः ॥ (२९।२)
asambhavan bhūdhararājakukṣiṣu prakampayan gām avatastare diśaḥ ||
निशातरौद्रेषु विकासतां गतैः प्रदीपयद्भिः ककुभाम् इवान्तरम् । (३०।१)
niśātaraudreṣu vikāsatāṃ gataiḥ pradīpayadbhiḥ kakubhām ivāntaram |
वनेसदां हेतिषु भिन्नविग्रहैर् विपुस्फुरे रश्मिमतो मरीचिभिः ॥ (३०।२)
vanesadāṃ hetiṣu bhinnavigrahair vipusphure raśmimato marīcibhiḥ ||
उदूढवक्षःस्थगितैकदिङ्मुखो विकृष्टविस्फारितचापमण्डलः । (३१।१)
udūḍhavakṣaḥsthagitaikadiṅmukho vikṛṣṭavisphāritacāpamaṇḍalaḥ |
वितत्य पक्षद्वयम् आयतं बभौ विभुर् गुणानाम् उपरीव मध्यगः ॥ (३१।२)
vitatya pakṣadvayam āyataṃ babhau vibhur guṇānām uparīva madhyagaḥ ||
सुगेषु दुर्गेषु च तुल्यविक्रमैर् जवाद् अहंपूर्विकया यियासुभिः । (३२।१)
sugeṣu durgeṣu ca tulyavikramair javād ahaṃpūrvikayā yiyāsubhiḥ |
गणैर् अविच्छेदनिरुद्धम् आबभौ वनं निरुच्छ्वासम् इवाकुलाकुलम् ॥ (३२।२)
gaṇair avicchedaniruddham ābabhau vanaṃ nirucchvāsam ivākulākulam ||
तिरोहितश्वभ्रनिकुञ्चरोधसः समश्नुवानाः सहसातिरिक्तताम् । (३३।१)
tirohitaśvabhranikuñcarodhasaḥ samaśnuvānāḥ sahasātiriktatām |
किरातसैन्यैर् अपिधाय रेचिता भुवः क्षणं निम्नतयेव भेजिरे ॥ (३३।२)
kirātasainyair apidhāya recitā bhuvaḥ kṣaṇaṃ nimnatayeva bhejire ||
पृथूरुपर्यस्तबृहल्लताततिर् जवानिलाघूर्णितशालचन्दना । (३४।१)
pṛthūruparyastabṛhallatātatir javānilāghūrṇitaśālacandanā |
गणाधिपानां परितः प्रसारिणी वनान्य् अवाञ्चीव चकार संहतिः ॥ (३४।२)
gaṇādhipānāṃ paritaḥ prasāriṇī vanāny avāñcīva cakāra saṃhatiḥ ||
ततः सदर्पं प्रतनुं तपस्यया मदस्रुतिक्षामम् इवैकवारणम् । (३५।१)
tataḥ sadarpaṃ pratanuṃ tapasyayā madasrutikṣāmam ivaikavāraṇam |
परिज्वलन्तं निधनाय भूभृतां दहन्तम् आशा इव जातवेदसम् ॥ (३५।२)
parijvalantaṃ nidhanāya bhūbhṛtāṃ dahantam āśā iva jātavedasam ||
अनादरोपात्तधृतैकसायकं जये ऽनुकूले सुहृदीव सस्पृहम् । (३६।१)
anādaropāttadhṛtaikasāyakaṃ jaye 'nukūle suhṛdīva saspṛham |
शनैर् अपूर्णप्रतिकारपेलवे निवेशयन्तं नयने बलोदधौ ॥ (३६।२)
śanair apūrṇapratikārapelave niveśayantaṃ nayane balodadhau ||
निषण्णम् आपत्प्रतिकारकारणे शरासने धैर्य इवानपायिनि । (३७।१)
niṣaṇṇam āpatpratikārakāraṇe śarāsane dhairya ivānapāyini |
अलङ्घनीयं प्रकृताव् अपि स्थितं निवातनिष्कम्पम् इवापगापतिम् ॥ (३७।२)
alaṅghanīyaṃ prakṛtāv api sthitaṃ nivātaniṣkampam ivāpagāpatim ||
उपेयुषीं बिभ्रतम् अन्तकद्युतिं वधाद् अदूरे पतितस्य दंष्ट्रिणः । (३८।१)
upeyuṣīṃ bibhratam antakadyutiṃ vadhād adūre patitasya daṃṣṭriṇaḥ |
पुरः समावेशितसत्पशुं द्विजैः पतिं पशूनाम् इव हूतम् अध्वरे ॥ (३८।२)
puraḥ samāveśitasatpaśuṃ dvijaiḥ patiṃ paśūnām iva hūtam adhvare ||
निजेन नीतं विजितान्यगौरवं गभीरतां धैर्यगुणेन भूयसा । (३९।१)
nijena nītaṃ vijitānyagauravaṃ gabhīratāṃ dhairyaguṇena bhūyasā |
वनोदयेनेव घनोरुवीरुधा समन्धकारीकृतम् उत्तमाचलम् ॥ (३९।२)
vanodayeneva ghanoruvīrudhā samandhakārīkṛtam uttamācalam ||
महर्षभस्कन्धम् अनूनकंधरं बृहच्छिलावप्रघनेन वक्षसा । (४०।१)
maharṣabhaskandham anūnakaṃdharaṃ bṛhacchilāvapraghanena vakṣasā |
समुज्जिहीर्षुं जगतीं महाभरां महावराहं महतो ऽर्णवाद् इव ॥ (४०।२)
samujjihīrṣuṃ jagatīṃ mahābharāṃ mahāvarāhaṃ mahato 'rṇavād iva ||
हरिन्मणिश्यामम् उदग्रविग्रहं प्रकाशमानं परिभूय देहिनः । (४१।१)
harinmaṇiśyāmam udagravigrahaṃ prakāśamānaṃ paribhūya dehinaḥ |
मनुष्यभावे पुरुषं पुरातनं स्थितं जलादर्श इवांशुमालिनम् ॥ (४१।२)
manuṣyabhāve puruṣaṃ purātanaṃ sthitaṃ jalādarśa ivāṃśumālinam ||
गुरुक्रियारम्भफलैर् अलंकृतं गतिं प्रतापस्य जगत्प्रमाथिनः । (४२।१)
gurukriyārambhaphalair alaṃkṛtaṃ gatiṃ pratāpasya jagatpramāthinaḥ |
गणाः समासेदुर् अनीलवाजिनं तपात्यये तोयघना घना इव ॥ (४२।२)
gaṇāḥ samāsedur anīlavājinaṃ tapātyaye toyaghanā ghanā iva ||
यथास्वम् आशंसितविक्रमाः पुरा मुनिप्रभावक्षततेजसः परे । (४३।१)
yathāsvam āśaṃsitavikramāḥ purā muniprabhāvakṣatatejasaḥ pare |
ययुः क्षणाद् अप्रतिपत्तिमूढतां महानुभावः प्रतिहन्ति पौरुषम् ॥ (४३।२)
yayuḥ kṣaṇād apratipattimūḍhatāṃ mahānubhāvaḥ pratihanti pauruṣam ||
ततः प्रजह्रे समम् एव तत्र तैर् अपेक्षितान्योन्यबलोपपत्तिभिः । (४४।१)
tataḥ prajahre samam eva tatra tair apekṣitānyonyabalopapattibhiḥ |
महोदयानाम् अपि संघवृत्तितां सहायसाध्याः प्रदिशन्ति सिद्धयः ॥ (४४।२)
mahodayānām api saṃghavṛttitāṃ sahāyasādhyāḥ pradiśanti siddhayaḥ ||
किरातसैन्याद् उरुचापनोदिताः समं समुत्पेतुर् उपात्तरंहसः । (४५।१)
kirātasainyād urucāpanoditāḥ samaṃ samutpetur upāttaraṃhasaḥ |
महावनाद् उन्मनसः खगा इव प्रवृत्तपत्त्रध्वनयः शिलीमुखाः ॥ (४५।२)
mahāvanād unmanasaḥ khagā iva pravṛttapattradhvanayaḥ śilīmukhāḥ ||
गभीररन्ध्रेषु भृशं महीभृतः प्रतिस्वनैर् उन्नमितेन सानुषु । (४६।१)
gabhīrarandhreṣu bhṛśaṃ mahībhṛtaḥ pratisvanair unnamitena sānuṣu |
धनुर्निनादेन जवाद् उपेयुषा विभिद्यमाना इव दध्वनुर् दिशः ॥ (४६।२)
dhanurninādena javād upeyuṣā vibhidyamānā iva dadhvanur diśaḥ ||
विधूनयन्ती गहनानि भूरुहां तिरोहितोपान्तनभोदिगन्तरा । (४७।१)
vidhūnayantī gahanāni bhūruhāṃ tirohitopāntanabhodigantarā |
महीयसी वृष्टिर् इवानिलेरिता रवं वितेने गणमार्गणावलिः ॥ (४७।२)
mahīyasī vṛṣṭir ivānileritā ravaṃ vitene gaṇamārgaṇāvaliḥ ||
त्रयीम् ऋतूनाम् अनिलाशिनः सतः प्रयाति पोषं वपुषि प्रहृष्यतः । (४८।१)
trayīm ṛtūnām anilāśinaḥ sataḥ prayāti poṣaṃ vapuṣi prahṛṣyataḥ |
रणाय जिष्णोर् विदुषेव सत्वरं घनत्वम् ईये शिथिलेन वर्मणा ॥ (४८।२)
raṇāya jiṣṇor viduṣeva satvaraṃ ghanatvam īye śithilena varmaṇā ||
पतत्सु शस्त्रेषु वितत्य रोदसी समन्ततस् तस्य धनुर् दुधूषतः । (४९।१)
patatsu śastreṣu vitatya rodasī samantatas tasya dhanur dudhūṣataḥ |
सरोषम् उल्केव पपात भीषणा बलेषु दृष्टिर् विनिपातशंसिनी ॥ (४९।२)
saroṣam ulkeva papāta bhīṣaṇā baleṣu dṛṣṭir vinipātaśaṃsinī ||
दिशः समूहन्न् इव विक्षिपन्न् इव प्रभां रवेर् आकुलयन्न् इवानिलम् । (५०।१)
diśaḥ samūhann iva vikṣipann iva prabhāṃ raver ākulayann ivānilam |
मुनिश् चचाल क्षयकालदारुणः क्षितिं सशैलां चलयन्न् इवेषुभिः ॥ (५०।२)
muniś cacāla kṣayakāladāruṇaḥ kṣitiṃ saśailāṃ calayann iveṣubhiḥ ||
विमुक्तम् आशंसितशत्रुनिर्जयैर् अनेकम् एकावसरं वनेचरैः । (५१।१)
vimuktam āśaṃsitaśatrunirjayair anekam ekāvasaraṃ vanecaraiḥ |
स निर्जघानायुधम् अन्तरा शरैः क्रियाफलं काल इवातिपातितः ॥ (५१।२)
sa nirjaghānāyudham antarā śaraiḥ kriyāphalaṃ kāla ivātipātitaḥ ||
गतैः परेषाम् अविभावनीयतां निवारयद्भिर् विपदं विदूरगैः । (५२।१)
gataiḥ pareṣām avibhāvanīyatāṃ nivārayadbhir vipadaṃ vidūragaiḥ |
भृशं बभूवोपचितो बृहत्फलैः शरैर् उपायैर् इव पाण्डुनन्दनः ॥ (५२।२)
bhṛśaṃ babhūvopacito bṛhatphalaiḥ śarair upāyair iva pāṇḍunandanaḥ ||
दिवः पृथिव्याः ककुभां नु मण्डलात् पतन्ति बिम्बाद् उत तिग्मतेजसः । (५३।१)
divaḥ pṛthivyāḥ kakubhāṃ nu maṇḍalāt patanti bimbād uta tigmatejasaḥ |
सकृद् विकृष्टाद् अथ कार्मुकान् मुनेः शराः शरीराद् इति ते ऽभिमेनिरे ॥ (५३।२)
sakṛd vikṛṣṭād atha kārmukān muneḥ śarāḥ śarīrād iti te 'bhimenire ||
गणाधिपानाम् अविधाय निर्गतैः परासुतां मर्मविदारणैर् अपि । (५४।१)
gaṇādhipānām avidhāya nirgataiḥ parāsutāṃ marmavidāraṇair api |
जवाद् अतीये हिमवान् अधोमुखैः कृतापराधैर् इव तस्य पत्त्रिभिः ॥ (५४।२)
javād atīye himavān adhomukhaiḥ kṛtāparādhair iva tasya pattribhiḥ ||
द्विषां क्षतीर् याः प्रथमे शिलामुखा विभिद्य देहावरणानि चक्रिरे । (५५।१)
dviṣāṃ kṣatīr yāḥ prathame śilāmukhā vibhidya dehāvaraṇāni cakrire |
न तासु पेते विशिखैः पुनर् मुनेर् अरुंतुदत्वं महतां ह्य् अगोचरः ॥ (५५।२)
na tāsu pete viśikhaiḥ punar muner aruṃtudatvaṃ mahatāṃ hy agocaraḥ ||
समुझिता यावदराति निर्यती सहैव चापान् मुनिबाणसंहतिः । (५६।१)
samujhitā yāvadarāti niryatī sahaiva cāpān munibāṇasaṃhatiḥ |
प्रभा हिमांशोर् इव पङ्कजावलिं निनाय संकोचम् उमापतेश् चमूम् ॥ (५६।२)
prabhā himāṃśor iva paṅkajāvaliṃ nināya saṃkocam umāpateś camūm ||
अजिह्मम् ओजिष्ठम् अमोघम् अक्लमं क्रियासु बह्वीषु पृथङ् नियोजितम् । (५७।१)
ajihmam ojiṣṭham amogham aklamaṃ kriyāsu bahvīṣu pṛthaṅ niyojitam |
प्रसेहिरे सादयितुं न सादिताः शरौघम् उत्साहम् इवास्य विद्विषः ॥ (५७।२)
prasehire sādayituṃ na sāditāḥ śaraugham utsāham ivāsya vidviṣaḥ ||
शिवध्वजिन्यः प्रतियोधम् अग्रतः स्फुरन्तम् उग्रेषुमयूखमालिनम् । (५८।१)
śivadhvajinyaḥ pratiyodham agrataḥ sphurantam ugreṣumayūkhamālinam |
तम् एकदेशस्थम् अनेकदेशगा निदध्युर् अर्कं युगपत् प्रजा इव ॥ (५८।२)
tam ekadeśastham anekadeśagā nidadhyur arkaṃ yugapat prajā iva ||
मुनेः शरौघेण तदुग्ररंहसा बलं प्रकोपाद् इव विष्वगायता । (५९।१)
muneḥ śaraugheṇa tadugraraṃhasā balaṃ prakopād iva viṣvagāyatā |
विधूनितं भ्रान्तिम् इयाय सङ्गिनीं महानिलेनेव निदाघजं रजः ॥ (५९।२)
vidhūnitaṃ bhrāntim iyāya saṅginīṃ mahānileneva nidāghajaṃ rajaḥ ||
तपोबलेनैष विधाय भूयसीस् तनूर् अदृश्याः स्विद् इषून् निरस्यति । (६०।१)
tapobalenaiṣa vidhāya bhūyasīs tanūr adṛśyāḥ svid iṣūn nirasyati |
अमुष्य मायाविहतं निहन्ति नः प्रतीपम् आगत्य किमु स्वम् आयुधम् ॥ (६०।२)
amuṣya māyāvihataṃ nihanti naḥ pratīpam āgatya kimu svam āyudham ||
हृता गुणैर् अस्य भयेन वा मुनेस् तिरोहिताः स्वित् प्रहरन्ति देवताः । (६१।१)
hṛtā guṇair asya bhayena vā munes tirohitāḥ svit praharanti devatāḥ |
कथं न्व् अमी संततम् अस्य सायका भवन्त्य् अनेके जलधेर् इवोर्मयः ॥ (६१।२)
kathaṃ nv amī saṃtatam asya sāyakā bhavanty aneke jaladher ivormayaḥ ||
जयेन कच्चिद् विरमेद् अयं रणाद् भवेद् अपि स्वस्ति चराचराय वा । (६२।१)
jayena kaccid viramed ayaṃ raṇād bhaved api svasti carācarāya vā |
तताप कीर्णा नृपसूनुमार्गणैर् इति प्रतर्काकुलिता पताकिनी ॥ (६२।२)
tatāpa kīrṇā nṛpasūnumārgaṇair iti pratarkākulitā patākinī ||
अमर्षिणा कृत्यम् इव क्षमाश्रयं मदोद्धतेनेव हितं प्रियं वचः । (६३।१)
amarṣiṇā kṛtyam iva kṣamāśrayaṃ madoddhateneva hitaṃ priyaṃ vacaḥ |
बलीयसा तद् विधिनेव पौरुषं बलं निरस्तं न रराज जिष्णुना ॥ (६३।२)
balīyasā tad vidhineva pauruṣaṃ balaṃ nirastaṃ na rarāja jiṣṇunā ||
प्रतिदिशं प्लवगाधिपलक्ष्मणा विशिखसंहतितापितमूर्तिभिः । (६४।१)
pratidiśaṃ plavagādhipalakṣmaṇā viśikhasaṃhatitāpitamūrtibhiḥ |
रविकरग्लपितैर् इव वारिभिः शिवबलैः परिमण्डलता दधे ॥ (६४।२)
ravikaraglapitair iva vāribhiḥ śivabalaiḥ parimaṇḍalatā dadhe ||
प्रविततशरजालच्छन्नविश्वान्तराले विधुवति धनुर् आविर् मण्डलं पाण्डुसूनौ । (६५।१)
pravitataśarajālacchannaviśvāntarāle vidhuvati dhanur āvir maṇḍalaṃ pāṇḍusūnau |
कथम् अपि जयलक्ष्मीर् भूतभूता विहातुं विषमनयनसेनापक्षपातं विषेहे ॥ (६५।२)
katham api jayalakṣmīr bhūtabhūtā vihātuṃ viṣamanayanasenāpakṣapātaṃ viṣehe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.