Kir, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
रुचिराकृतिः कनकसानुम् अथो परमः पुमान् इव पतिं पतताम् । (१।१)
rucirākṛtiḥ kanakasānum atho paramaḥ pumān iva patiṃ patatām |
धृतसत्पथस् त्रिपथगाम् अभितः स तम् आरुरोह पुरुहूतसुतः ॥ (१।२)
dhṛtasatpathas tripathagām abhitaḥ sa tam āruroha puruhūtasutaḥ ||
तम् अनिन्द्यबन्दिन इवेन्द्रसुतं विहितालिनिक्वणजयध्वनयः । (२।१)
tam anindyabandina ivendrasutaṃ vihitālinikvaṇajayadhvanayaḥ |
पवनेरिताकुलविजिह्मशिखा जगतीरुहो ऽवचकरुः कुसुमैः ॥ (२।२)
pavaneritākulavijihmaśikhā jagatīruho 'vacakaruḥ kusumaiḥ ||
अवधूतपङ्कजपरागकणास् तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः । (३।१)
avadhūtapaṅkajaparāgakaṇās tanujāhnavīsalilavīcibhidaḥ |
परिरेभिरे ऽभिमुखम् एत्य सुखाः सुहृदः सखायम् इव तं मरुतः ॥ (३।२)
parirebhire 'bhimukham etya sukhāḥ suhṛdaḥ sakhāyam iva taṃ marutaḥ ||
उदितोपलस्खलनसंवलिताः स्फुटहंससारसविरावयुजः । (४।१)
uditopalaskhalanasaṃvalitāḥ sphuṭahaṃsasārasavirāvayujaḥ |
मुदम् अस्य माङ्गलिकतूर्यकृतां ध्वनयः प्रतेनुर् अनुवप्रम् अपाम् ॥ (४।२)
mudam asya māṅgalikatūryakṛtāṃ dhvanayaḥ pratenur anuvapram apām ||
अवरुग्णतुङ्गसुरदारुतरौ निचये पुरः सुरसरित्पयसाम् । (५।१)
avarugṇatuṅgasuradārutarau nicaye puraḥ surasaritpayasām |
स ददर्श वेतसवनाचरितां प्रणतिं बलीयसि समृद्धिकरीम् ॥ (५।२)
sa dadarśa vetasavanācaritāṃ praṇatiṃ balīyasi samṛddhikarīm ||
प्रबभूव नालम् अवलोकयितुं परितः सरोजरजसारुणितम् । (६।१)
prababhūva nālam avalokayituṃ paritaḥ sarojarajasāruṇitam |
सरिदुत्तरीयम् इव संहतिमत् स तरङ्गरङ्गि कलहंसकुलम् ॥ (६।२)
sariduttarīyam iva saṃhatimat sa taraṅgaraṅgi kalahaṃsakulam ||
दधति क्षतीः परिणतद्विरदे मुदितालियोषिति मदस्रुतिभिः । (७।१)
dadhati kṣatīḥ pariṇatadvirade muditāliyoṣiti madasrutibhiḥ |
अधिकां स रोधसि बबन्ध धृतिं महते रुजन्न् अपि गुणाय महान् ॥ (७।२)
adhikāṃ sa rodhasi babandha dhṛtiṃ mahate rujann api guṇāya mahān ||
अनुहेमवप्रम् अरुणैः समतां गतम् ऊर्मिभिः सहचरं पृथुभिः । (८।१)
anuhemavapram aruṇaiḥ samatāṃ gatam ūrmibhiḥ sahacaraṃ pṛthubhiḥ |
स रथाङ्गनामवनितां करुणैर् अनुबध्नतीम् अभिननन्द रुतैः ॥ (८।२)
sa rathāṅganāmavanitāṃ karuṇair anubadhnatīm abhinananda rutaiḥ ||
सितवाजिने निजगदू रुचयश् चलवीचिरागरचनापटवः । (९।१)
sitavājine nijagadū rucayaś calavīcirāgaracanāpaṭavaḥ |
मणिजालम् अम्भसि निमग्नम् अपि स्फुरितं मनोगतम् इवाकृतयः ॥ (९।२)
maṇijālam ambhasi nimagnam api sphuritaṃ manogatam ivākṛtayaḥ ||
उपलाहतोद्धततरङ्गधृतं जविना विधूतविततं मरुता । (१०।१)
upalāhatoddhatataraṅgadhṛtaṃ javinā vidhūtavitataṃ marutā |
स ददर्श केतकशिखाविशदं सरितः प्रहासम् इव फेनम् अपाम् ॥ (१०।२)
sa dadarśa ketakaśikhāviśadaṃ saritaḥ prahāsam iva phenam apām ||
बहु बर्हिचन्द्रिकनिभं विदधे धृतिम् अस्य दानपयसां पटलम् । (११।१)
bahu barhicandrikanibhaṃ vidadhe dhṛtim asya dānapayasāṃ paṭalam |
अवगाढम् ईक्षितुम् इवैभपतिं विकसद्विलोचनशतं सरितः ॥ (११।२)
avagāḍham īkṣitum ivaibhapatiṃ vikasadvilocanaśataṃ saritaḥ ||
प्रतिबोधजृम्भणविभीनमुखी पुलिने सरोरुहदृशा ददृशे । (१२।१)
pratibodhajṛmbhaṇavibhīnamukhī puline saroruhadṛśā dadṛśe |
पतदच्छमौक्तिकमणिप्रकरा गलदश्रुबिन्दुर् इव शुक्तिवधूः ॥ (१२।२)
patadacchamauktikamaṇiprakarā galadaśrubindur iva śuktivadhūḥ ||
शुचिर् अप्सु विद्रुमलताविटपस् तनुसान्द्रफेनलवसंवलितः । (१३।१)
śucir apsu vidrumalatāviṭapas tanusāndraphenalavasaṃvalitaḥ |
स्मरदायिनः स्मरयति स्म भृशं दयिताधरस्य दशनांशुभृतः ॥ (१३।२)
smaradāyinaḥ smarayati sma bhṛśaṃ dayitādharasya daśanāṃśubhṛtaḥ ||
उपलभ्य चञ्चलतरङ्गहृतं मदगन्धम् उत्थितवतां पयसः । (१४।१)
upalabhya cañcalataraṅgahṛtaṃ madagandham utthitavatāṃ payasaḥ |
प्रतिदन्तिनाम् इव स संबुबुधे करियादसाम् अभिमुखान् करिणः ॥ (१४।२)
pratidantinām iva sa saṃbubudhe kariyādasām abhimukhān kariṇaḥ ||
स जगाम विस्मयम् उद्वीक्ष्य पुरः सहसा समुत्पिपतिषोः फणिनः । (१५।१)
sa jagāma vismayam udvīkṣya puraḥ sahasā samutpipatiṣoḥ phaṇinaḥ |
प्रहितं दिवि प्रजविभिः श्वसितैः शरदभ्रविभ्रमम् अपां पटलम् ॥ (१५।२)
prahitaṃ divi prajavibhiḥ śvasitaiḥ śaradabhravibhramam apāṃ paṭalam ||
स ततार सैकतवतीर् अभितः शफरीपरिस्फुरितचारुदृशः । (१६।१)
sa tatāra saikatavatīr abhitaḥ śapharīparisphuritacārudṛśaḥ |
ललिताः सखीर् इव बृहज्जघनाः सुरनिम्नगाम् उपयतीः सरितः ॥ (१६।२)
lalitāḥ sakhīr iva bṛhajjaghanāḥ suranimnagām upayatīḥ saritaḥ ||
अधिरुह्य पुष्पभरनम्रशिखैः परितः परिष्कृततलां तरुभिः । (१७।१)
adhiruhya puṣpabharanamraśikhaiḥ paritaḥ pariṣkṛtatalāṃ tarubhiḥ |
मनसः प्रसत्तिम् इव मूर्ध्नि गिरेः शुचिम् आससाद स वनान्तभुवम् ॥ (१७।२)
manasaḥ prasattim iva mūrdhni gireḥ śucim āsasāda sa vanāntabhuvam ||
अनुसानु पुष्पितलताविततिः फलितोरुभूरुहविविक्तवनः । (१८।१)
anusānu puṣpitalatāvitatiḥ phalitorubhūruhaviviktavanaḥ |
धृतिम् आततान तनयस्य हरेस् तपसे ऽधिवस्तुम् अचलाम् अचलः ॥ (१८।२)
dhṛtim ātatāna tanayasya hares tapase 'dhivastum acalām acalaḥ ||
प्रणिधाय तत्र विधिनाथ धियं दधतः पुरातनमुनेर् मुनिताम् । (१९।१)
praṇidhāya tatra vidhinātha dhiyaṃ dadhataḥ purātanamuner munitām |
श्रमम् आदधाव् असुकरं न तपः किम् इवावसादकरम् आत्मवताम् ॥ (१९।२)
śramam ādadhāv asukaraṃ na tapaḥ kim ivāvasādakaram ātmavatām ||
शमयन् धृतेन्द्रियशमैकसुखः शुचिभिर् गुणैर् अघमयं स तमः । (२०।१)
śamayan dhṛtendriyaśamaikasukhaḥ śucibhir guṇair aghamayaṃ sa tamaḥ |
प्रतिवासरं सुकृतिभिर् ववृधे विमलः कलाभिर् इव शीतरुचिः ॥ (२०।२)
prativāsaraṃ sukṛtibhir vavṛdhe vimalaḥ kalābhir iva śītaruciḥ ||
अधरीचकार च विवेकगुणाद् अगुणेषु तस्य धियम् अस्तवतः । (२१।१)
adharīcakāra ca vivekaguṇād aguṇeṣu tasya dhiyam astavataḥ |
प्रतिघातिनीं विषयसङ्गरतिं निरुपप्लवः शमसुखानुभवः ॥ (२१।२)
pratighātinīṃ viṣayasaṅgaratiṃ nirupaplavaḥ śamasukhānubhavaḥ ||
मनसा जपैः प्रणतिभिः प्रयतः समुपेयिवान् अधिपतिं स दिवः । (२२।१)
manasā japaiḥ praṇatibhiḥ prayataḥ samupeyivān adhipatiṃ sa divaḥ |
सहजेतरे जयशमौ दधती बिभरांबभूव युगपन् महसी ॥ (२२।२)
sahajetare jayaśamau dadhatī bibharāṃbabhūva yugapan mahasī ||
शिरसा हरिन्मणिनिभः स वहन् कृतजन्मनो ऽभिषवणेन जटाः । (२३।१)
śirasā harinmaṇinibhaḥ sa vahan kṛtajanmano 'bhiṣavaṇena jaṭāḥ |
उपमां ययाव् अरुणदीधितिभिः परिमृष्टमूर्धनि तमालतरौ ॥ (२३।२)
upamāṃ yayāv aruṇadīdhitibhiḥ parimṛṣṭamūrdhani tamālatarau ||
धृतहेतिर् अप्य् अधृतजिह्ममतिश् चरितैर् मुनीन् अधरयञ्शुचिभिः । (२४।१)
dhṛtahetir apy adhṛtajihmamatiś caritair munīn adharayañśucibhiḥ |
रजयांचकार विरजाः स मृगान् कम् इवेशते रमयितुं न गुणाः ॥ (२४।२)
rajayāṃcakāra virajāḥ sa mṛgān kam iveśate ramayituṃ na guṇāḥ ||
अनुकूलपातिनम् अचण्डगतिं किरता सुगन्धिम् अभितः पवनम् । (२५।१)
anukūlapātinam acaṇḍagatiṃ kiratā sugandhim abhitaḥ pavanam |
अवधीरितार्तवगुणं सुखतां नयता रुचां निचयम् अंशुमतः ॥ (२५।२)
avadhīritārtavaguṇaṃ sukhatāṃ nayatā rucāṃ nicayam aṃśumataḥ ||
नवपल्लवाञ्जलिभृतः प्रचये बृहतस् तरून् गमयतावनतिम् । (२६।१)
navapallavāñjalibhṛtaḥ pracaye bṛhatas tarūn gamayatāvanatim |
स्तृणता तृणैः प्रतिनिशं मृदुभिः शयनीयताम् उपयतीं वसुधाम् ॥ (२६।२)
stṛṇatā tṛṇaiḥ pratiniśaṃ mṛdubhiḥ śayanīyatām upayatīṃ vasudhām ||
पतितैर् अपेतजलदान् नभसः पृषतैर् अपां शमयता च रजः । (२७।१)
patitair apetajaladān nabhasaḥ pṛṣatair apāṃ śamayatā ca rajaḥ |
स दयालुनेव परिगाढकृशः परिचर्ययानुजगृहे तपसा ॥ (२७।२)
sa dayāluneva parigāḍhakṛśaḥ paricaryayānujagṛhe tapasā ||
महते फलाय तद् अवेक्ष्य शिवं विकसन्निमित्तकुसुमं स पुरः । (२८।१)
mahate phalāya tad avekṣya śivaṃ vikasannimittakusumaṃ sa puraḥ |
न जगाम विस्मयवशं वशिनां न निहन्ति धैर्यम् अनुभावगुणः ॥ (२८।२)
na jagāma vismayavaśaṃ vaśināṃ na nihanti dhairyam anubhāvaguṇaḥ ||
तद् अभूरिवासरकृतं सुकृतैर् उपलभ्य वैभवम् अनन्यभवम् । (२९।१)
tad abhūrivāsarakṛtaṃ sukṛtair upalabhya vaibhavam ananyabhavam |
उपतस्थुर् आस्थितविषादधियः शतयज्वनो वनचरा वसतिम् ॥ (२९।२)
upatasthur āsthitaviṣādadhiyaḥ śatayajvano vanacarā vasatim ||
विदिताः प्रविश्य विहितानतयः शिथिलीकृते ऽधिकृतकृत्यविधौ । (३०।१)
viditāḥ praviśya vihitānatayaḥ śithilīkṛte 'dhikṛtakṛtyavidhau |
अनपेतकालम् अभिरामकथाः कथयांबभूवुर् इति गोत्रभिदे ॥ (३०।२)
anapetakālam abhirāmakathāḥ kathayāṃbabhūvur iti gotrabhide ||
शुचिवल्कवीततनुर् अन्यतमस् तिमिरच्छिदाम् इव गिरौ भवतः । (३१।१)
śucivalkavītatanur anyatamas timiracchidām iva girau bhavataḥ |
महते जयाय मघवन्न् अनघः पुरुषस् तपस्यति तपज्जगतीम् ॥ (३१।२)
mahate jayāya maghavann anaghaḥ puruṣas tapasyati tapajjagatīm ||
स बिभर्ति भीषणभुजंगभुजः पृथि विद्विषां भयविधायि धनुः । (३२।१)
sa bibharti bhīṣaṇabhujaṃgabhujaḥ pṛthi vidviṣāṃ bhayavidhāyi dhanuḥ |
अमलेन तस्य धृतसच्चरिताश् चरितेन चातिशयिता मुनयः ॥ (३२।२)
amalena tasya dhṛtasaccaritāś caritena cātiśayitā munayaḥ ||
मरुतः शिवा नवतृणा जगती विमलं नभो रजसि वृष्टिर् अपाम् । (३३।१)
marutaḥ śivā navatṛṇā jagatī vimalaṃ nabho rajasi vṛṣṭir apām |
गुणसम्पदानुगुणतां गमितः कुरुते ऽस्य भक्तिम् इव भूतगणः ॥ (३३।२)
guṇasampadānuguṇatāṃ gamitaḥ kurute 'sya bhaktim iva bhūtagaṇaḥ ||
इतरेतरानभिभवेन मृगास् तम् उपासते गुरुम् इवान्तसदः । (३४।१)
itaretarānabhibhavena mṛgās tam upāsate gurum ivāntasadaḥ |
विनमन्ति चास्य तरवः प्रचये परवान् स तेन भवतेव नगः ॥ (३४।२)
vinamanti cāsya taravaḥ pracaye paravān sa tena bhavateva nagaḥ ||
उरु सत्त्वम् आह विपरिश्रमता परमं वपुः प्रथयतीव जयम् । (३५।१)
uru sattvam āha vipariśramatā paramaṃ vapuḥ prathayatīva jayam |
शमिनो ऽपि तस्य नवसंगमने विभुतानुषङ्गि भयम् एति जनः ॥ (३५।२)
śamino 'pi tasya navasaṃgamane vibhutānuṣaṅgi bhayam eti janaḥ ||
ऋषिवंशजः स यदि दैत्यकुले यदि वान्वये महति भूमिभृताम् । (३६।१)
ṛṣivaṃśajaḥ sa yadi daityakule yadi vānvaye mahati bhūmibhṛtām |
चरतस् तपस् तव वनेषु सदा न वयं निरूपयितुम् अस्य गतिम् ॥ (३६।२)
caratas tapas tava vaneṣu sadā na vayaṃ nirūpayitum asya gatim ||
विगणय्य कारणम् अनेकगुणं निजयाथवा कथितम् अल्पतया । (३७।१)
vigaṇayya kāraṇam anekaguṇaṃ nijayāthavā kathitam alpatayā |
असद् अप्य् अदः सहितुम् अर्हति नः क्व वनेचराः क्व निपुणा मतयः ॥ (३७।२)
asad apy adaḥ sahitum arhati naḥ kva vanecarāḥ kva nipuṇā matayaḥ ||
अधिगम्य गुह्यकगणाद् इति तन् मनसः प्रियं प्रियसुतस्य तपः । (३८।१)
adhigamya guhyakagaṇād iti tan manasaḥ priyaṃ priyasutasya tapaḥ |
निजुगोप हर्षम् उदितं मघवा नयवर्त्मगाः प्रभवतां हि धियः ॥ (३८।२)
nijugopa harṣam uditaṃ maghavā nayavartmagāḥ prabhavatāṃ hi dhiyaḥ ||
प्रणिधाय चित्तम् अथ भक्ततया विदिते ऽप्य् अपूर्व इव तत्र हरिः । (३९।१)
praṇidhāya cittam atha bhaktatayā vidite 'py apūrva iva tatra hariḥ |
उपलब्धुम् अस्य नियमस्थिरतां सुरसुन्दरीर् इति वचो ऽभिदधे ॥ (३९।२)
upalabdhum asya niyamasthiratāṃ surasundarīr iti vaco 'bhidadhe ||
सुकुमारम् एकम् अणु मर्मभिदाम् अतिदूरगं युतम् अमोघतया । (४०।१)
sukumāram ekam aṇu marmabhidām atidūragaṃ yutam amoghatayā |
अविपक्षम् अस्त्रम् अपरं कतमद् विजयाय यूयम् इव चित्तभुवः ॥ (४०।२)
avipakṣam astram aparaṃ katamad vijayāya yūyam iva cittabhuvaḥ ||
भववीतये हतबृहत्तमसाम् अवबोधवारि रजसः शमनम् । (४१।१)
bhavavītaye hatabṛhattamasām avabodhavāri rajasaḥ śamanam |
परिपीयमाणम् इव वो ऽसकलैर् अवसादम् एति नयनाञ्जलिभिः ॥ (४१।२)
paripīyamāṇam iva vo 'sakalair avasādam eti nayanāñjalibhiḥ ||
बहुधा गतां जगति भूतसृजा कमनीयतां समभिहृत्य पुरा । (४२।१)
bahudhā gatāṃ jagati bhūtasṛjā kamanīyatāṃ samabhihṛtya purā |
उपपादिता विदधता भवतीः सुरसद्मयानसुमुखी जनता ॥ (४२।२)
upapāditā vidadhatā bhavatīḥ surasadmayānasumukhī janatā ||
तद् उपेत्य विघ्नयत तस्य तपः कृतिभिः कलासु सहिताः सचिवैः । (४३।१)
tad upetya vighnayata tasya tapaḥ kṛtibhiḥ kalāsu sahitāḥ sacivaiḥ |
हृतवीतरागमनसां ननु वः सुखसङ्गिनं प्रति सुखावजितिः ॥ (४३।२)
hṛtavītarāgamanasāṃ nanu vaḥ sukhasaṅginaṃ prati sukhāvajitiḥ ||
अविमृष्यम् एतद् अभिलष्यति स द्विषतां वधेन विषयाभिरतिम् । (४४।१)
avimṛṣyam etad abhilaṣyati sa dviṣatāṃ vadhena viṣayābhiratim |
भववीतये न हि तथा स विधिः क्व शरासनं क्व च विमुक्तिपथः ॥ (४४।२)
bhavavītaye na hi tathā sa vidhiḥ kva śarāsanaṃ kva ca vimuktipathaḥ ||
पृथुदाम्नि तत्र परिबोधि च मा भवतीभिर् अन्यमुनिवद् विकृतिः । (४५।१)
pṛthudāmni tatra paribodhi ca mā bhavatībhir anyamunivad vikṛtiḥ |
स्वयशांसि विक्रमवताम् अवतां न वधूष्व् अघानि विमृष्यन्ति धियः ॥ (४५।२)
svayaśāṃsi vikramavatām avatāṃ na vadhūṣv aghāni vimṛṣyanti dhiyaḥ ||
आशंसितापचितिचारु पुरः सुराणाम् आदेशम् इत्य् अभिमुखं समवाप्य भर्तुः । (४६।१)
āśaṃsitāpaciticāru puraḥ surāṇām ādeśam ity abhimukhaṃ samavāpya bhartuḥ |
लेभे परां द्युतिम् अमर्त्यवधूसमूहः सम्भावना ह्य् अधिकृतस्य तनोति तेजः ॥ (४६।२)
lebhe parāṃ dyutim amartyavadhūsamūhaḥ sambhāvanā hy adhikṛtasya tanoti tejaḥ ||
प्रणतिम् अथ विधाय प्रस्थिताः सद्मनस् ताः स्तनभरनमिताङ्गीर् अङ्गनाः प्रीतिभाजः । (४७।१)
praṇatim atha vidhāya prasthitāḥ sadmanas tāḥ stanabharanamitāṅgīr aṅganāḥ prītibhājaḥ |
अचलनलिनलक्ष्मीहारि नालं बभूव स्तिमितम् अमरभर्तुर् द्रष्टुम् अक्ष्णां सहस्रम् ॥ (४७।२)
acalanalinalakṣmīhāri nālaṃ babhūva stimitam amarabhartur draṣṭum akṣṇāṃ sahasram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.