किरातार्जुनीयKirātārjunīya

Kir, 11

11 of 18 · 162 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथामर्षान् निसर्गाच्च जितेन्द्रियतया तया । (१।१)

athāmarṣān nisargācca jitendriyatayā tayā |

1.2१.२

आजगामाश्रमं जिष्णोः प्रतीतः पाकशासनः ॥ (१।२)

ājagāmāśramaṃ jiṣṇoḥ pratītaḥ pākaśāsanaḥ ||

2.1२.१

मुनिरूपो ऽनुरूपेण सूनुना ददृशे पुरः । (२।१)

munirūpo 'nurūpeṇa sūnunā dadṛśe puraḥ |

2.2२.२

द्राघीयसा वयोऽतीतः परिक्लान्तः किलाध्वना ॥ (२।२)

drāghīyasā vayo'tītaḥ pariklāntaḥ kilādhvanā ||

3.1३.१

जटानां कीर्णया केशैः संहत्या परितः सितैः । (३।१)

jaṭānāṃ kīrṇayā keśaiḥ saṃhatyā paritaḥ sitaiḥ |

3.2३.२

पृक्तयेन्दुकरैर् अह्नः पर्यन्त इव संध्यया ॥ (३।२)

pṛktayendukarair ahnaḥ paryanta iva saṃdhyayā ||

4.1४.१

विशदभ्रूयुगच्छन्नवलितापाङ्गलोचनः । (४।१)

viśadabhrūyugacchannavalitāpāṅgalocanaḥ |

4.2४.२

प्रालेयावततिम्लानपलाशाब्ज इव ह्रदः ॥ (४।२)

prāleyāvatatimlānapalāśābja iva hradaḥ ||

5.1५.१

आसक्तभरनीकाशैर् अङ्गैः परिकृशैर् अपि । (५।१)

āsaktabharanīkāśair aṅgaiḥ parikṛśair api |

5.2५.२

अद्यूनः सद्गृहिण्य् एव प्रायो यष्ट्यावलम्बितः ॥ (५।२)

adyūnaḥ sadgṛhiṇy eva prāyo yaṣṭyāvalambitaḥ ||

6.1६.१

गूढो ऽपि वपुषा राजन् धाम्ना लोकाभिभाविना । (६।१)

gūḍho 'pi vapuṣā rājan dhāmnā lokābhibhāvinā |

6.2६.२

अंशुमान् इव तन्वभ्रपटलच्छन्नविग्रहः ॥ (६।२)

aṃśumān iva tanvabhrapaṭalacchannavigrahaḥ ||

7.1७.१

जरतीम् अपि बिभ्राणस् तनुम् अप्राकृताकृतिः । (७।१)

jaratīm api bibhrāṇas tanum aprākṛtākṛtiḥ |

7.2७.२

चकाराक्रान्तलक्ष्मीकः ससाध्वसम् इवाश्रयम् ॥ (७।२)

cakārākrāntalakṣmīkaḥ sasādhvasam ivāśrayam ||

8.1८.१

अभितस् तं पृथासूनुः स्नेहेन परितस्तरे । (८।१)

abhitas taṃ pṛthāsūnuḥ snehena paritastare |

8.2८.२

अविज्ञाते ऽपि बन्धौ हि बलात् प्रह्लादते मनः ॥ (८।२)

avijñāte 'pi bandhau hi balāt prahlādate manaḥ ||

9.1९.१

आतिथेयीम् अथासाद्य सुतादपचितिं हरिः । (९।१)

ātitheyīm athāsādya sutādapacitiṃ hariḥ |

9.2९.२

विश्रम्य विष्टरे नाम व्याजहारेति भारतीम् ॥ (९।२)

viśramya viṣṭare nāma vyājahāreti bhāratīm ||

10.1१०.१

त्वया साधु समारम्भि नवे वयसि यत् तपः । (१०।१)

tvayā sādhu samārambhi nave vayasi yat tapaḥ |

10.2१०.२

ह्रियते विषयैः प्रायो वर्षीयान् अपि मादृशः ॥ (१०।२)

hriyate viṣayaiḥ prāyo varṣīyān api mādṛśaḥ ||

11.1११.१

श्रेयसीं तव सम्प्राप्ता गुणसम्पदम् आकृतिः । (११।१)

śreyasīṃ tava samprāptā guṇasampadam ākṛtiḥ |

11.2११.२

सुलभा रम्यता लोके दुर्लभं हि गुणार्जनम् ॥ (११।२)

sulabhā ramyatā loke durlabhaṃ hi guṇārjanam ||

12.1१२.१

शरदम्बुधरच्छाया गत्वर्यो यौवनश्रियः । (१२।१)

śaradambudharacchāyā gatvaryo yauvanaśriyaḥ |

12.2१२.२

आपातरम्या विषयाः पर्यन्तपरितापिनः ॥ (१२।२)

āpātaramyā viṣayāḥ paryantaparitāpinaḥ ||

13.1१३.१

अन्तकः पर्यवस्थाता जन्मिनः संततापदः । (१३।१)

antakaḥ paryavasthātā janminaḥ saṃtatāpadaḥ |

13.2१३.२

इति त्याज्ये भवे भव्यो मुक्ताव् उत्तिष्ठते मनः ॥ (१३।२)

iti tyājye bhave bhavyo muktāv uttiṣṭhate manaḥ ||

14.1१४.१

चित्तवान् असि कल्याणी यत् त्वां मतिर् उपस्थिता । (१४।१)

cittavān asi kalyāṇī yat tvāṃ matir upasthitā |

14.2१४.२

विरुद्धः केवलं वेषः संदेहयति मे मनः ॥ (१४।२)

viruddhaḥ kevalaṃ veṣaḥ saṃdehayati me manaḥ ||

15.1१५.१

युयुत्सुनेव कवचं किम् आमुक्तम् इदं त्वया । (१५।१)

yuyutsuneva kavacaṃ kim āmuktam idaṃ tvayā |

15.2१५.२

तपस्विनो हि वसते केवलाजिनवल्कले ॥ (१५।२)

tapasvino hi vasate kevalājinavalkale ||

16.1१६.१

प्रपित्सोः किं च ते मुक्तिं निःस्पृहस्य कलेवरे । (१६।१)

prapitsoḥ kiṃ ca te muktiṃ niḥspṛhasya kalevare |

16.2१६.२

महेषुधी धनुर् भीमं भूतानाम् अनभिद्रुहः ॥ (१६।२)

maheṣudhī dhanur bhīmaṃ bhūtānām anabhidruhaḥ ||

17.1१७.१

भयंकरः प्राणभृतां मृत्योर् भुज इवापरः । (१७।१)

bhayaṃkaraḥ prāṇabhṛtāṃ mṛtyor bhuja ivāparaḥ |

17.2१७.२

असिस् तव तपस्थस्य न समर्थयते शमम् ॥ (१७।२)

asis tava tapasthasya na samarthayate śamam ||

18.1१८.१

जयम् अत्रभवान् नूनम् अरातिष्व् अभिलाषुकः । (१८।१)

jayam atrabhavān nūnam arātiṣv abhilāṣukaḥ |

18.2१८.२

क्रोधलक्ष्म क्षमावन्तः क्वायुधं क्व तपोधनाः ॥ (१८।२)

krodhalakṣma kṣamāvantaḥ kvāyudhaṃ kva tapodhanāḥ ||

19.1१९.१

यः करोति वधोदर्का निःश्रेयसकरीः क्रियाः । (१९।१)

yaḥ karoti vadhodarkā niḥśreyasakarīḥ kriyāḥ |

19.2१९.२

ग्लानिदोषच्छिदः स्वच्छाः स मूढः पङ्कयत्य् अपः ॥ (१९।२)

glānidoṣacchidaḥ svacchāḥ sa mūḍhaḥ paṅkayaty apaḥ ||

20.1२०.१

मूलं दोषस्य हिंसादेर् अर्थकामौ स्म मा पुषः । (२०।१)

mūlaṃ doṣasya hiṃsāder arthakāmau sma mā puṣaḥ |

20.2२०.२

तौ हि तत्त्वावबोधस्य दुरुच्छेदाव् उपप्लवौ ॥ (२०।२)

tau hi tattvāvabodhasya durucchedāv upaplavau ||

21.1२१.१

अभिद्रोहेण भूतानाम् अर्जयन् गत्वरीः श्रियः । (२१।१)

abhidroheṇa bhūtānām arjayan gatvarīḥ śriyaḥ |

21.2२१.२

उदन्वान् इव सिन्धूनाम् आपदाम् एति पात्रताम् ॥ (२१।२)

udanvān iva sindhūnām āpadām eti pātratām ||

22.1२२.१

या गम्याः सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः । (२२।१)

yā gamyāḥ satsahāyānāṃ yāsu khedo bhayaṃ yataḥ |

22.2२२.२

तासां किं यन् न दुःखाय विपदाम् इव सम्पदाम् ॥ (२२।२)

tāsāṃ kiṃ yan na duḥkhāya vipadām iva sampadām ||

23.1२३.१

दुरासदान् अरीन् उग्रान् धृतेर् विश्वासजन्मनः । (२३।१)

durāsadān arīn ugrān dhṛter viśvāsajanmanaḥ |

23.2२३.२

भोगान् भोगान् इवाहेयान् अध्यास्यापन् न दुर्लभा ॥ (२३।२)

bhogān bhogān ivāheyān adhyāsyāpan na durlabhā ||

24.1२४.१

नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैर् आसां न भूयते । (२४।१)

nāntarajñāḥ śriyo jātu priyair āsāṃ na bhūyate |

24.2२४.२

आसक्तास् तास्व् अमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ॥ (२४।२)

āsaktās tāsv amī mūḍhā vāmaśīlā hi jantavaḥ ||

25.1२५.१

को ऽपवादः स्तुतिपदे यद् अशीलेषु चञ्चलाः । (२५।१)

ko 'pavādaḥ stutipade yad aśīleṣu cañcalāḥ |

25.2२५.२

साधुवृत्तान् अपि क्षुद्रा विक्षिपन्त्य् एव सम्पदः ॥ (२५।२)

sādhuvṛttān api kṣudrā vikṣipanty eva sampadaḥ ||

26.1२६.१

कृतवान् अन्यदेहेषु कर्ता च विधुरं मनः । (२६।१)

kṛtavān anyadeheṣu kartā ca vidhuraṃ manaḥ |

26.2२६.२

अप्रियैर् इव संयोगो विप्रयोगः प्रियैः सह ॥ (२६।२)

apriyair iva saṃyogo viprayogaḥ priyaiḥ saha ||

27.1२७.१

शून्यम् आकीर्णताम् एति तुल्यं व्यसनम् उत्सवैः । (२७।१)

śūnyam ākīrṇatām eti tulyaṃ vyasanam utsavaiḥ |

27.2२७.२

विप्रलम्भो ऽपि लाभाय सति प्रियसमागमे ॥ (२७।२)

vipralambho 'pi lābhāya sati priyasamāgame ||

28.1२८.१

तदा रम्याण्य् अरम्याणि प्रियाः शल्यं तदासवः । (२८।१)

tadā ramyāṇy aramyāṇi priyāḥ śalyaṃ tadāsavaḥ |

28.2२८.२

तदैकाकी सबन्धुः सन्न् इष्टेन रहितो यदा ॥ (२८।२)

tadaikākī sabandhuḥ sann iṣṭena rahito yadā ||

29.1२९.१

युक्तः प्रमाद्यसि हिताद् अपेतः परितप्यसे । (२९।१)

yuktaḥ pramādyasi hitād apetaḥ paritapyase |

29.2२९.२

यदि नेष्टात्मनः पीडा मा सञ्जि भवता जने ॥ (२९।२)

yadi neṣṭātmanaḥ pīḍā mā sañji bhavatā jane ||

30.1३०.१

जन्मिनो ऽस्य स्थितिं विद्वांल्लक्ष्मीम् इव चलाचलाम् । (३०।१)

janmino 'sya sthitiṃ vidvāṃllakṣmīm iva calācalām |

30.2३०.२

भवान् मा स्म वधीन् न्याय्यं न्यायाधारा हि साधवः ॥ (३०।२)

bhavān mā sma vadhīn nyāyyaṃ nyāyādhārā hi sādhavaḥ ||

31.1३१.१

विजहीहि रणोत्साहं मा तपः साधि नीनशः । (३१।१)

vijahīhi raṇotsāhaṃ mā tapaḥ sādhi nīnaśaḥ |

31.2३१.२

उच्छेदं जन्मनः कर्तुम् एधि शान्तस् तपोधन ॥ (३१।२)

ucchedaṃ janmanaḥ kartum edhi śāntas tapodhana ||

32.1३२.१

जीयन्तां दुर्जया देहे रिपवश् चक्षुरादयः । (३२।१)

jīyantāṃ durjayā dehe ripavaś cakṣurādayaḥ |

32.2३२.२

जितेषु ननु लोको ऽयं तेषु कृत्स्नस् त्वया जितः ॥ (३२।२)

jiteṣu nanu loko 'yaṃ teṣu kṛtsnas tvayā jitaḥ ||

33.1३३.१

परवान् अर्थसंसिद्धौ नीचवृत्तिर् अपत्रपः । (३३।१)

paravān arthasaṃsiddhau nīcavṛttir apatrapaḥ |

33.2३३.२

अविधेयेन्द्रियः पुंसां गौर् इवैति विधेयताम् ॥ (३३।२)

avidheyendriyaḥ puṃsāṃ gaur ivaiti vidheyatām ||

34.1३४.१

श्वस् त्वया सुखसंवित्तिः स्मरणीयाधुनातनी । (३४।१)

śvas tvayā sukhasaṃvittiḥ smaraṇīyādhunātanī |

34.2३४.२

इति स्वप्नोपमान् मत्वा कामान् मा गास् तदङ्गताम् ॥ (३४।२)

iti svapnopamān matvā kāmān mā gās tadaṅgatām ||

35.1३५.१

श्रद्धेया विप्रलब्धारः प्रिया विप्रियकारिणः । (३५।१)

śraddheyā vipralabdhāraḥ priyā vipriyakāriṇaḥ |

35.2३५.२

सुदुस्त्यजास् त्यजन्तो ऽपि कामाः कष्टा हि शत्रवः ॥ (३५।२)

sudustyajās tyajanto 'pi kāmāḥ kaṣṭā hi śatravaḥ ||

36.1३६.१

विविक्ते ऽस्मिन् नगे भूयः प्लाविते जह्नुकन्यया । (३६।१)

vivikte 'smin nage bhūyaḥ plāvite jahnukanyayā |

36.2३६.२

प्रत्यासीदति मुक्तिस् त्वां पुरा मा भूर् उदायुधः ॥ (३६।२)

pratyāsīdati muktis tvāṃ purā mā bhūr udāyudhaḥ ||

37.1३७.१

व्याहृत्य मरुतां पत्याव् इति वाचम् अवस्थिते । (३७।१)

vyāhṛtya marutāṃ patyāv iti vācam avasthite |

37.2३७.२

वचः प्रश्रयगम्भीरम् अथोवाच कपिध्वजः ॥ (३७।२)

vacaḥ praśrayagambhīram athovāca kapidhvajaḥ ||

38.1३८.१

प्रसादरम्यम् ओजस्वि गरीयो लाघवान्वितम् । (३८।१)

prasādaramyam ojasvi garīyo lāghavānvitam |

38.2३८.२

साकाङ्क्षम् अनुपस्कारं विष्वग्गति निराकुलम् ॥ (३८।२)

sākāṅkṣam anupaskāraṃ viṣvaggati nirākulam ||

39.1३९.१

न्यायनिर्णीतसारत्वान् निरपेक्षम् इवागमे । (३९।१)

nyāyanirṇītasāratvān nirapekṣam ivāgame |

39.2३९.२

अप्रकम्प्यतयान्येषाम् आम्नायवचनोपमम् ॥ (३९।२)

aprakampyatayānyeṣām āmnāyavacanopamam ||

40.1४०.१

अलङ्घ्यत्वाज्जनैर् अन्यैः क्षुभितोदन्वदूर्जितम् । (४०।१)

alaṅghyatvājjanair anyaiḥ kṣubhitodanvadūrjitam |

40.2४०.२

औदार्याद् अर्थसम्पत्तेः शान्तं चित्तम् ऋषेर् इव ॥ (४०।२)

audāryād arthasampatteḥ śāntaṃ cittam ṛṣer iva ||

41.1४१.१

इदम् ईदृग्गुणोपेतं लब्धावसरसाधनम् । (४१।१)

idam īdṛgguṇopetaṃ labdhāvasarasādhanam |

41.2४१.२

व्याकुर्यात् कः प्रियं वाक्यं यो वक्ता नेदृगाशयः ॥ (४१।२)

vyākuryāt kaḥ priyaṃ vākyaṃ yo vaktā nedṛgāśayaḥ ||

42.1४२.१

न ज्ञातं तात यत्नस्य पौर्वापर्यम् अमुष्य ते । (४२।१)

na jñātaṃ tāta yatnasya paurvāparyam amuṣya te |

42.2४२.२

शासितुं येन मां धर्मं मुनिभिस् तुल्यम् इच्छसि ॥ (४२।२)

śāsituṃ yena māṃ dharmaṃ munibhis tulyam icchasi ||

43.1४३.१

अविज्ञातप्रबन्धस्य वचो वाचस्पतेर् इव । (४३।१)

avijñātaprabandhasya vaco vācaspater iva |

43.2४३.२

व्रजत्य् अफलताम् एव नयद्रुह इवेहितम् ॥ (४३।२)

vrajaty aphalatām eva nayadruha ivehitam ||

44.1४४.१

श्रेयसो ऽप्य् अस्य ते तात वचसो नास्मि भाजनम् । (४४।१)

śreyaso 'py asya te tāta vacaso nāsmi bhājanam |

44.2४४.२

नभसः स्फुटतारस्य रात्रेर् इव विपर्ययः ॥ (४४।२)

nabhasaḥ sphuṭatārasya rātrer iva viparyayaḥ ||

45.1४५.१

क्षत्रियस् तनयः पाण्डोर् अहं पार्थो धनंजयः । (४५।१)

kṣatriyas tanayaḥ pāṇḍor ahaṃ pārtho dhanaṃjayaḥ |

45.2४५.२

स्थितः प्रास्तस्य दायादैर् भ्रातुर् ज्येष्ठस्य शासने ॥ (४५।२)

sthitaḥ prāstasya dāyādair bhrātur jyeṣṭhasya śāsane ||

46.1४६.१

कृष्णद्वैपायनादेशाद् बिभर्मि व्रतम् ईदृशम् । (४६।१)

kṛṣṇadvaipāyanādeśād bibharmi vratam īdṛśam |

46.2४६.२

भृशम् आराधने यत्तः स्वाराध्यस्य मरुत्वतः ॥ (४६।२)

bhṛśam ārādhane yattaḥ svārādhyasya marutvataḥ ||

47.1४७.१

दुरक्षान् दीव्यता राज्ञा राज्यम् आत्मा वयं वधूः । (४७।१)

durakṣān dīvyatā rājñā rājyam ātmā vayaṃ vadhūḥ |

47.2४७.२

नीतानि पणतां नूनम् ईदृशी भवितव्यता ॥ (४७।२)

nītāni paṇatāṃ nūnam īdṛśī bhavitavyatā ||

48.1४८.१

तेनानुजसहायेन द्रौपद्या च मया विना । (४८।१)

tenānujasahāyena draupadyā ca mayā vinā |

48.2४८.२

भृशम् आयामियामासु यामिनीष्व् अभितप्यते ॥ (४८।२)

bhṛśam āyāmiyāmāsu yāminīṣv abhitapyate ||

49.1४९.१

हृतोत्तरीयां प्रसभं सभायाम् आगतह्रियः । (४९।१)

hṛtottarīyāṃ prasabhaṃ sabhāyām āgatahriyaḥ |

49.2४९.२

मर्मच्छिदा नो वचसा निरतक्षन्न् अरातयः ॥ (४९।२)

marmacchidā no vacasā niratakṣann arātayaḥ ||

50.1५०.१

उपाधत्त सपत्नेषु कृष्णाया गुरुसंनिधौ । (५०।१)

upādhatta sapatneṣu kṛṣṇāyā gurusaṃnidhau |

50.2५०.२

भावम् आनयने सत्याः सत्यंकारम् इवान्तकः ॥ (५०।२)

bhāvam ānayane satyāḥ satyaṃkāram ivāntakaḥ ||

51.1५१.१

ताम् ऐक्षन्त क्षणं सभ्या दुःशासनपुरःसराम् । (५१।१)

tām aikṣanta kṣaṇaṃ sabhyā duḥśāsanapuraḥsarām |

51.2५१.२

अभिसायार्कम् आवृत्तां छायाम् इव महातरोः ॥ (५१।२)

abhisāyārkam āvṛttāṃ chāyām iva mahātaroḥ ||

52.1५२.१

अयथार्थक्रियारम्भैः पतिभिः किं तवेक्षितैः । (५२।१)

ayathārthakriyārambhaiḥ patibhiḥ kiṃ tavekṣitaiḥ |

52.2५२.२

अरुध्येताम् इतीवास्या नयने बाष्पवारिणे ॥ (५२।२)

arudhyetām itīvāsyā nayane bāṣpavāriṇe ||

53.1५३.१

सोढवान् नो दशाम् अन्त्यां ज्यायान् एव गुणप्रियः । (५३।१)

soḍhavān no daśām antyāṃ jyāyān eva guṇapriyaḥ |

53.2५३.२

सुलभो हि द्विषां भङ्गो दुर्लभा सत्स्व् अवाच्यता ॥ (५३।२)

sulabho hi dviṣāṃ bhaṅgo durlabhā satsv avācyatā ||

54.1५४.१

स्थित्यतिक्रान्तिभीरूणि स्वच्छान्य् आकुलितान्य् अपि । (५४।१)

sthityatikrāntibhīrūṇi svacchāny ākulitāny api |

54.2५४.२

तोयानि तोयराशीनां मनांसि च मनस्विनाम् ॥ (५४।२)

toyāni toyarāśīnāṃ manāṃsi ca manasvinām ||

55.1५५.१

धार्तराष्ट्रैः सह प्रीतिर् वैरम् अस्मास्व् असूयत । (५५।१)

dhārtarāṣṭraiḥ saha prītir vairam asmāsv asūyata |

55.2५५.२

असन्मैत्री हि दोषाय कूलच्छायेव सेविता ॥ (५५।२)

asanmaitrī hi doṣāya kūlacchāyeva sevitā ||

56.1५६.१

अपवादाद् अभीतस्य समस्य गुणदोषयोः । (५६।१)

apavādād abhītasya samasya guṇadoṣayoḥ |

56.2५६.२

असद्वृत्तेर् अहोवृत्तं दुर्विभावं विधेर् इव ॥ (५६।२)

asadvṛtter ahovṛttaṃ durvibhāvaṃ vidher iva ||

57.1५७.१

ध्वंसेत हृदयं सद्यः परिभूतस्य मे परैः । (५७।१)

dhvaṃseta hṛdayaṃ sadyaḥ paribhūtasya me paraiḥ |

57.2५७.२

यद्य् अमर्षः प्रतीकारं भुजालम्बं न लम्भयेत् ॥ (५७।२)

yady amarṣaḥ pratīkāraṃ bhujālambaṃ na lambhayet ||

58.1५८.१

अवधूयारिभिर् नीता हरिणैस् तुल्यवृत्तिताम् । (५८।१)

avadhūyāribhir nītā hariṇais tulyavṛttitām |

58.2५८.२

अन्योन्यस्यापि जिह्रीमः किं पुनः सहवासिनाम् ॥ (५८।२)

anyonyasyāpi jihrīmaḥ kiṃ punaḥ sahavāsinām ||

59.1५९.१

शक्तिवैकल्यनम्रस्य निःसारत्वाल् लघीयसः । (५९।१)

śaktivaikalyanamrasya niḥsāratvāl laghīyasaḥ |

59.2५९.२

जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः ॥ (५९।२)

janmino mānahīnasya tṛṇasya ca samā gatiḥ ||

60.1६०.१

अलङ्घ्यं तत् तद् उद्वीक्ष्य यद् यद् उच्चैर् महीभृताम् । (६०।१)

alaṅghyaṃ tat tad udvīkṣya yad yad uccair mahībhṛtām |

60.2६०.२

प्रियतां ज्यायसीं मा गान् महतां केन तुङ्गता ॥ (६०।२)

priyatāṃ jyāyasīṃ mā gān mahatāṃ kena tuṅgatā ||

61.1६१.१

तावद् आश्रीयते लक्ष्म्या तावद् अस्य स्थिरं यशः । (६१।१)

tāvad āśrīyate lakṣmyā tāvad asya sthiraṃ yaśaḥ |

61.2६१.२

पुरुषस् तावद् एवासौ यावन् मानान् न हीयते ॥ (६१।२)

puruṣas tāvad evāsau yāvan mānān na hīyate ||

62.1६२.१

स पुमान् अर्थवज् जन्मा यस्य नाम्नि पुरःस्थिते । (६२।१)

sa pumān arthavaj janmā yasya nāmni puraḥsthite |

62.2६२.२

नान्याम् अङ्गुलिम् अभ्येति संख्यायाम् उद्यताङ्गुलिः ॥ (६२।२)

nānyām aṅgulim abhyeti saṃkhyāyām udyatāṅguliḥ ||

63.1६३.१

दुरासदवनज्यायान् गम्यस् तुङ्गो ऽपि भूधरः । (६३।१)

durāsadavanajyāyān gamyas tuṅgo 'pi bhūdharaḥ |

63.2६३.२

न जहाति महौजस्कं मानप्रांशुम् अलङ्घ्यता ॥ (६३।२)

na jahāti mahaujaskaṃ mānaprāṃśum alaṅghyatā ||

64.1६४.१

गुरून् कुर्वन्ति ते वंश्यान् अन्वर्था तैर् वसुंधरा । (६४।१)

gurūn kurvanti te vaṃśyān anvarthā tair vasuṃdharā |

64.2६४.२

येषां यशांसि शुभ्राणि ह्रेपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ (६४।२)

yeṣāṃ yaśāṃsi śubhrāṇi hrepayantīndumaṇḍalam ||

65.1६५.१

उदाहरणम् आशिःषु प्रथमे ते मनस्विनाम् । (६५।१)

udāharaṇam āśiḥṣu prathame te manasvinām |

65.2६५.२

शुष्के ऽशनिर् इवामर्षो यैर् अरातिषु पात्यते ॥ (६५।२)

śuṣke 'śanir ivāmarṣo yair arātiṣu pātyate ||

66.1६६.१

न सुखं प्रार्थये नार्थम् उदन्वद्वीचिचञ्चलम् । (६६।१)

na sukhaṃ prārthaye nārtham udanvadvīcicañcalam |

66.2६६.२

नानित्यताशनेस् त्रस्यन् विविक्तं ब्रह्मणः पदम् ॥ (६६।२)

nānityatāśanes trasyan viviktaṃ brahmaṇaḥ padam ||

67.1६७.१

प्रमार्ष्टुम् अयशःपङ्कम् इच्छेयं छद्मना कृतम् । (६७।१)

pramārṣṭum ayaśaḥpaṅkam iccheyaṃ chadmanā kṛtam |

67.2६७.२

वैधव्यतापितारातिवनितालोचनाम्बुभिः ॥ (६७।२)

vaidhavyatāpitārātivanitālocanāmbubhiḥ ||

68.1६८.१

अपहस्ये ऽथवा सद्भिः प्रमादो वास्तु मे धियः । (६८।१)

apahasye 'thavā sadbhiḥ pramādo vāstu me dhiyaḥ |

68.2६८.२

अस्थानविहितायासः कामं जिह्रेतु वा भवान् ॥ (६८।२)

asthānavihitāyāsaḥ kāmaṃ jihretu vā bhavān ||

69.1६९.१

वंशलक्ष्मीम् अनुद्धृत्य समुच्छेदेन विद्विषाम् । (६९।१)

vaṃśalakṣmīm anuddhṛtya samucchedena vidviṣām |

69.2६९.२

निर्वाणम् अपि मन्ये ऽहम् अन्तरायं जयश्रियः ॥ (६९।२)

nirvāṇam api manye 'ham antarāyaṃ jayaśriyaḥ ||

70.1७०.१

अजन्मा पुरुषस् तावद् गतासुस् तृणम् एव वा । (७०।१)

ajanmā puruṣas tāvad gatāsus tṛṇam eva vā |

70.2७०.२

यावन् नेषुभिर् आदत्ते विलुप्तम् अरिभिर् यशः ॥ (७०।२)

yāvan neṣubhir ādatte viluptam aribhir yaśaḥ ||

71.1७१.१

अनिर्जयेन द्विषतां यस्यामर्षः प्रशाम्यति । (७१।१)

anirjayena dviṣatāṃ yasyāmarṣaḥ praśāmyati |

71.2७१.२

पुरुषोक्तिः कथं तस्मिन् ब्रूहि त्वं हि तपोधन ॥ (७१।२)

puruṣoktiḥ kathaṃ tasmin brūhi tvaṃ hi tapodhana ||

72.1७२.१

कृतं पुरुषशब्देन जातिमात्रावलम्बिना । (७२।१)

kṛtaṃ puruṣaśabdena jātimātrāvalambinā |

72.2७२.२

यो ऽङ्गीकृतगुणैः श्लाघ्यः सविस्मयम् उदाहृतः ॥ (७२।२)

yo 'ṅgīkṛtaguṇaiḥ ślāghyaḥ savismayam udāhṛtaḥ ||

73.1७३.१

ग्रसमानम् इवौजांसि सदसा गौरवेरितम् । (७३।१)

grasamānam ivaujāṃsi sadasā gauraveritam |

73.2७३.२

नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषो ऽपि स पुमान् पुमान् ॥ (७३।२)

nāma yasyābhinandanti dviṣo 'pi sa pumān pumān ||

74.1७४.१

यथाप्रतिज्ञं द्विषतां युधि प्रतिचिकीर्षया । (७४।१)

yathāpratijñaṃ dviṣatāṃ yudhi praticikīrṣayā |

74.2७४.२

ममैवाध्येति नृपतिस् तृष्यन्न् इव जलाञ्जलेः ॥ (७४।२)

mamaivādhyeti nṛpatis tṛṣyann iva jalāñjaleḥ ||

75.1७५.१

स वंशस्यावदातस्य शशाङ्कस्येव लाञ्छनम् । (७५।१)

sa vaṃśasyāvadātasya śaśāṅkasyeva lāñchanam |

75.2७५.२

कृच्छ्रेषु व्यर्थया यत्र भूयते भर्तुर् आज्ञया ॥ (७५।२)

kṛcchreṣu vyarthayā yatra bhūyate bhartur ājñayā ||

76.1७६.१

कथं वादीयताम् अर्वाङ् मुनिता धर्मरोधिनी । (७६।१)

kathaṃ vādīyatām arvāṅ munitā dharmarodhinī |

76.2७६.२

आश्रमानुक्रमः पूर्वैः स्मर्यते न व्यतिक्रमः ॥ (७६।२)

āśramānukramaḥ pūrvaiḥ smaryate na vyatikramaḥ ||

77.1७७.१

आसक्ता धूर् इयं रूढा जननी दूरगा च मे । (७७।१)

āsaktā dhūr iyaṃ rūḍhā jananī dūragā ca me |

77.2७७.२

तिरस्करोति स्वातन्त्र्यं ज्यायांश् चाचारवान् नृपः ॥ (७७।२)

tiraskaroti svātantryaṃ jyāyāṃś cācāravān nṛpaḥ ||

78.1७८.१

स्वधर्मम् अनुरुन्धन्ते नातिक्रमम् अरातिभिः । (७८।१)

svadharmam anurundhante nātikramam arātibhiḥ |

78.2७८.२

पलायन्ते कृतध्वंसा नाहवान् मानशालिनः ॥ (७८।२)

palāyante kṛtadhvaṃsā nāhavān mānaśālinaḥ ||

79.1७९.१

विच्छिन्नाभ्रविलायं वा विलीये नगमूर्धनि । (७९।१)

vicchinnābhravilāyaṃ vā vilīye nagamūrdhani |

79.2७९.२

आराध्य वा सहस्राक्षम् अयशःशल्यम् उद्धरे ॥ (७९।२)

ārādhya vā sahasrākṣam ayaśaḥśalyam uddhare ||

80.1८०.१

इत्य् उक्तवन्तं परिरभ्य दोर्भ्यां तनूजम् आविष्कृतदिव्यमूर्तिः । (८०।१)

ity uktavantaṃ parirabhya dorbhyāṃ tanūjam āviṣkṛtadivyamūrtiḥ |

80.2८०.२

अघोपघातं मघवा विभूत्यै भवोद्भवाराधनम् आदिदेश ॥ (८०।२)

aghopaghātaṃ maghavā vibhūtyai bhavodbhavārādhanam ādideśa ||

81.1८१.१

प्रीते पिनाकिनि मया सह लोकपालैर् लोकत्रये ऽपि विहिताप्रतिवार्यवीर्यः । (८१।१)

prīte pinākini mayā saha lokapālair lokatraye 'pi vihitāprativāryavīryaḥ |

81.2८१.२

लक्ष्मीं समुत्सुकयितासि भृशं परेषाम् उच्चार्य वाचम् इति तेन तिरोबभूवे ॥ (८१।२)

lakṣmīṃ samutsukayitāsi bhṛśaṃ pareṣām uccārya vācam iti tena tirobabhūve ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Kir, 11

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit