Kir, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ वासवस्य वचनेन रुचिरवदनस् त्रिलोचनम् । (१।१)
atha vāsavasya vacanena ruciravadanas trilocanam |
क्लान्तिरहितम् अभिराधयितुं विधिवत् तपांसि विदधे धनंजयः ॥ (१।२)
klāntirahitam abhirādhayituṃ vidhivat tapāṃsi vidadhe dhanaṃjayaḥ ||
अभिरश्मिमालि विमलस्य धृतजयधृतेर् अनाशुषः । (२।१)
abhiraśmimāli vimalasya dhṛtajayadhṛter anāśuṣaḥ |
तस्य भुवि बहुतिथास् तिथयः प्रतिजग्मुर् एकचरणं निषीदतः ॥ (२।२)
tasya bhuvi bahutithās tithayaḥ pratijagmur ekacaraṇaṃ niṣīdataḥ ||
वपुरिन्द्रियोपतपनेषु सततम् असुखेषु पाण्डवः । (३।१)
vapurindriyopatapaneṣu satatam asukheṣu pāṇḍavaḥ |
व्याप नगपतिर् इव स्थिरतां महतां हि धैर्यम् अविभाव्यवैभवम् ॥ (३।२)
vyāpa nagapatir iva sthiratāṃ mahatāṃ hi dhairyam avibhāvyavaibhavam ||
न पपात संनिहितपक्तिसुरभिषु फलेषु मानसम् । (४।१)
na papāta saṃnihitapaktisurabhiṣu phaleṣu mānasam |
तस्य शुचिनि शिशिरे च पयस्य् अमृतायते हि सुतपः सुकर्मणाम् ॥ (४।२)
tasya śucini śiśire ca payasy amṛtāyate hi sutapaḥ sukarmaṇām ||
न विसिस्मिये न विषसाद मुहुर् अलसतां नु चाददे । (५।१)
na visismiye na viṣasāda muhur alasatāṃ nu cādade |
सत्त्वम् उरुधृति रजस्तमसी न हतः स्म तस्य हतशक्तिपेलवे ॥ (५।२)
sattvam urudhṛti rajastamasī na hataḥ sma tasya hataśaktipelave ||
तपसा कृशं वपुर् उवाह स विजितजगत्त्रयोदयम् । (६।१)
tapasā kṛśaṃ vapur uvāha sa vijitajagattrayodayam |
त्रासजननम् अपि तत्त्वविदां किम् इवास्ति यन् न सुकरं मनस्विभिः ॥ (६।२)
trāsajananam api tattvavidāṃ kim ivāsti yan na sukaraṃ manasvibhiḥ ||
ज्वलतो ऽनलाद् अनुनिशीथम् अधिकरुचिर् अम्भसां निधेः । (७।१)
jvalato 'nalād anuniśītham adhikarucir ambhasāṃ nidheḥ |
धैर्यगुणम् अवजयन् विजयी ददृशे समुन्नततरः स शैलतः ॥ (७।२)
dhairyaguṇam avajayan vijayī dadṛśe samunnatataraḥ sa śailataḥ ||
जपतः सदा जपम् उपांशु वदनम् अभितो विसारिभिः । (८।१)
japataḥ sadā japam upāṃśu vadanam abhito visāribhiḥ |
तस्य दशनकिरणैः शुशुभे परिवेषभीषणम् इवार्कमण्डलम् ॥ (८।२)
tasya daśanakiraṇaiḥ śuśubhe pariveṣabhīṣaṇam ivārkamaṇḍalam ||
कवचं स बिभ्रद् उपवीतपदनिहितसज्यकार्मुकः । (९।१)
kavacaṃ sa bibhrad upavītapadanihitasajyakārmukaḥ |
शैलपतिर् इव महेन्द्रधनुःपरिवीतभीमगहनो विदिद्युते ॥ (९।२)
śailapatir iva mahendradhanuḥparivītabhīmagahano vididyute ||
प्रविवेश गाम् इव कृशस्य नियमसवनाय गच्छतः । (१०।१)
praviveśa gām iva kṛśasya niyamasavanāya gacchataḥ |
तस्य पदविनमितो हिमवान् गुरुतां नयन्ति हि गुणा न संहतिः ॥ (१०।२)
tasya padavinamito himavān gurutāṃ nayanti hi guṇā na saṃhatiḥ ||
परिकीर्णम् उद्यतभुजस्य भुवनविवरे दुरासदम् । (११।१)
parikīrṇam udyatabhujasya bhuvanavivare durāsadam |
ज्योतिर् उपरि शिरसो विततं जगृहे निजान् मुनिदिवौकसां पथः ॥ (११।२)
jyotir upari śiraso vitataṃ jagṛhe nijān munidivaukasāṃ pathaḥ ||
रजनीषु राजतनयस्य बहुलसमये ऽपि धामभिः । (१२।१)
rajanīṣu rājatanayasya bahulasamaye 'pi dhāmabhiḥ |
भिन्नतिमिरनिकरं न जहे शशिरश्मिसंगमयुजा नभः श्रिया ॥ (१२।२)
bhinnatimiranikaraṃ na jahe śaśiraśmisaṃgamayujā nabhaḥ śriyā ||
महता मयूखनिचयेन शमितरुचि जिष्णुजन्मना । (१३।१)
mahatā mayūkhanicayena śamitaruci jiṣṇujanmanā |
ह्रीतम् इव नभसि वीतमले न विराजते स्म वपुर् अंशुमालिनः ॥ (१३।२)
hrītam iva nabhasi vītamale na virājate sma vapur aṃśumālinaḥ ||
तम् उदीरितारुणजटांशुम् अधिगुणशरासनं जनाः । (१४।१)
tam udīritāruṇajaṭāṃśum adhiguṇaśarāsanaṃ janāḥ |
रुद्रम् अनुदितललाटदृशं ददृशुर् मिमन्थिषुम् इवासुरीः पुरीः ॥ (१४।२)
rudram anuditalalāṭadṛśaṃ dadṛśur mimanthiṣum ivāsurīḥ purīḥ ||
मरुतां पतिः स्विद् अहिमांशुर् उत पृथुशिखः शिखी तपः । (१५।१)
marutāṃ patiḥ svid ahimāṃśur uta pṛthuśikhaḥ śikhī tapaḥ |
तप्तुम् असुकरम् उपक्रमते न जनो ऽयम् इत्य् अवयये स तापसैः ॥ (१५।२)
taptum asukaram upakramate na jano 'yam ity avayaye sa tāpasaiḥ ||
न ददाह भूरुहवनानि हरितनयधाम दूरगम् । (१६।१)
na dadāha bhūruhavanāni haritanayadhāma dūragam |
न स्म नयति परिशोषम् अपः सुसहं बभूव न च सिद्धतापसैः ॥ (१६।२)
na sma nayati pariśoṣam apaḥ susahaṃ babhūva na ca siddhatāpasaiḥ ||
विनयं गुणा इव विवेकम् अपनयभिदं नया इव । (१७।१)
vinayaṃ guṇā iva vivekam apanayabhidaṃ nayā iva |
न्यायम् अवधय इवाशरणाः शरणं ययुः शिवम् अथो महर्षयः ॥ (१७।२)
nyāyam avadhaya ivāśaraṇāḥ śaraṇaṃ yayuḥ śivam atho maharṣayaḥ ||
परिवीतम् अंशुभिर् उदस्तदिनकरमयूखमण्डलैः । (१८।१)
parivītam aṃśubhir udastadinakaramayūkhamaṇḍalaiḥ |
शम्भुम् उपहतदृशः सहसा न च ते निचायितुम् अभिप्रसेहिरे ॥ (१८।२)
śambhum upahatadṛśaḥ sahasā na ca te nicāyitum abhiprasehire ||
अथ भूतभव्यभवदीशम् अभिमुखयितुं कृतस्तवाः । (१९।१)
atha bhūtabhavyabhavadīśam abhimukhayituṃ kṛtastavāḥ |
तत्र महसि ददृशुः पुरुषं कमनीयविग्रहम् अयुग्मलोचनम् ॥ (१९।२)
tatra mahasi dadṛśuḥ puruṣaṃ kamanīyavigraham ayugmalocanam ||
ककुदे वृषस्य कृतबाहुम् अकृशपरिणाहशालिनि । (२०।१)
kakude vṛṣasya kṛtabāhum akṛśapariṇāhaśālini |
स्पर्शसुखम् अनुभवन्तम् उमाकुचयुग्ममण्डल इवार्द्रचन्दने ॥ (२०।२)
sparśasukham anubhavantam umākucayugmamaṇḍala ivārdracandane ||
स्थितम् उन्नते तुहिनशैलशिरसि भुवनातिवर्तिना । (२१।१)
sthitam unnate tuhinaśailaśirasi bhuvanātivartinā |
साद्रिजलधिजलवाहपथं सदिगश्नुवानम् इव विश्वम् ओजसा ॥ (२१।२)
sādrijaladhijalavāhapathaṃ sadigaśnuvānam iva viśvam ojasā ||
लोकम् अखिलम् इव भूमिभृता रवितेजसाम् अवधिनाधिवेष्टितम् ॥ (२२।२)
lokam akhilam iva bhūmibhṛtā ravitejasām avadhinādhiveṣṭitam ||
परिणाहिना तुहिनराशिविशदम् उपवीतसूत्रताम् । (२३।१)
pariṇāhinā tuhinarāśiviśadam upavītasūtratām |
नीतम् उरगम् अनुरञ्जयता शितिना गलेन विलसन्मरीचिना ॥ (२३।२)
nītam uragam anurañjayatā śitinā galena vilasanmarīcinā ||
प्लुतमालतीसितकपालकमुदम् उपरुद्धमूर्धजम् । (२४।१)
plutamālatīsitakapālakamudam uparuddhamūrdhajam |
शेषम् इव सुरसरित्पयसां शिरसा विसारि शशिधाम बिभ्रतम् ॥ (२४।२)
śeṣam iva surasaritpayasāṃ śirasā visāri śaśidhāma bibhratam ||
मुनयस् ततो ऽभिमुखम् एत्य नयनविनिमेषनोदिताः । (२५।१)
munayas tato 'bhimukham etya nayanavinimeṣanoditāḥ |
पाण्डुतनयतपसा जनितं जगताम् अशर्म भृशम् आचचक्षिरे ॥ (२५।२)
pāṇḍutanayatapasā janitaṃ jagatām aśarma bhṛśam ācacakṣire ||
तरसैव को ऽपि भुवनैकपुरुष पुरुषस् तपस्यति । (२६।१)
tarasaiva ko 'pi bhuvanaikapuruṣa puruṣas tapasyati |
ज्योतिरमलवपुषो ऽपि रवेर् अभिभूय वृत्र इव भीमविग्रहः ॥ (२६।२)
jyotiramalavapuṣo 'pi raver abhibhūya vṛtra iva bhīmavigrahaḥ ||
स धनुर्महेषुधि बिभर्ति कवचम् असितम् उत्तमं जटाः । (२७।१)
sa dhanurmaheṣudhi bibharti kavacam asitam uttamaṃ jaṭāḥ |
वल्कम् अजिनम् इति चित्रम् इदं मुनिताविरोधि न च नास्य राजते ॥ (२७।२)
valkam ajinam iti citram idaṃ munitāvirodhi na ca nāsya rājate ||
चलने ऽवनिश् चलति तस्य करणनियमे सदिङ्मुखम् । (२८।१)
calane 'vaniś calati tasya karaṇaniyame sadiṅmukham |
स्तम्भम् अनुभवति शान्तमरुद्ग्रहतारकागणयुतं नभस्तलम् ॥ (२८।२)
stambham anubhavati śāntamarudgrahatārakāgaṇayutaṃ nabhastalam ||
स तदोजसा विजितसारम् अमरदितिजोपसंहितम् । (२९।१)
sa tadojasā vijitasāram amaraditijopasaṃhitam |
विश्वम् इदम् अपिदधाति पुरा किम् इवास्ति यन् न तपसाम् अदुष्करम् ॥ (२९।२)
viśvam idam apidadhāti purā kim ivāsti yan na tapasām aduṣkaram ||
विजिगीषते यदि जगन्ति युगपद् अथ संजिहीर्षति । (३०।१)
vijigīṣate yadi jaganti yugapad atha saṃjihīrṣati |
प्राप्तुम् अभवम् अभिवाञ्छति वा वयम् अस्य नो विषहितुं क्षमा रुचः ॥ (३०।२)
prāptum abhavam abhivāñchati vā vayam asya no viṣahituṃ kṣamā rucaḥ ||
किम् उपेक्षसे कथय नाथ न तव विदितं न किंचन । (३१।१)
kim upekṣase kathaya nātha na tava viditaṃ na kiṃcana |
त्रातुम् अलम् अभयदार्हसि नस् त्वयि मा स्म शासति भवत्पराभवः ॥ (३१।२)
trātum alam abhayadārhasi nas tvayi mā sma śāsati bhavatparābhavaḥ ||
इति गां विधाय विरतेषु मुनिषु वचनं समाददे । (३२।१)
iti gāṃ vidhāya virateṣu muniṣu vacanaṃ samādade |
भिन्नजलधिजलनादगुरु ध्वनयन् दिशां विवरम् अन्धकान्तकः ॥ (३२।२)
bhinnajaladhijalanādaguru dhvanayan diśāṃ vivaram andhakāntakaḥ ||
धातुर् उदयनिधने जगतां नरम् अंशम् आदिपुरुषस्य गां गतम् ॥ (३३।२)
dhātur udayanidhane jagatāṃ naram aṃśam ādipuruṣasya gāṃ gatam ||
द्विषतः परासिसिषुर् एष सकलभुवनाभितापिनः । (३४।१)
dviṣataḥ parāsisiṣur eṣa sakalabhuvanābhitāpinaḥ |
क्रान्तकुलिशकरवीर्यबलान् मदुपासनं विहितवान् महत् तपः ॥ (३४।२)
krāntakuliśakaravīryabalān madupāsanaṃ vihitavān mahat tapaḥ ||
अयम् अच्युतश् च वचनेन सरसिरुहजन्मनः प्रजाः । (३५।१)
ayam acyutaś ca vacanena sarasiruhajanmanaḥ prajāḥ |
पातुम् असुरनिधनेन विभू भुवम् अभ्युपेत्य मनुजेषु तिष्ठतः ॥ (३५।२)
pātum asuranidhanena vibhū bhuvam abhyupetya manujeṣu tiṣṭhataḥ ||
सुरकृत्यम् एतद् अवगम्य निपुणम् इति मूकदानवः । (३६।१)
surakṛtyam etad avagamya nipuṇam iti mūkadānavaḥ |
हन्तुम् अभिपतति पाण्डुसुतं त्वरया तद् अत्र सह गम्यतां मया ॥ (३६।२)
hantum abhipatati pāṇḍusutaṃ tvarayā tad atra saha gamyatāṃ mayā ||
विवरे ऽपि नैनम् अनिगूढम् अभिभवितुम् एष पारयन् । (३७।१)
vivare 'pi nainam anigūḍham abhibhavitum eṣa pārayan |
पापनिरतिर् अविशङ्कितया विजयं व्यवस्यति वराहमायया ॥ (३७।२)
pāpaniratir aviśaṅkitayā vijayaṃ vyavasyati varāhamāyayā ||
निहते विडम्बितकिरातनृपतिवपुषा रिपौ मया । (३८।१)
nihate viḍambitakirātanṛpativapuṣā ripau mayā |
मुक्तनिशितविशिखः प्रसभं मृगयाविवादम् अयम् आचरिष्यति ॥ (३८।२)
muktaniśitaviśikhaḥ prasabhaṃ mṛgayāvivādam ayam ācariṣyati ||
सत्त्वविहितम् अतुलं भुजयोर् बलम् अस्य पश्यत मृधे ऽधिकुप्यतः ॥ (३९।२)
sattvavihitam atulaṃ bhujayor balam asya paśyata mṛdhe 'dhikupyataḥ ||
इति तान् उदारम् अनुनीय विषमहरिचन्दनालिना । (४०।१)
iti tān udāram anunīya viṣamaharicandanālinā |
घर्मजनितपुलकेन लसद्गजमौक्तिकावलिगुणेन वक्षसा ॥ (४०।२)
gharmajanitapulakena lasadgajamauktikāvaliguṇena vakṣasā ||
वदनेन पुष्पितलतान्तनियमितविलम्बितमौलिना । (४१।१)
vadanena puṣpitalatāntaniyamitavilambitamaulinā |
बिभ्रद् अरुणनयनेन रुचं शिखिपिच्छलाञ्छितकपोलभित्तिना ॥ (४१।२)
bibhrad aruṇanayanena rucaṃ śikhipicchalāñchitakapolabhittinā ||
बृहदुद्वहञ् जलदनादि धनुर् उपहितैकमार्गणम् । (४२।१)
bṛhadudvahañ jaladanādi dhanur upahitaikamārgaṇam |
मेघनिचय इव संववृते रुचिरः किरातपृतनापतिः शिवः ॥ (४२।२)
meghanicaya iva saṃvavṛte ruciraḥ kirātapṛtanāpatiḥ śivaḥ ||
अनुकूलम् अस्य च विचिन्त्य गणपतिभिर् आत्तविग्रहैः । (४३।१)
anukūlam asya ca vicintya gaṇapatibhir āttavigrahaiḥ |
शूलपरशुशरचापभृतैर् महती वनेचरचमूर् विनिर्ममे ॥ (४३।२)
śūlaparaśuśaracāpabhṛtair mahatī vanecaracamūr vinirmame ||
विरचय्य काननविभागम् अनुगिरम् अथेश्वराज्ञया । (४४।१)
viracayya kānanavibhāgam anugiram atheśvarājñayā |
भीमनिनदपिहितोरुभुवः परितो ऽपदिश्य मृगयां प्रतस्थिरे ॥ (४४।२)
bhīmaninadapihitorubhuvaḥ parito 'padiśya mṛgayāṃ pratasthire ||
क्षुभिताभिनिःसृतविभिन्नशकुनिमृगयूथनिःस्वनैः । (४५।१)
kṣubhitābhiniḥsṛtavibhinnaśakunimṛgayūthaniḥsvanaiḥ |
पूर्णपृथुवनगुहाविवरः सहसा भयाद् इव ररास भूधरः ॥ (४५।२)
pūrṇapṛthuvanaguhāvivaraḥ sahasā bhayād iva rarāsa bhūdharaḥ ||
न विरोधिनी रुषम् इयाय पथि मृगविहङ्गसंहतिः । (४६।१)
na virodhinī ruṣam iyāya pathi mṛgavihaṅgasaṃhatiḥ |
घ्नन्ति सहजम् अपि भूरिभियः समम् आगताः सपदि वैरम् आपदः ॥ (४६।२)
ghnanti sahajam api bhūribhiyaḥ samam āgatāḥ sapadi vairam āpadaḥ ||
चमरीगणैर् गणबलस्य बलवति भये ऽप्य् उपस्थिते । (४७।१)
camarīgaṇair gaṇabalasya balavati bhaye 'py upasthite |
वंशविततिषु विषक्तपृथुप्रियबालवालधिभिर् आददे धृतिः ॥ (४७।२)
vaṃśavitatiṣu viṣaktapṛthupriyabālavāladhibhir ādade dhṛtiḥ ||
हरसैनिकाः प्रतिभये ऽपि गजमदसुगन्धिकेसरैः । (४८।१)
harasainikāḥ pratibhaye 'pi gajamadasugandhikesaraiḥ |
स्वस्थम् अभिददृशिरे सहसा प्रतिबोधजृम्भमुखैर् मृगाधिपैः ॥ (४८।२)
svastham abhidadṛśire sahasā pratibodhajṛmbhamukhair mṛgādhipaiḥ ||
बिभरांबभूवुर् अपवृत्तजठरशफरीकुलाकुलाः । (४९।१)
bibharāṃbabhūvur apavṛttajaṭharaśapharīkulākulāḥ |
पङ्कविषमिततटाः सरितः करिरुग्णचन्दनरसारुणं पयः ॥ (४९।२)
paṅkaviṣamitataṭāḥ saritaḥ karirugṇacandanarasāruṇaṃ payaḥ ||
व्यस्तशुकनिभशिलाकुसुमः प्रणुदन् ववौ वनसदां परिश्रमम् ॥ (५०।२)
vyastaśukanibhaśilākusumaḥ praṇudan vavau vanasadāṃ pariśramam ||
मथिताम्भसो रयविकीर्णमृदितकदलीगवेधुकाः । (५१।१)
mathitāmbhaso rayavikīrṇamṛditakadalīgavedhukāḥ |
क्लान्तजलरुहलताः सरसीर् विदधे निदाघ इव सत्त्वसम्प्लवः ॥ (५१।२)
klāntajalaruhalatāḥ sarasīr vidadhe nidāgha iva sattvasamplavaḥ ||
इति चालयन्न् अचलसानुवनगहनजान् उमापतिः । (५२।१)
iti cālayann acalasānuvanagahanajān umāpatiḥ |
प्राप मुदितहरिणीदशनक्षतवीरुधं वसतिम् ऐन्द्रसूनवीम् ॥ (५२।२)
prāpa muditahariṇīdaśanakṣatavīrudhaṃ vasatim aindrasūnavīm ||
स तम् आससाद घननीलम् अभिमुखम् उपस्थितं मुनेः । (५३।१)
sa tam āsasāda ghananīlam abhimukham upasthitaṃ muneḥ |
पित्रनिकषणविभिन्नभुवं दनुजं दधानम् अथ सौकरं वपुः ॥ (५३।२)
pitranikaṣaṇavibhinnabhuvaṃ danujaṃ dadhānam atha saukaraṃ vapuḥ ||
कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेनाम् अन्वतिः स कतिपयैः किरातवर्यैः । (५४।१)
kacchānte surasarito nidhāya senām anvatiḥ sa katipayaiḥ kirātavaryaiḥ |
प्रच्छन्नस् तरुगहनैः सगुल्मजालैर् लक्ष्मीवान् अनुपदम् अस्य सम्प्रतस्थे ॥ (५४।२)
pracchannas tarugahanaiḥ sagulmajālair lakṣmīvān anupadam asya sampratasthe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.