Kir, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
द्राघीयसा वयोऽतीतः परिक्लान्तः किलाध्वना ॥ (२।२)
drāghīyasā vayo'tītaḥ pariklāntaḥ kilādhvanā ||
जटानां कीर्णया केशैः संहत्या परितः सितैः । (३।१)
jaṭānāṃ kīrṇayā keśaiḥ saṃhatyā paritaḥ sitaiḥ |
पृक्तयेन्दुकरैर् अह्नः पर्यन्त इव संध्यया ॥ (३।२)
pṛktayendukarair ahnaḥ paryanta iva saṃdhyayā ||
अद्यूनः सद्गृहिण्य् एव प्रायो यष्ट्यावलम्बितः ॥ (५।२)
adyūnaḥ sadgṛhiṇy eva prāyo yaṣṭyāvalambitaḥ ||
गूढो ऽपि वपुषा राजन् धाम्ना लोकाभिभाविना । (६।१)
gūḍho 'pi vapuṣā rājan dhāmnā lokābhibhāvinā |
चकाराक्रान्तलक्ष्मीकः ससाध्वसम् इवाश्रयम् ॥ (७।२)
cakārākrāntalakṣmīkaḥ sasādhvasam ivāśrayam ||
अविज्ञाते ऽपि बन्धौ हि बलात् प्रह्लादते मनः ॥ (८।२)
avijñāte 'pi bandhau hi balāt prahlādate manaḥ ||
ह्रियते विषयैः प्रायो वर्षीयान् अपि मादृशः ॥ (१०।२)
hriyate viṣayaiḥ prāyo varṣīyān api mādṛśaḥ ||
श्रेयसीं तव सम्प्राप्ता गुणसम्पदम् आकृतिः । (११।१)
śreyasīṃ tava samprāptā guṇasampadam ākṛtiḥ |
सुलभा रम्यता लोके दुर्लभं हि गुणार्जनम् ॥ (११।२)
sulabhā ramyatā loke durlabhaṃ hi guṇārjanam ||
इति त्याज्ये भवे भव्यो मुक्ताव् उत्तिष्ठते मनः ॥ (१३।२)
iti tyājye bhave bhavyo muktāv uttiṣṭhate manaḥ ||
चित्तवान् असि कल्याणी यत् त्वां मतिर् उपस्थिता । (१४।१)
cittavān asi kalyāṇī yat tvāṃ matir upasthitā |
युयुत्सुनेव कवचं किम् आमुक्तम् इदं त्वया । (१५।१)
yuyutsuneva kavacaṃ kim āmuktam idaṃ tvayā |
प्रपित्सोः किं च ते मुक्तिं निःस्पृहस्य कलेवरे । (१६।१)
prapitsoḥ kiṃ ca te muktiṃ niḥspṛhasya kalevare |
महेषुधी धनुर् भीमं भूतानाम् अनभिद्रुहः ॥ (१६।२)
maheṣudhī dhanur bhīmaṃ bhūtānām anabhidruhaḥ ||
भयंकरः प्राणभृतां मृत्योर् भुज इवापरः । (१७।१)
bhayaṃkaraḥ prāṇabhṛtāṃ mṛtyor bhuja ivāparaḥ |
जयम् अत्रभवान् नूनम् अरातिष्व् अभिलाषुकः । (१८।१)
jayam atrabhavān nūnam arātiṣv abhilāṣukaḥ |
क्रोधलक्ष्म क्षमावन्तः क्वायुधं क्व तपोधनाः ॥ (१८।२)
krodhalakṣma kṣamāvantaḥ kvāyudhaṃ kva tapodhanāḥ ||
यः करोति वधोदर्का निःश्रेयसकरीः क्रियाः । (१९।१)
yaḥ karoti vadhodarkā niḥśreyasakarīḥ kriyāḥ |
ग्लानिदोषच्छिदः स्वच्छाः स मूढः पङ्कयत्य् अपः ॥ (१९।२)
glānidoṣacchidaḥ svacchāḥ sa mūḍhaḥ paṅkayaty apaḥ ||
मूलं दोषस्य हिंसादेर् अर्थकामौ स्म मा पुषः । (२०।१)
mūlaṃ doṣasya hiṃsāder arthakāmau sma mā puṣaḥ |
तौ हि तत्त्वावबोधस्य दुरुच्छेदाव् उपप्लवौ ॥ (२०।२)
tau hi tattvāvabodhasya durucchedāv upaplavau ||
अभिद्रोहेण भूतानाम् अर्जयन् गत्वरीः श्रियः । (२१।१)
abhidroheṇa bhūtānām arjayan gatvarīḥ śriyaḥ |
उदन्वान् इव सिन्धूनाम् आपदाम् एति पात्रताम् ॥ (२१।२)
udanvān iva sindhūnām āpadām eti pātratām ||
या गम्याः सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः । (२२।१)
yā gamyāḥ satsahāyānāṃ yāsu khedo bhayaṃ yataḥ |
तासां किं यन् न दुःखाय विपदाम् इव सम्पदाम् ॥ (२२।२)
tāsāṃ kiṃ yan na duḥkhāya vipadām iva sampadām ||
दुरासदान् अरीन् उग्रान् धृतेर् विश्वासजन्मनः । (२३।१)
durāsadān arīn ugrān dhṛter viśvāsajanmanaḥ |
भोगान् भोगान् इवाहेयान् अध्यास्यापन् न दुर्लभा ॥ (२३।२)
bhogān bhogān ivāheyān adhyāsyāpan na durlabhā ||
नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैर् आसां न भूयते । (२४।१)
nāntarajñāḥ śriyo jātu priyair āsāṃ na bhūyate |
आसक्तास् तास्व् अमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ॥ (२४।२)
āsaktās tāsv amī mūḍhā vāmaśīlā hi jantavaḥ ||
को ऽपवादः स्तुतिपदे यद् अशीलेषु चञ्चलाः । (२५।१)
ko 'pavādaḥ stutipade yad aśīleṣu cañcalāḥ |
साधुवृत्तान् अपि क्षुद्रा विक्षिपन्त्य् एव सम्पदः ॥ (२५।२)
sādhuvṛttān api kṣudrā vikṣipanty eva sampadaḥ ||
अप्रियैर् इव संयोगो विप्रयोगः प्रियैः सह ॥ (२६।२)
apriyair iva saṃyogo viprayogaḥ priyaiḥ saha ||
शून्यम् आकीर्णताम् एति तुल्यं व्यसनम् उत्सवैः । (२७।१)
śūnyam ākīrṇatām eti tulyaṃ vyasanam utsavaiḥ |
तदा रम्याण्य् अरम्याणि प्रियाः शल्यं तदासवः । (२८।१)
tadā ramyāṇy aramyāṇi priyāḥ śalyaṃ tadāsavaḥ |
तदैकाकी सबन्धुः सन्न् इष्टेन रहितो यदा ॥ (२८।२)
tadaikākī sabandhuḥ sann iṣṭena rahito yadā ||
युक्तः प्रमाद्यसि हिताद् अपेतः परितप्यसे । (२९।१)
yuktaḥ pramādyasi hitād apetaḥ paritapyase |
यदि नेष्टात्मनः पीडा मा सञ्जि भवता जने ॥ (२९।२)
yadi neṣṭātmanaḥ pīḍā mā sañji bhavatā jane ||
जन्मिनो ऽस्य स्थितिं विद्वांल्लक्ष्मीम् इव चलाचलाम् । (३०।१)
janmino 'sya sthitiṃ vidvāṃllakṣmīm iva calācalām |
भवान् मा स्म वधीन् न्याय्यं न्यायाधारा हि साधवः ॥ (३०।२)
bhavān mā sma vadhīn nyāyyaṃ nyāyādhārā hi sādhavaḥ ||
उच्छेदं जन्मनः कर्तुम् एधि शान्तस् तपोधन ॥ (३१।२)
ucchedaṃ janmanaḥ kartum edhi śāntas tapodhana ||
जीयन्तां दुर्जया देहे रिपवश् चक्षुरादयः । (३२।१)
jīyantāṃ durjayā dehe ripavaś cakṣurādayaḥ |
जितेषु ननु लोको ऽयं तेषु कृत्स्नस् त्वया जितः ॥ (३२।२)
jiteṣu nanu loko 'yaṃ teṣu kṛtsnas tvayā jitaḥ ||
परवान् अर्थसंसिद्धौ नीचवृत्तिर् अपत्रपः । (३३।१)
paravān arthasaṃsiddhau nīcavṛttir apatrapaḥ |
अविधेयेन्द्रियः पुंसां गौर् इवैति विधेयताम् ॥ (३३।२)
avidheyendriyaḥ puṃsāṃ gaur ivaiti vidheyatām ||
श्वस् त्वया सुखसंवित्तिः स्मरणीयाधुनातनी । (३४।१)
śvas tvayā sukhasaṃvittiḥ smaraṇīyādhunātanī |
इति स्वप्नोपमान् मत्वा कामान् मा गास् तदङ्गताम् ॥ (३४।२)
iti svapnopamān matvā kāmān mā gās tadaṅgatām ||
श्रद्धेया विप्रलब्धारः प्रिया विप्रियकारिणः । (३५।१)
śraddheyā vipralabdhāraḥ priyā vipriyakāriṇaḥ |
सुदुस्त्यजास् त्यजन्तो ऽपि कामाः कष्टा हि शत्रवः ॥ (३५।२)
sudustyajās tyajanto 'pi kāmāḥ kaṣṭā hi śatravaḥ ||
विविक्ते ऽस्मिन् नगे भूयः प्लाविते जह्नुकन्यया । (३६।१)
vivikte 'smin nage bhūyaḥ plāvite jahnukanyayā |
प्रत्यासीदति मुक्तिस् त्वां पुरा मा भूर् उदायुधः ॥ (३६।२)
pratyāsīdati muktis tvāṃ purā mā bhūr udāyudhaḥ ||
व्याहृत्य मरुतां पत्याव् इति वाचम् अवस्थिते । (३७।१)
vyāhṛtya marutāṃ patyāv iti vācam avasthite |
साकाङ्क्षम् अनुपस्कारं विष्वग्गति निराकुलम् ॥ (३८।२)
sākāṅkṣam anupaskāraṃ viṣvaggati nirākulam ||
अलङ्घ्यत्वाज्जनैर् अन्यैः क्षुभितोदन्वदूर्जितम् । (४०।१)
alaṅghyatvājjanair anyaiḥ kṣubhitodanvadūrjitam |
औदार्याद् अर्थसम्पत्तेः शान्तं चित्तम् ऋषेर् इव ॥ (४०।२)
audāryād arthasampatteḥ śāntaṃ cittam ṛṣer iva ||
व्याकुर्यात् कः प्रियं वाक्यं यो वक्ता नेदृगाशयः ॥ (४१।२)
vyākuryāt kaḥ priyaṃ vākyaṃ yo vaktā nedṛgāśayaḥ ||
न ज्ञातं तात यत्नस्य पौर्वापर्यम् अमुष्य ते । (४२।१)
na jñātaṃ tāta yatnasya paurvāparyam amuṣya te |
शासितुं येन मां धर्मं मुनिभिस् तुल्यम् इच्छसि ॥ (४२।२)
śāsituṃ yena māṃ dharmaṃ munibhis tulyam icchasi ||
श्रेयसो ऽप्य् अस्य ते तात वचसो नास्मि भाजनम् । (४४।१)
śreyaso 'py asya te tāta vacaso nāsmi bhājanam |
नभसः स्फुटतारस्य रात्रेर् इव विपर्ययः ॥ (४४।२)
nabhasaḥ sphuṭatārasya rātrer iva viparyayaḥ ||
क्षत्रियस् तनयः पाण्डोर् अहं पार्थो धनंजयः । (४५।१)
kṣatriyas tanayaḥ pāṇḍor ahaṃ pārtho dhanaṃjayaḥ |
स्थितः प्रास्तस्य दायादैर् भ्रातुर् ज्येष्ठस्य शासने ॥ (४५।२)
sthitaḥ prāstasya dāyādair bhrātur jyeṣṭhasya śāsane ||
कृष्णद्वैपायनादेशाद् बिभर्मि व्रतम् ईदृशम् । (४६।१)
kṛṣṇadvaipāyanādeśād bibharmi vratam īdṛśam |
भृशम् आराधने यत्तः स्वाराध्यस्य मरुत्वतः ॥ (४६।२)
bhṛśam ārādhane yattaḥ svārādhyasya marutvataḥ ||
दुरक्षान् दीव्यता राज्ञा राज्यम् आत्मा वयं वधूः । (४७।१)
durakṣān dīvyatā rājñā rājyam ātmā vayaṃ vadhūḥ |
भावम् आनयने सत्याः सत्यंकारम् इवान्तकः ॥ (५०।२)
bhāvam ānayane satyāḥ satyaṃkāram ivāntakaḥ ||
ताम् ऐक्षन्त क्षणं सभ्या दुःशासनपुरःसराम् । (५१।१)
tām aikṣanta kṣaṇaṃ sabhyā duḥśāsanapuraḥsarām |
अभिसायार्कम् आवृत्तां छायाम् इव महातरोः ॥ (५१।२)
abhisāyārkam āvṛttāṃ chāyām iva mahātaroḥ ||
अयथार्थक्रियारम्भैः पतिभिः किं तवेक्षितैः । (५२।१)
ayathārthakriyārambhaiḥ patibhiḥ kiṃ tavekṣitaiḥ |
सोढवान् नो दशाम् अन्त्यां ज्यायान् एव गुणप्रियः । (५३।१)
soḍhavān no daśām antyāṃ jyāyān eva guṇapriyaḥ |
सुलभो हि द्विषां भङ्गो दुर्लभा सत्स्व् अवाच्यता ॥ (५३।२)
sulabho hi dviṣāṃ bhaṅgo durlabhā satsv avācyatā ||
स्थित्यतिक्रान्तिभीरूणि स्वच्छान्य् आकुलितान्य् अपि । (५४।१)
sthityatikrāntibhīrūṇi svacchāny ākulitāny api |
धार्तराष्ट्रैः सह प्रीतिर् वैरम् अस्मास्व् असूयत । (५५।१)
dhārtarāṣṭraiḥ saha prītir vairam asmāsv asūyata |
असद्वृत्तेर् अहोवृत्तं दुर्विभावं विधेर् इव ॥ (५६।२)
asadvṛtter ahovṛttaṃ durvibhāvaṃ vidher iva ||
ध्वंसेत हृदयं सद्यः परिभूतस्य मे परैः । (५७।१)
dhvaṃseta hṛdayaṃ sadyaḥ paribhūtasya me paraiḥ |
यद्य् अमर्षः प्रतीकारं भुजालम्बं न लम्भयेत् ॥ (५७।२)
yady amarṣaḥ pratīkāraṃ bhujālambaṃ na lambhayet ||
अवधूयारिभिर् नीता हरिणैस् तुल्यवृत्तिताम् । (५८।१)
avadhūyāribhir nītā hariṇais tulyavṛttitām |
अन्योन्यस्यापि जिह्रीमः किं पुनः सहवासिनाम् ॥ (५८।२)
anyonyasyāpi jihrīmaḥ kiṃ punaḥ sahavāsinām ||
शक्तिवैकल्यनम्रस्य निःसारत्वाल् लघीयसः । (५९।१)
śaktivaikalyanamrasya niḥsāratvāl laghīyasaḥ |
अलङ्घ्यं तत् तद् उद्वीक्ष्य यद् यद् उच्चैर् महीभृताम् । (६०।१)
alaṅghyaṃ tat tad udvīkṣya yad yad uccair mahībhṛtām |
प्रियतां ज्यायसीं मा गान् महतां केन तुङ्गता ॥ (६०।२)
priyatāṃ jyāyasīṃ mā gān mahatāṃ kena tuṅgatā ||
तावद् आश्रीयते लक्ष्म्या तावद् अस्य स्थिरं यशः । (६१।१)
tāvad āśrīyate lakṣmyā tāvad asya sthiraṃ yaśaḥ |
पुरुषस् तावद् एवासौ यावन् मानान् न हीयते ॥ (६१।२)
puruṣas tāvad evāsau yāvan mānān na hīyate ||
स पुमान् अर्थवज् जन्मा यस्य नाम्नि पुरःस्थिते । (६२।१)
sa pumān arthavaj janmā yasya nāmni puraḥsthite |
नान्याम् अङ्गुलिम् अभ्येति संख्यायाम् उद्यताङ्गुलिः ॥ (६२।२)
nānyām aṅgulim abhyeti saṃkhyāyām udyatāṅguliḥ ||
दुरासदवनज्यायान् गम्यस् तुङ्गो ऽपि भूधरः । (६३।१)
durāsadavanajyāyān gamyas tuṅgo 'pi bhūdharaḥ |
न जहाति महौजस्कं मानप्रांशुम् अलङ्घ्यता ॥ (६३।२)
na jahāti mahaujaskaṃ mānaprāṃśum alaṅghyatā ||
गुरून् कुर्वन्ति ते वंश्यान् अन्वर्था तैर् वसुंधरा । (६४।१)
gurūn kurvanti te vaṃśyān anvarthā tair vasuṃdharā |
येषां यशांसि शुभ्राणि ह्रेपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ (६४।२)
yeṣāṃ yaśāṃsi śubhrāṇi hrepayantīndumaṇḍalam ||
शुष्के ऽशनिर् इवामर्षो यैर् अरातिषु पात्यते ॥ (६५।२)
śuṣke 'śanir ivāmarṣo yair arātiṣu pātyate ||
न सुखं प्रार्थये नार्थम् उदन्वद्वीचिचञ्चलम् । (६६।१)
na sukhaṃ prārthaye nārtham udanvadvīcicañcalam |
नानित्यताशनेस् त्रस्यन् विविक्तं ब्रह्मणः पदम् ॥ (६६।२)
nānityatāśanes trasyan viviktaṃ brahmaṇaḥ padam ||
प्रमार्ष्टुम् अयशःपङ्कम् इच्छेयं छद्मना कृतम् । (६७।१)
pramārṣṭum ayaśaḥpaṅkam iccheyaṃ chadmanā kṛtam |
अपहस्ये ऽथवा सद्भिः प्रमादो वास्तु मे धियः । (६८।१)
apahasye 'thavā sadbhiḥ pramādo vāstu me dhiyaḥ |
अस्थानविहितायासः कामं जिह्रेतु वा भवान् ॥ (६८।२)
asthānavihitāyāsaḥ kāmaṃ jihretu vā bhavān ||
वंशलक्ष्मीम् अनुद्धृत्य समुच्छेदेन विद्विषाम् । (६९।१)
vaṃśalakṣmīm anuddhṛtya samucchedena vidviṣām |
निर्वाणम् अपि मन्ये ऽहम् अन्तरायं जयश्रियः ॥ (६९।२)
nirvāṇam api manye 'ham antarāyaṃ jayaśriyaḥ ||
अजन्मा पुरुषस् तावद् गतासुस् तृणम् एव वा । (७०।१)
ajanmā puruṣas tāvad gatāsus tṛṇam eva vā |
यावन् नेषुभिर् आदत्ते विलुप्तम् अरिभिर् यशः ॥ (७०।२)
yāvan neṣubhir ādatte viluptam aribhir yaśaḥ ||
अनिर्जयेन द्विषतां यस्यामर्षः प्रशाम्यति । (७१।१)
anirjayena dviṣatāṃ yasyāmarṣaḥ praśāmyati |
पुरुषोक्तिः कथं तस्मिन् ब्रूहि त्वं हि तपोधन ॥ (७१।२)
puruṣoktiḥ kathaṃ tasmin brūhi tvaṃ hi tapodhana ||
यो ऽङ्गीकृतगुणैः श्लाघ्यः सविस्मयम् उदाहृतः ॥ (७२।२)
yo 'ṅgīkṛtaguṇaiḥ ślāghyaḥ savismayam udāhṛtaḥ ||
नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषो ऽपि स पुमान् पुमान् ॥ (७३।२)
nāma yasyābhinandanti dviṣo 'pi sa pumān pumān ||
यथाप्रतिज्ञं द्विषतां युधि प्रतिचिकीर्षया । (७४।१)
yathāpratijñaṃ dviṣatāṃ yudhi praticikīrṣayā |
ममैवाध्येति नृपतिस् तृष्यन्न् इव जलाञ्जलेः ॥ (७४।२)
mamaivādhyeti nṛpatis tṛṣyann iva jalāñjaleḥ ||
कृच्छ्रेषु व्यर्थया यत्र भूयते भर्तुर् आज्ञया ॥ (७५।२)
kṛcchreṣu vyarthayā yatra bhūyate bhartur ājñayā ||
कथं वादीयताम् अर्वाङ् मुनिता धर्मरोधिनी । (७६।१)
kathaṃ vādīyatām arvāṅ munitā dharmarodhinī |
आश्रमानुक्रमः पूर्वैः स्मर्यते न व्यतिक्रमः ॥ (७६।२)
āśramānukramaḥ pūrvaiḥ smaryate na vyatikramaḥ ||
तिरस्करोति स्वातन्त्र्यं ज्यायांश् चाचारवान् नृपः ॥ (७७।२)
tiraskaroti svātantryaṃ jyāyāṃś cācāravān nṛpaḥ ||
स्वधर्मम् अनुरुन्धन्ते नातिक्रमम् अरातिभिः । (७८।१)
svadharmam anurundhante nātikramam arātibhiḥ |
विच्छिन्नाभ्रविलायं वा विलीये नगमूर्धनि । (७९।१)
vicchinnābhravilāyaṃ vā vilīye nagamūrdhani |
आराध्य वा सहस्राक्षम् अयशःशल्यम् उद्धरे ॥ (७९।२)
ārādhya vā sahasrākṣam ayaśaḥśalyam uddhare ||
इत्य् उक्तवन्तं परिरभ्य दोर्भ्यां तनूजम् आविष्कृतदिव्यमूर्तिः । (८०।१)
ity uktavantaṃ parirabhya dorbhyāṃ tanūjam āviṣkṛtadivyamūrtiḥ |
अघोपघातं मघवा विभूत्यै भवोद्भवाराधनम् आदिदेश ॥ (८०।२)
aghopaghātaṃ maghavā vibhūtyai bhavodbhavārādhanam ādideśa ||
प्रीते पिनाकिनि मया सह लोकपालैर् लोकत्रये ऽपि विहिताप्रतिवार्यवीर्यः । (८१।१)
prīte pinākini mayā saha lokapālair lokatraye 'pi vihitāprativāryavīryaḥ |
लक्ष्मीं समुत्सुकयितासि भृशं परेषाम् उच्चार्य वाचम् इति तेन तिरोबभूवे ॥ (८१।२)
lakṣmīṃ samutsukayitāsi bhṛśaṃ pareṣām uccārya vācam iti tena tirobabhūve ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.