Kir, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
वपुषां परमेण भूधराणाम् अथ संभाव्यपराक्रमं विभेदे । (१।१)
vapuṣāṃ parameṇa bhūdharāṇām atha saṃbhāvyaparākramaṃ vibhede |
मृगम् आशु विलोकयांचकार स्थिरदंष्ट्रोग्रमुखं महेन्द्रसूनुः ॥ (१।२)
mṛgam āśu vilokayāṃcakāra sthiradaṃṣṭrogramukhaṃ mahendrasūnuḥ ||
स्फुटबद्धसटोन्नतिः स दूराद् अभिधावन्न् अवधीरितान्यकृत्यः । (२।१)
sphuṭabaddhasaṭonnatiḥ sa dūrād abhidhāvann avadhīritānyakṛtyaḥ |
जयम् इच्छति तस्य जातशङ्के मनसीमं मुहुर् आददे वितर्कम् ॥ (२।२)
jayam icchati tasya jātaśaṅke manasīmaṃ muhur ādade vitarkam ||
घनपोत्रविदीर्णशालमूलो निबिडस्कन्धनिकाषरुग्णवप्रः । (३।१)
ghanapotravidīrṇaśālamūlo nibiḍaskandhanikāṣarugṇavapraḥ |
अयम् एकचरो ऽभिवर्तते मां समरायेव समाजुहूषमाणः ॥ (३।२)
ayam ekacaro 'bhivartate māṃ samarāyeva samājuhūṣamāṇaḥ ||
इह वीतभयास् तपोऽनुभावाज्जहति व्यालमृगाः परेषु वृत्तिम् । (४।१)
iha vītabhayās tapo'nubhāvājjahati vyālamṛgāḥ pareṣu vṛttim |
मयि तां सुतराम् अयं विधत्ते विकृतिः किं नु भवेद् इयं नु माया ॥ (४।२)
mayi tāṃ sutarām ayaṃ vidhatte vikṛtiḥ kiṃ nu bhaved iyaṃ nu māyā ||
अथवैष कृतज्ञयेव पूर्वं भृशम् आसेवितया रुषा न मुक्तः । (५।१)
athavaiṣa kṛtajñayeva pūrvaṃ bhṛśam āsevitayā ruṣā na muktaḥ |
अवधूय विरोधिनीः किम् आरान् मृगजातीर् अभियाति मां जवेन ॥ (५।२)
avadhūya virodhinīḥ kim ārān mṛgajātīr abhiyāti māṃ javena ||
न मृगः खलु को ऽप्य् अयं जिघांसुः स्खलति ह्य् अत्र तथा भृशं मनो मे । (६।१)
na mṛgaḥ khalu ko 'py ayaṃ jighāṃsuḥ skhalati hy atra tathā bhṛśaṃ mano me |
विमलं कलुषीभवच् च चेतः कथयत्य् एव हितैषिणं रिपुं वा ॥ (६।२)
vimalaṃ kaluṣībhavac ca cetaḥ kathayaty eva hitaiṣiṇaṃ ripuṃ vā ||
मुनिर् अस्मि निरागसः कुतो मे भयम् इत्य् एष न भूतये ऽभिमानः । (७।१)
munir asmi nirāgasaḥ kuto me bhayam ity eṣa na bhūtaye 'bhimānaḥ |
परवृद्धिषु बद्धमत्सराणां किम् इव ह्य् अस्ति दुरात्मनाम् अलङ्घ्यम् ॥ (७।२)
paravṛddhiṣu baddhamatsarāṇāṃ kim iva hy asti durātmanām alaṅghyam ||
दनुजः स्विद् अयं क्षपाचरो वा वनजे नेति बलं बद् अस्ति सत्त्वे । (८।१)
danujaḥ svid ayaṃ kṣapācaro vā vanaje neti balaṃ bad asti sattve |
अभिभूय तथा हि मेघनीलः सकलं कम्पयतीव शैलराजम् ॥ (८।२)
abhibhūya tathā hi meghanīlaḥ sakalaṃ kampayatīva śailarājam ||
अयम् एव मृगव्यसत्त्रकामः प्रहरिष्यन् मयि मायया शमस्थे । (९।१)
ayam eva mṛgavyasattrakāmaḥ prahariṣyan mayi māyayā śamasthe |
पृथुभिर् ध्वजिनीस्रवैर् अकार्षीच्चकितोद्भ्रान्तमृगाणि काननानि ॥ (९।२)
pṛthubhir dhvajinīsravair akārṣīccakitodbhrāntamṛgāṇi kānanāni ||
बहुशः कृतसत्कृतेर् विधातुं प्रियम् इच्छन्न् अथवा सुयोधनस्य । (१०।१)
bahuśaḥ kṛtasatkṛter vidhātuṃ priyam icchann athavā suyodhanasya |
क्षुभितं वनगोचराभियोगाद् गणम् आशिश्रियद् आकुलं तिरश्चाम् ॥ (१०।२)
kṣubhitaṃ vanagocarābhiyogād gaṇam āśiśriyad ākulaṃ tiraścām ||
अवलीढसनाभिर् अश्वसेनः प्रसभं खाण्डवजातवेदसा वा । (११।१)
avalīḍhasanābhir aśvasenaḥ prasabhaṃ khāṇḍavajātavedasā vā |
प्रतिकर्तुम् उपागतः समन्युः कृतमन्युर् यदि वा वृकोदरेण ॥ (११।२)
pratikartum upāgataḥ samanyuḥ kṛtamanyur yadi vā vṛkodareṇa ||
बलशालितया यथा तथा वा धियम् उच्छेदपरामयं दधानः । (१२।१)
balaśālitayā yathā tathā vā dhiyam ucchedaparāmayaṃ dadhānaḥ |
नियमेन मया निबर्हणीयः परमं लाभम् अरातिभङ्गम् आहुः ॥ (१२।२)
niyamena mayā nibarhaṇīyaḥ paramaṃ lābham arātibhaṅgam āhuḥ ||
कुरु तात तपांस्य् अमार्गदायी विजयायेत्यलम् अन्वशान् मुनिर् माम् । (१३।१)
kuru tāta tapāṃsy amārgadāyī vijayāyetyalam anvaśān munir mām |
बलिनश् च वधाद् ऋते ऽस्य शक्यं व्रसंरक्षणम् अन्यथा न कर्तुम् ॥ (१३।२)
balinaś ca vadhād ṛte 'sya śakyaṃ vrasaṃrakṣaṇam anyathā na kartum ||
इति तेन विचिन्त्य चापनाम प्रथमं पौरुषचिह्नम् आललम्बे । (१४।१)
iti tena vicintya cāpanāma prathamaṃ pauruṣacihnam ālalambe |
उपलब्धगुणः परस्य भेदे सचिवः शुद्ध इवाददे च बाणः ॥ (१४।२)
upalabdhaguṇaḥ parasya bhede sacivaḥ śuddha ivādade ca bāṇaḥ ||
अनुभाववता गुरु स्थिरत्वाद् अविसंवादि धनुर् धनंजयेन । (१५।१)
anubhāvavatā guru sthiratvād avisaṃvādi dhanur dhanaṃjayena |
स्वबलव्यसने ऽपि पीड्यमानं गुणवन् मित्रम् इवानतिं प्रपेदे ॥ (१५।२)
svabalavyasane 'pi pīḍyamānaṃ guṇavan mitram ivānatiṃ prapede ||
प्रविकर्षनिनादभिन्नरन्ध्रः पदविष्टम्भनिपीडितस् तदानीम् । (१६।१)
pravikarṣaninādabhinnarandhraḥ padaviṣṭambhanipīḍitas tadānīm |
अधिरोहति गाण्डिवं महेषौ सकलः संशयम् आरुरोह शैलः ॥ (१६।२)
adhirohati gāṇḍivaṃ maheṣau sakalaḥ saṃśayam āruroha śailaḥ ||
ददृशे ऽथ सविस्मयं शिवेन स्थिरपूर्णायतचापमण्डलस्थः । (१७।१)
dadṛśe 'tha savismayaṃ śivena sthirapūrṇāyatacāpamaṇḍalasthaḥ |
रचितस् तिसृणां पुरां विधातुं वधम् आत्मेव भयानकः परेषाम् ॥ (१७।२)
racitas tisṛṇāṃ purāṃ vidhātuṃ vadham ātmeva bhayānakaḥ pareṣām ||
विचकर्ष च संहितेषुर् उच्चैश् चरणास्कन्दननामिताचलेन्द्रः । (१८।१)
vicakarṣa ca saṃhiteṣur uccaiś caraṇāskandananāmitācalendraḥ |
धनुरायतभोगवासुकिज्यावदनग्रन्थिविमुक्तवह्नि शम्भुः ॥ (१८।२)
dhanurāyatabhogavāsukijyāvadanagranthivimuktavahni śambhuḥ ||
स भवस्य भवक्षयैकहेतोः सितसप्तेश् च विधास्यतोः सहार्थम् । (१९।१)
sa bhavasya bhavakṣayaikahetoḥ sitasapteś ca vidhāsyatoḥ sahārtham |
रिपुर् आप पराभवाय मध्यं प्रकृतिप्रत्यययोर् इवानुबन्धः ॥ (१९।२)
ripur āpa parābhavāya madhyaṃ prakṛtipratyayayor ivānubandhaḥ ||
अथ दीपितवारिवाहवर्त्मा रववित्रासितवारणाद् अवार्यः । (२०।१)
atha dīpitavārivāhavartmā ravavitrāsitavāraṇād avāryaḥ |
निपपात जवादिषु पिनाकान् महतो ऽभ्राद् इव वैद्युतः कृशानुः ॥ (२०।२)
nipapāta javādiṣu pinākān mahato 'bhrād iva vaidyutaḥ kṛśānuḥ ||
व्रजतो ऽस्य बृहत्पतत्रजन्मा कृततार्क्ष्योपनिपातवेगशङ्कः । (२१।१)
vrajato 'sya bṛhatpatatrajanmā kṛtatārkṣyopanipātavegaśaṅkaḥ |
प्रतिनादमहान् महोरगाणां हृदयश्रोत्रभिद् उत्पपात नादः ॥ (२१।२)
pratinādamahān mahoragāṇāṃ hṛdayaśrotrabhid utpapāta nādaḥ ||
नयनाद् इव शूलिनः प्रवृत्तैर् मनसो ऽप्य् आशुतरं यतः पिशङ्गैः । (२२।१)
nayanād iva śūlinaḥ pravṛttair manaso 'py āśutaraṃ yataḥ piśaṅgaiḥ |
विदधे विलसत्तडिल्लताभैः किरणैर् व्योमनि मार्गणस्य मार्गः ॥ (२२।२)
vidadhe vilasattaḍillatābhaiḥ kiraṇair vyomani mārgaṇasya mārgaḥ ||
अपयन् धनुषः शिवान्तिकस्थैर् विवरेसद्भिर् अभिख्यया जिहानः । (२३।१)
apayan dhanuṣaḥ śivāntikasthair vivaresadbhir abhikhyayā jihānaḥ |
युगपद् ददृशे विशन् वराहं तदुपोढैश् च नभश्चरैः पृषत्कः ॥ (२३।२)
yugapad dadṛśe viśan varāhaṃ tadupoḍhaiś ca nabhaścaraiḥ pṛṣatkaḥ ||
स तमालनिभे रिपौ सुराणां घननीहार इवाविषक्तवेगः । (२४।१)
sa tamālanibhe ripau surāṇāṃ ghananīhāra ivāviṣaktavegaḥ |
भयविप्लुतम् ईक्षितो नभःस्थैर् जगतीं ग्राह इवापगां जगाहे ॥ (२४।२)
bhayaviplutam īkṣito nabhaḥsthair jagatīṃ grāha ivāpagāṃ jagāhe ||
सपदि प्रियरूपपर्वरेखः सितलोहाग्रनखः खम् आससाद । (२५।१)
sapadi priyarūpaparvarekhaḥ sitalohāgranakhaḥ kham āsasāda |
कुपितान्तकतर्जनाङ्गुलिश्रीर् व्यथयन् प्राणभृतः कपिध्वजेषु ॥ (२५।२)
kupitāntakatarjanāṅguliśrīr vyathayan prāṇabhṛtaḥ kapidhvajeṣu ||
परमास्त्रपरिग्रहोरुतेजः स्फुरदुल्काकृति विक्षिपन् वनेषु । (२६।१)
paramāstraparigrahorutejaḥ sphuradulkākṛti vikṣipan vaneṣu |
स जवेन पतन् परःशतानां पततां व्रात इवारवं वितेने ॥ (२६।२)
sa javena patan paraḥśatānāṃ patatāṃ vrāta ivāravaṃ vitene ||
अविभावितनिष्क्रमप्रयाणः शमितायाम इवातिरंहसा सः । (२७।१)
avibhāvitaniṣkramaprayāṇaḥ śamitāyāma ivātiraṃhasā saḥ |
सह पूर्वतरं नु चित्तवृत्तेर् अपतित्वा नु चकार लक्ष्यभेदम् ॥ (२७।२)
saha pūrvataraṃ nu cittavṛtter apatitvā nu cakāra lakṣyabhedam ||
स वृषध्वजसायकावभिन्नं जयहेतुः प्रतिकायम् एषणीयम् । (२८।१)
sa vṛṣadhvajasāyakāvabhinnaṃ jayahetuḥ pratikāyam eṣaṇīyam |
लघु साधयितुं शरः प्रसेहे विधिनेवार्थम् उदीरितं प्रयत्नः ॥ (२८।२)
laghu sādhayituṃ śaraḥ prasehe vidhinevārtham udīritaṃ prayatnaḥ ||
अविवेकवृथाश्रमाविवार्थं क्षयलोभाव् इव संश्रितानुरागम् । (२९।१)
avivekavṛthāśramāvivārthaṃ kṣayalobhāv iva saṃśritānurāgam |
विजिगीषुम् इवानयप्रमादाव् अवसादं विशिखौ विनिन्यतुस् तम् ॥ (२९।२)
vijigīṣum ivānayapramādāv avasādaṃ viśikhau vininyatus tam ||
अथ दीर्घतमं तमः प्रवेक्ष्यन् सहसा रुग्णरयः स सम्भ्रमेण । (३०।१)
atha dīrghatamaṃ tamaḥ pravekṣyan sahasā rugṇarayaḥ sa sambhrameṇa |
निपतन्तम् इवोष्णरश्मिम् उर्व्यां वलयीभूततरुं धरां च मेने ॥ (३०।२)
nipatantam ivoṣṇaraśmim urvyāṃ valayībhūtataruṃ dharāṃ ca mene ||
स गतः क्षितिम् उष्णशोणितार्द्रः खुरदंष्ट्राग्रनिपातदारिताश्मा । (३१।१)
sa gataḥ kṣitim uṣṇaśoṇitārdraḥ khuradaṃṣṭrāgranipātadāritāśmā |
असुभिः क्षणम् ईक्षितेन्द्रसूनुर् विहितामर्षगुरुध्वनिर् निरासे ॥ (३१।२)
asubhiḥ kṣaṇam īkṣitendrasūnur vihitāmarṣagurudhvanir nirāse ||
स्फुटपौरुषम् आपपात पार्थस् तम् अथ प्राज्यशरः शरं जिघृक्षुः । (३२।१)
sphuṭapauruṣam āpapāta pārthas tam atha prājyaśaraḥ śaraṃ jighṛkṣuḥ |
न तथा कृतवेदिनां करिष्यन् प्रियताम् एति यथा कृतावदानः ॥ (३२।२)
na tathā kṛtavedināṃ kariṣyan priyatām eti yathā kṛtāvadānaḥ ||
उपकार इवासति प्रयुक्तः स्थितिम् अप्राप्य मृगे गतः प्रणाशम् । (३३।१)
upakāra ivāsati prayuktaḥ sthitim aprāpya mṛge gataḥ praṇāśam |
कृतशक्तिर् अवाङ्मुखो गुरुत्वाज् जनितव्रीड इवात्मपौरुषेण ॥ (३३।२)
kṛtaśaktir avāṅmukho gurutvāj janitavrīḍa ivātmapauruṣeṇa ||
स समुद्धरता विचिन्त्य तेन स्वरुचं कीर्तिम् इवोत्तमां दधानः । (३४।१)
sa samuddharatā vicintya tena svarucaṃ kīrtim ivottamāṃ dadhānaḥ |
अनुयुक्त इव स्ववार्तम् उच्चैः परिरेभे नु भृशं विलोचनाभ्याम् ॥ (३४।२)
anuyukta iva svavārtam uccaiḥ parirebhe nu bhṛśaṃ vilocanābhyām ||
तत्र कार्मुकभृतं महाभुजः पश्यति स्म सहसा वनेचरम् । (३५।१)
tatra kārmukabhṛtaṃ mahābhujaḥ paśyati sma sahasā vanecaram |
संनिकाशयितुम् अग्रतः स्थितं शासनं कुसुमचापविद्विषः ॥ (३५।२)
saṃnikāśayitum agrataḥ sthitaṃ śāsanaṃ kusumacāpavidviṣaḥ ||
स प्रयुज्य तनये महीपतेर् आत्मजातिसदृशीं किलानतिम् । (३६।१)
sa prayujya tanaye mahīpater ātmajātisadṛśīṃ kilānatim |
सान्त्वपूर्वम् अभिनीतिहेतुकं वक्तुम् इत्थम् उपचक्रमे वचः ॥ (३६।२)
sāntvapūrvam abhinītihetukaṃ vaktum ittham upacakrame vacaḥ ||
शान्तता विनययोगि मानसं भूरिधाम विमलं तपः श्रुतम् । (३७।१)
śāntatā vinayayogi mānasaṃ bhūridhāma vimalaṃ tapaḥ śrutam |
प्राह ते नु सदृशी दिवौकसाम् अन्ववायम् अवदातम् आकृतिः ॥ (३७।२)
prāha te nu sadṛśī divaukasām anvavāyam avadātam ākṛtiḥ ||
दीपितस् त्वम् अनुभावसम्पदा गौरवेण लङ्घयन् महीभृतः । (३८।१)
dīpitas tvam anubhāvasampadā gauraveṇa laṅghayan mahībhṛtaḥ |
राजसे मुनिर् अपीह कारयन्न् आधिपत्यम् इव शातमन्यवम् ॥ (३८।२)
rājase munir apīha kārayann ādhipatyam iva śātamanyavam ||
तापसो ऽपि विभुताम् उपेयिवान् आस्पदं त्वम् असि सर्वसम्पदाम् । (३९।१)
tāpaso 'pi vibhutām upeyivān āspadaṃ tvam asi sarvasampadām |
दृश्यते हि भवतो विना जनैर् अन्वितस्य सचिवैर् इव द्युतिः ॥ (३९।२)
dṛśyate hi bhavato vinā janair anvitasya sacivair iva dyutiḥ ||
विस्मयः क इव वा जयश्रिया नैव मुक्तिर् अपि ते दवीयसी । (४०।१)
vismayaḥ ka iva vā jayaśriyā naiva muktir api te davīyasī |
ईप्सितस्य न भवेद् उपाश्रयः कस्य निर्जितरजस्तमोगुणः ॥ (४०।२)
īpsitasya na bhaved upāśrayaḥ kasya nirjitarajastamoguṇaḥ ||
ह्रेपयन्न् अहिमतेजसं त्विषा स त्वम् इत्थम् उपपन्नपौरुषः । (४१।१)
hrepayann ahimatejasaṃ tviṣā sa tvam ittham upapannapauruṣaḥ |
हर्तुम् अर्हसि वराहभेदिनं नैनम् अस्मदधिपस्य सायकम् ॥ (४१।२)
hartum arhasi varāhabhedinaṃ nainam asmadadhipasya sāyakam ||
स्मर्यते तनुभृतां सनातनं न्याय्यम् आचरितम् उत्तमैर् नृभिः । (४२।१)
smaryate tanubhṛtāṃ sanātanaṃ nyāyyam ācaritam uttamair nṛbhiḥ |
ध्वंसते यदि भवादृशस् ततः कः प्रयातु वद तेन वर्त्मना ॥ (४२।२)
dhvaṃsate yadi bhavādṛśas tataḥ kaḥ prayātu vada tena vartmanā ||
आकुमारम् उपदेष्टुम् इच्छवः संनिवृत्तिम् अपथान् महापदः । (४३।१)
ākumāram upadeṣṭum icchavaḥ saṃnivṛttim apathān mahāpadaḥ |
योगशक्तिजितजन्ममृत्यवः शीलयन्ति यतयः सुशीलताम् ॥ (४३।२)
yogaśaktijitajanmamṛtyavaḥ śīlayanti yatayaḥ suśīlatām ||
तिष्ठतां तपसि पुण्यम् आसजन् सम्पदो ऽनुगुणयन् सुखैषिणाम् । (४४।१)
tiṣṭhatāṃ tapasi puṇyam āsajan sampado 'nuguṇayan sukhaiṣiṇām |
योगिनां परिणमन् विमुक्तये केन नास्तु विनयः सतां प्रियः ॥ (४४।२)
yogināṃ pariṇaman vimuktaye kena nāstu vinayaḥ satāṃ priyaḥ ||
नूनम् अत्रभवतः शराकृतिं सर्वथायम् अनुयाति सायकः । (४५।१)
nūnam atrabhavataḥ śarākṛtiṃ sarvathāyam anuyāti sāyakaḥ |
सो ऽयम् इत्य् अनुपपन्नसंशयः कारितस् त्वम् अपथे पदं यया ॥ (४५।२)
so 'yam ity anupapannasaṃśayaḥ kāritas tvam apathe padaṃ yayā ||
अन्यदीयविशिखे न केवलं निःस्पृहस्य भवितव्यम् आहृते । (४६।१)
anyadīyaviśikhe na kevalaṃ niḥspṛhasya bhavitavyam āhṛte |
निघ्नतः परनिबर्हितं मृगं व्रीडितव्यम् अपि ते सचेतसः ॥ (४६।२)
nighnataḥ paranibarhitaṃ mṛgaṃ vrīḍitavyam api te sacetasaḥ ||
संततं निशमयन्त उत्सुका यैः प्रयान्ति मुदम् अस्य सूरयः । (४७।१)
saṃtataṃ niśamayanta utsukā yaiḥ prayānti mudam asya sūrayaḥ |
कीर्तितानि हसिते ऽपि तानि यं व्रीडयन्ति चरितानि मानिनम् ॥ (४७।२)
kīrtitāni hasite 'pi tāni yaṃ vrīḍayanti caritāni māninam ||
अन्यदोषम् इव सः स्वकं गुणं ख्यापयेत् कथम् अधृष्टताजडः । (४८।१)
anyadoṣam iva saḥ svakaṃ guṇaṃ khyāpayet katham adhṛṣṭatājaḍaḥ |
उच्यते स खलु कार्यवत्तया धिग् विभिन्नबुधसेतुम् अर्थिताम् ॥ (४८।२)
ucyate sa khalu kāryavattayā dhig vibhinnabudhasetum arthitām ||
दुर्वचं तद् अथ मा स्म भून् मृगस् त्वाव् असौ यद् अकरिष्यद् ओजसा । (४९।१)
durvacaṃ tad atha mā sma bhūn mṛgas tvāv asau yad akariṣyad ojasā |
नैनम् आशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपत्स्यत शितेन पत्त्रिणा ॥ (४९।२)
nainam āśu yadi vāhinīpatiḥ pratyapatsyata śitena pattriṇā ||
को न्व् इमं हरितुरङ्गम् आयुधस्थेयसीं दधतम् अङ्गसंहतिम् । (५०।१)
ko nv imaṃ harituraṅgam āyudhastheyasīṃ dadhatam aṅgasaṃhatim |
वेगवत्तरमृते चमूपतेर् हन्तुम् अर्हति शरेण दंष्ट्रिणम् ॥ (५०।२)
vegavattaramṛte camūpater hantum arhati śareṇa daṃṣṭriṇam ||
मित्रम् इष्टम् उपकारि संशये मेदिनीपतिर् अयं तथा च ते । (५१।१)
mitram iṣṭam upakāri saṃśaye medinīpatir ayaṃ tathā ca te |
तं विरोध्य भवता निरासि मा सज्जनैकवसतिः कृतज्ञता ॥ (५१।२)
taṃ virodhya bhavatā nirāsi mā sajjanaikavasatiḥ kṛtajñatā ||
लभ्यम् एकसुकृतेन दुर्लभा रक्षितारम् असुरक्ष्यभूतयः । (५२।१)
labhyam ekasukṛtena durlabhā rakṣitāram asurakṣyabhūtayaḥ |
स्वन्तम् अन्तविरसा जिगीषतां मित्रलाभम् अनु लाभसम्पदः ॥ (५२।२)
svantam antavirasā jigīṣatāṃ mitralābham anu lābhasampadaḥ ||
चञ्चलं वसु नितान्तम् उन्नता मेदिनीम् अपि हरन्त्य् अरातयः । (५३।१)
cañcalaṃ vasu nitāntam unnatā medinīm api haranty arātayaḥ |
भूधरस्थिरम् उपेयम् आगतं मावमंस्त सुहृदं महीपतिम् ॥ (५३।२)
bhūdharasthiram upeyam āgataṃ māvamaṃsta suhṛdaṃ mahīpatim ||
जेतुम् एव भवता तपस्यते नायुधानि दधते मुमुक्षवः । (५४।१)
jetum eva bhavatā tapasyate nāyudhāni dadhate mumukṣavaḥ |
प्राप्स्यते च सकलं महीभृता संगतेन तपसः फलं त्वया ॥ (५४।२)
prāpsyate ca sakalaṃ mahībhṛtā saṃgatena tapasaḥ phalaṃ tvayā ||
वाजिभूमिर् इभराजकाननं सन्ति रत्ननिचयाश् च भूरिशः । (५५।१)
vājibhūmir ibharājakānanaṃ santi ratnanicayāś ca bhūriśaḥ |
काञ्चनेन किम् इवास्य पत्त्रिणा केवलं न सहते विलङ्घनम् ॥ (५५।२)
kāñcanena kim ivāsya pattriṇā kevalaṃ na sahate vilaṅghanam ||
सावलेपम् उपलिप्सते परैर् अभ्युपैति विकृतिं रजस्य् अपि । (५६।१)
sāvalepam upalipsate parair abhyupaiti vikṛtiṃ rajasy api |
अर्थितस् तु न महान् समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम् ॥ (५६।२)
arthitas tu na mahān samīhate jīvitaṃ kimu dhanaṃ dhanāyitum ||
तत् तदीयविशिखातिसर्जनाद् अस्तु वां गुरु यदृच्छयागतम् । (५७।१)
tat tadīyaviśikhātisarjanād astu vāṃ guru yadṛcchayāgatam |
राघवप्लवगराजयोर् इव प्रेम युक्तम् इतरेतराश्रयम् ॥ (५७।२)
rāghavaplavagarājayor iva prema yuktam itaretarāśrayam ||
नाभियोक्तुम् अनृतं त्वम् इष्यते कस्तपस्विविशिखेषु चादरः । (५८।१)
nābhiyoktum anṛtaṃ tvam iṣyate kastapasviviśikheṣu cādaraḥ |
सन्ति भूभृति शरा हि नः परे ये पराक्रमवसूनि वज्रिणः ॥ (५८।२)
santi bhūbhṛti śarā hi naḥ pare ye parākramavasūni vajriṇaḥ ||
मार्गणैर् अथ तव प्रयोजनं नाथसे किमु पतिं न भूभृतः । (५९।१)
mārgaṇair atha tava prayojanaṃ nāthase kimu patiṃ na bhūbhṛtaḥ |
त्वद्विधं सुहृदम् एत्य स अर्थिनं किं न यच्छति विजित्य मेदिनीम् ॥ (५९।२)
tvadvidhaṃ suhṛdam etya sa arthinaṃ kiṃ na yacchati vijitya medinīm ||
तेन सूरिर् उपकारिताधनः कर्तुम् इच्छति न याचितं वृथा । (६०।१)
tena sūrir upakāritādhanaḥ kartum icchati na yācitaṃ vṛthā |
सीदताम् अनुभवन्न् इवार्थिनां वेद यत् प्रणयभङ्गवेदनाम् ॥ (६०।२)
sīdatām anubhavann ivārthināṃ veda yat praṇayabhaṅgavedanām ||
शक्तिर् अर्थपतिषु स्वयंग्रहं प्रेम कारयति वा निरत्ययम् । (६१।१)
śaktir arthapatiṣu svayaṃgrahaṃ prema kārayati vā niratyayam |
कारणद्वयम् इदं निरस्यतः प्रार्थनाधिकबले विपत्फला ॥ (६१।२)
kāraṇadvayam idaṃ nirasyataḥ prārthanādhikabale vipatphalā ||
अस्त्रवेदम् अधिगम्य तत्त्वतः कस्य चेह भुजवीर्यशालिनः । (६२।१)
astravedam adhigamya tattvataḥ kasya ceha bhujavīryaśālinaḥ |
जामदग्न्यम् अपहाय गीयते तापसेषु चरितार्थम् आयुधम् ॥ (६२।२)
jāmadagnyam apahāya gīyate tāpaseṣu caritārtham āyudham ||
अभ्यघानि मुनिचापलात् त्वया यन् मृगः क्षितिपतेः परिग्रहः । (६३।१)
abhyaghāni municāpalāt tvayā yan mṛgaḥ kṣitipateḥ parigrahaḥ |
अक्षमिष्ट तद् अयं प्रमाद्यतां संवृणोति खलु दोषम् अज्ञता ॥ (६३।२)
akṣamiṣṭa tad ayaṃ pramādyatāṃ saṃvṛṇoti khalu doṣam ajñatā ||
जन्मवेषतपसां विरोधिनीं मा कृथाः पुनर् अमूम् अपक्रियाम् । (६४।१)
janmaveṣatapasāṃ virodhinīṃ mā kṛthāḥ punar amūm apakriyām |
आपद् एत्य् उभयलोकदूषणी वर्तमानम् अपथे हि दुर्मतिम् ॥ (६४।२)
āpad ety ubhayalokadūṣaṇī vartamānam apathe hi durmatim ||
यष्टुम् इच्छसि पितॄन् न साम्प्रतं संवृतो ऽर्चिचयिषुर् दिवौकसः । (६५।१)
yaṣṭum icchasi pitṝn na sāmprataṃ saṃvṛto 'rcicayiṣur divaukasaḥ |
दातुम् एव पदवीम् अपि क्षमः किं मृगे ऽङ्ग विशिखं न्यवीविशः ॥ (६५।२)
dātum eva padavīm api kṣamaḥ kiṃ mṛge 'ṅga viśikhaṃ nyavīviśaḥ ||
सज्जनो ऽसि विजहीहि चापलं सर्वदा क इव वा सहिष्यते । (६६।१)
sajjano 'si vijahīhi cāpalaṃ sarvadā ka iva vā sahiṣyate |
वारिधीन् इव युगान्तवायवः क्षोभयन्त्य् अनिभृता गुरून् अपि ॥ (६६।२)
vāridhīn iva yugāntavāyavaḥ kṣobhayanty anibhṛtā gurūn api ||
अस्त्रवेदविद् अयं महीपतिः पर्वतीय इति मावजीगणः । (६७।१)
astravedavid ayaṃ mahīpatiḥ parvatīya iti māvajīgaṇaḥ |
गोपितुं भुवम् इमां मरुत्वता शैलवासम् अनुनीय लम्भितः ॥ (६७।२)
gopituṃ bhuvam imāṃ marutvatā śailavāsam anunīya lambhitaḥ ||
तत् तितिक्षितम् इदं मया मुनेर् इत्य् अवोचत वचश् चमूपतिः । (६८।१)
tat titikṣitam idaṃ mayā muner ity avocata vacaś camūpatiḥ |
बाणम् अत्रभवते निजं दिशन्न् आप्नुहि त्वम् अपि सर्वसम्पदः ॥ (६८।२)
bāṇam atrabhavate nijaṃ diśann āpnuhi tvam api sarvasampadaḥ ||
आत्मनीनम् उपतिष्ठते गुणाः सम्भवन्ति विरमन्ति चापदः । (६९।१)
ātmanīnam upatiṣṭhate guṇāḥ sambhavanti viramanti cāpadaḥ |
इत्य् अनेकफलभाजि मा स्म भूद् अर्थिता कथम् इवार्यसंगमे ॥ (६९।२)
ity anekaphalabhāji mā sma bhūd arthitā katham ivāryasaṃgame ||
दृश्यताम् अयम् अनोकहान्तरे तिग्महेतिपृतनाभिर् अन्वितः । (७०।१)
dṛśyatām ayam anokahāntare tigmahetipṛtanābhir anvitaḥ |
साहिवीचिर् इव सिन्धुर् उद्धतो भूपतिः समयसेतुवारितः ॥ (७०।२)
sāhivīcir iva sindhur uddhato bhūpatiḥ samayasetuvāritaḥ ||
सज्यं धनुर् वहति यो ऽहिपतिस्थवीयः स्थेयाञ् जयन् हरितुरङ्गमकेतुलक्ष्मीम् । (७१।१)
sajyaṃ dhanur vahati yo 'hipatisthavīyaḥ stheyāñ jayan harituraṅgamaketulakṣmīm |
अस्यानुकूलय मतिं मतिमन्न् अनेन सख्या सुखं समभियास्यसि चिन्तितानि ॥ (७१।२)
asyānukūlaya matiṃ matimann anena sakhyā sukhaṃ samabhiyāsyasi cintitāni ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.