Kir, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः किराताधिपतेर् अलघ्वीम् आजिक्रियां वीक्ष्य विवृद्धमन्युः । (१।१)
tataḥ kirātādhipater alaghvīm ājikriyāṃ vīkṣya vivṛddhamanyuḥ |
स तर्कयामास विविक्ततर्कश् चिरं विचिन्वन्न् इति कारणानि ॥ (१।२)
sa tarkayāmāsa viviktatarkaś ciraṃ vicinvann iti kāraṇāni ||
मदस्रुतिश्यामितगण्डलेखाः क्रामन्ति विक्रान्तनराधिरूढाः । (२।१)
madasrutiśyāmitagaṇḍalekhāḥ krāmanti vikrāntanarādhirūḍhāḥ |
सहिष्णवो नेह युधाम् अभिज्ञा नागा नगोच्छ्रायम् इवाक्षिपन्तः ॥ (२।२)
sahiṣṇavo neha yudhām abhijñā nāgā nagocchrāyam ivākṣipantaḥ ||
विचित्रया चित्रयतेव भिन्नां रुचं रवेः केतनरत्नभासा । (३।१)
vicitrayā citrayateva bhinnāṃ rucaṃ raveḥ ketanaratnabhāsā |
महारथौघेन न संनिरुद्धाः पयोदमन्द्रध्वनिना धरित्री ॥ (३।२)
mahārathaughena na saṃniruddhāḥ payodamandradhvaninā dharitrī ||
समुल्लसत्प्रासमहोर्मिमालं परिस्फुरच्चामरफेनपङ्क्ति । (४।१)
samullasatprāsamahormimālaṃ parisphuraccāmaraphenapaṅkti |
विभिन्नमर्यादम् इहातनोति नाश्वीयम् आशा जलधेर् इवाम्भः ॥ (४।२)
vibhinnamaryādam ihātanoti nāśvīyam āśā jaladher ivāmbhaḥ ||
हताहतेत्य् उद्धतभीष्मघोषैः समुझिता योद्धृभिर् अभ्यमित्रम् । (५।१)
hatāhatety uddhatabhīṣmaghoṣaiḥ samujhitā yoddhṛbhir abhyamitram |
न हेतयः प्राप्ततडित्त्विषः खे विवस्वदंशुज्वलिताः पतन्ति ॥ (५।२)
na hetayaḥ prāptataḍittviṣaḥ khe vivasvadaṃśujvalitāḥ patanti ||
अभ्यायतः संततधूमधूम्रं व्यापि प्रभाजालम् इवान्तकस्य । (६।१)
abhyāyataḥ saṃtatadhūmadhūmraṃ vyāpi prabhājālam ivāntakasya |
रजः प्रतूर्णाश्वरथाङ्गनुन्नं तनोति न व्योमनि मातरिश्वा ॥ (६।२)
rajaḥ pratūrṇāśvarathāṅganunnaṃ tanoti na vyomani mātariśvā ||
भूरेणुना रासभधूसरेण तिरोहिते वर्त्मनि लोचनानाम् । (७।१)
bhūreṇunā rāsabhadhūsareṇa tirohite vartmani locanānām |
नास्त्य् अत्र तेजस्विभिर् उत्सुकानाम् अह्नि प्रदोषः सुरसुन्दरीणाम् ॥ (७।२)
nāsty atra tejasvibhir utsukānām ahni pradoṣaḥ surasundarīṇām ||
रथाङ्गसंक्रीडितम् अश्वहेषा बृहन्ति मत्तद्विपबृंहितानि । (८।१)
rathāṅgasaṃkrīḍitam aśvaheṣā bṛhanti mattadvipabṛṃhitāni |
संघर्षयोगाद् इव मूर्छितानि ह्रादं निगृह्णन्ति न दुन्दुभीनाम् ॥ (८।२)
saṃgharṣayogād iva mūrchitāni hrādaṃ nigṛhṇanti na dundubhīnām ||
अस्मिन् यशःपौरुषलोलुपानाम् अरातिभिः प्रत्युरसं क्षतानाम् । (९।१)
asmin yaśaḥpauruṣalolupānām arātibhiḥ pratyurasaṃ kṣatānām |
मूर्छान्तरायं मुहुर् उच्छिनत्ति नासारशीतं करिशीकराम्भः ॥ (९।२)
mūrchāntarāyaṃ muhur ucchinatti nāsāraśītaṃ kariśīkarāmbhaḥ ||
असृङ्नदीनाम् उपचीयमानैर् विदारयद्भिः पदवीं ध्वजिन्याः । (१०।१)
asṛṅnadīnām upacīyamānair vidārayadbhiḥ padavīṃ dhvajinyāḥ |
उच्छ्रायम् आयान्ति न शोणितौघैः पङ्कैर् इवाश्यानघनैस् तटानि ॥ (१०।२)
ucchrāyam āyānti na śoṇitaughaiḥ paṅkair ivāśyānaghanais taṭāni ||
परिक्षते वक्षसि दन्तिदन्तैः प्रियाङ्कशीता नभसः पतन्ती । (११।१)
parikṣate vakṣasi dantidantaiḥ priyāṅkaśītā nabhasaḥ patantī |
नेह प्रमोहं प्रियसाहसानां मन्दारमाला विरलीकरोति ॥ (११।२)
neha pramohaṃ priyasāhasānāṃ mandāramālā viralīkaroti ||
निषादिसंनाहमणिप्रभौघे परीयमाणे करिशीकरेण । (१२।१)
niṣādisaṃnāhamaṇiprabhaughe parīyamāṇe kariśīkareṇa |
अर्कत्विषोन्मीलितम् अभ्युदेति न खण्डम् आखण्डलकार्मुकस्य ॥ (१२।२)
arkatviṣonmīlitam abhyudeti na khaṇḍam ākhaṇḍalakārmukasya ||
महीभृता पक्षवतेव भिन्ना विगाह्य मध्यं परवारणेन । (१३।१)
mahībhṛtā pakṣavateva bhinnā vigāhya madhyaṃ paravāraṇena |
नावर्तमाना निनदन्ति भीमम् अपां निधेर् आप इव ध्वजिन्यः ॥ (१३।२)
nāvartamānā ninadanti bhīmam apāṃ nidher āpa iva dhvajinyaḥ ||
महारथानां प्रतिदन्त्यनीकम् अधिस्यदस्यन्दनम् उत्थितानाम् । (१४।१)
mahārathānāṃ pratidantyanīkam adhisyadasyandanam utthitānām |
आमूललूनैर् अतिमन्युनेव मातङ्गहस्तैर् व्रियते न पन्थाः ॥ (१४।२)
āmūlalūnair atimanyuneva mātaṅgahastair vriyate na panthāḥ ||
धृतोत्पलापीड इव प्रियायाः शिरोरुहाणां शिथिलः कलापः । (१५।१)
dhṛtotpalāpīḍa iva priyāyāḥ śiroruhāṇāṃ śithilaḥ kalāpaḥ |
न बर्हभारः पतितस्य शङ्कोर् निषादिवक्षःस्थलम् आतनोति ॥ (१५।२)
na barhabhāraḥ patitasya śaṅkor niṣādivakṣaḥsthalam ātanoti ||
उझत्सु संहार इवास्तसंख्यम् अह्नाय तेजस्विषु जीवितानि । (१६।१)
ujhatsu saṃhāra ivāstasaṃkhyam ahnāya tejasviṣu jīvitāni |
लोकत्रयास्वादनलोलजिह्वं न व्याददात्य् आननम् अत्र मृत्युः ॥ (१६।२)
lokatrayāsvādanalolajihvaṃ na vyādadāty ānanam atra mṛtyuḥ ||
इयं च दुर्वारमहारथानाम् आक्षिप्य वीर्यं महतां बलानाम् । (१७।१)
iyaṃ ca durvāramahārathānām ākṣipya vīryaṃ mahatāṃ balānām |
शक्तिर् ममावस्यति हीनयुद्धे सौरीव ताराधिपधाम्नि दीप्तिः ॥ (१७।२)
śaktir mamāvasyati hīnayuddhe saurīva tārādhipadhāmni dīptiḥ ||
माया स्विद् एषा मतिविभ्रमो वा ध्वस्तं नु मे वीर्यम् उताहम् अन्यः । (१८।१)
māyā svid eṣā mativibhramo vā dhvastaṃ nu me vīryam utāham anyaḥ |
गाण्डीवमुक्ता हि यथा पुरा मे पराक्रमन्ते न शराः किराते ॥ (१८।२)
gāṇḍīvamuktā hi yathā purā me parākramante na śarāḥ kirāte ||
पुंसः पदं मध्यमम् उत्तमस्य द्विधेव कुर्वन् धनुषः प्रणादैः । (१९।१)
puṃsaḥ padaṃ madhyamam uttamasya dvidheva kurvan dhanuṣaḥ praṇādaiḥ |
नूनं तथा नैषा यथास्य वेषः प्रच्छन्नम् अप्य् ऊहयते हि चेष्टा ॥ (१९।२)
nūnaṃ tathā naiṣā yathāsya veṣaḥ pracchannam apy ūhayate hi ceṣṭā ||
धनुः प्रबन्धध्वनितं रुषेव सकृद् विकृष्टा विततेव मौर्वी । (२०।१)
dhanuḥ prabandhadhvanitaṃ ruṣeva sakṛd vikṛṣṭā vitateva maurvī |
संधानम् उत्कर्षम् इव व्युदस्य मुष्टेर् असंभेद इवापवर्गे ॥ (२०।२)
saṃdhānam utkarṣam iva vyudasya muṣṭer asaṃbheda ivāpavarge ||
अंसाव् अवष्टब्धनतौ समाधिः शिरोधराया रहितप्रयासः । (२१।१)
aṃsāv avaṣṭabdhanatau samādhiḥ śirodharāyā rahitaprayāsaḥ |
धृता विकारांस् त्यजता मुखेन प्रसादलक्ष्मीः शशलाञ्छनस्य ॥ (२१।२)
dhṛtā vikārāṃs tyajatā mukhena prasādalakṣmīḥ śaśalāñchanasya ||
प्रहीयते कार्यवशागतेषु स्थानेषु विष्टब्धतया न देहः । (२२।१)
prahīyate kāryavaśāgateṣu sthāneṣu viṣṭabdhatayā na dehaḥ |
स्थितप्रयातेषु ससौष्ठवश् च लक्ष्येषु पातः सदृशः शराणाम् ॥ (२२।२)
sthitaprayāteṣu sasauṣṭhavaś ca lakṣyeṣu pātaḥ sadṛśaḥ śarāṇām ||
परस्य भूयान् विवरे ऽभियोगः प्रसह्य संरक्षणम् आत्मरन्ध्रे । (२३।१)
parasya bhūyān vivare 'bhiyogaḥ prasahya saṃrakṣaṇam ātmarandhre |
भीष्मे ऽप्य् असंभाव्यम् इदं गुरौ वा न सम्भवत्य् एव वनेचरेषु ॥ (२३।२)
bhīṣme 'py asaṃbhāvyam idaṃ gurau vā na sambhavaty eva vanecareṣu ||
अप्राकृतस्याहवदुर्मदस्य निवार्यम् अस्यास्त्रबलेन वीर्यम् । (२४।१)
aprākṛtasyāhavadurmadasya nivāryam asyāstrabalena vīryam |
अल्पीयसो ऽप्य् आमयतुल्यवृत्तेर् महापकाराय रिपोर् विवृद्धिः ॥ (२४।२)
alpīyaso 'py āmayatulyavṛtter mahāpakārāya ripor vivṛddhiḥ ||
स सम्प्रधार्यैवम् अहार्यसारः सारं विनेष्यन् सगणस्य शत्रोः । (२५।१)
sa sampradhāryaivam ahāryasāraḥ sāraṃ vineṣyan sagaṇasya śatroḥ |
प्रस्वापनास्त्रं द्रुतम् आजहार ध्वान्तं घनानद्ध इवार्धरात्रः ॥ (२५।२)
prasvāpanāstraṃ drutam ājahāra dhvāntaṃ ghanānaddha ivārdharātraḥ ||
प्रसक्तदावानलधूमधूम्रा निरुन्धती धाम सहस्ररश्मेः । (२६।१)
prasaktadāvānaladhūmadhūmrā nirundhatī dhāma sahasraraśmeḥ |
महावनानीव महातमिस्रा छाया ततानेशबलानि काली ॥ (२६।२)
mahāvanānīva mahātamisrā chāyā tatāneśabalāni kālī ||
आसादिता तत्प्रथमं प्रसह्य प्रगल्भतायाः पदवीं हरन्ती । (२७।१)
āsāditā tatprathamaṃ prasahya pragalbhatāyāḥ padavīṃ harantī |
सभेव भीमा विदधे गणानां निद्रा निरासं प्रतिभागुणस्य ॥ (२७।२)
sabheva bhīmā vidadhe gaṇānāṃ nidrā nirāsaṃ pratibhāguṇasya ||
गुरुस्थिराण्य् उत्तमवंशजत्वाद् विज्ञातसाराण्य् अनुशीलनेन । (२८।१)
gurusthirāṇy uttamavaṃśajatvād vijñātasārāṇy anuśīlanena |
केचित् समाश्रित्य गुणान् वितानि सुहृत्कुलानीव धनूंषि तस्थुः ॥ (२८।२)
kecit samāśritya guṇān vitāni suhṛtkulānīva dhanūṃṣi tasthuḥ ||
कृतान्तदुर्वृत्त इवापरेषां पुरः प्रतिद्वन्द्विनि पाण्डवास्त्रे । (२९।१)
kṛtāntadurvṛtta ivāpareṣāṃ puraḥ pratidvandvini pāṇḍavāstre |
अतर्कितं पाणितलान् निपेतुः क्रियाफलानीव तदायुधानि ॥ (२९।२)
atarkitaṃ pāṇitalān nipetuḥ kriyāphalānīva tadāyudhāni ||
अंसस्थलैः केचिद् अभिन्नधैर्याः स्कन्धेषु संश्लेषवतां तरूणाम् । (३०।१)
aṃsasthalaiḥ kecid abhinnadhairyāḥ skandheṣu saṃśleṣavatāṃ tarūṇām |
मदेन मीलन्नयनाः सलीलं नागा इव स्रस्तकरा निषेदुः ॥ (३०।२)
madena mīlannayanāḥ salīlaṃ nāgā iva srastakarā niṣeduḥ ||
तिरोहितेन्दोर् अथ शम्भुमूर्ध्नः प्रणम्यमानं तपसां निवासैः । (३१।१)
tirohitendor atha śambhumūrdhnaḥ praṇamyamānaṃ tapasāṃ nivāsaiḥ |
सुमेरुशृङ्गाद् इव बिम्बम् आर्कं पिशङ्गम् उच्चैर् उदियाय तेजः ॥ (३१।२)
sumeruśṛṅgād iva bimbam ārkaṃ piśaṅgam uccair udiyāya tejaḥ ||
छायां विनिर्धूय तमोमयीं तां तत्त्वस्य संवित्तिर् इवापविद्याम् । (३२।१)
chāyāṃ vinirdhūya tamomayīṃ tāṃ tattvasya saṃvittir ivāpavidyām |
ययौ विकासं द्युतिर् इन्दुमौलेर् आलोकम् अभ्यादिशती गणेभ्यः ॥ (३२।२)
yayau vikāsaṃ dyutir indumauler ālokam abhyādiśatī gaṇebhyaḥ ||
त्विषां ततिः पाटलिताम्बुवाहा सा सर्वतः पूर्वसरीव संध्या । (३३।१)
tviṣāṃ tatiḥ pāṭalitāmbuvāhā sā sarvataḥ pūrvasarīva saṃdhyā |
निनाय तेषां द्रुतम् उल्लसन्ती विनिद्रतां लोचनपङ्कजानि ॥ (३३।२)
nināya teṣāṃ drutam ullasantī vinidratāṃ locanapaṅkajāni ||
पृथग्विधान्य् अस्त्रविरामबुद्धाः शस्त्राणि भूयः प्रतिपेदिरे ते । (३४।१)
pṛthagvidhāny astravirāmabuddhāḥ śastrāṇi bhūyaḥ pratipedire te |
मुक्ता वितानेन बलाहकानां ज्योतींषि रम्या इव दिग्विभागाः ॥ (३४।२)
muktā vitānena balāhakānāṃ jyotīṃṣi ramyā iva digvibhāgāḥ ||
द्यौर् उन्ननामेव दिशः प्रसेदुः स्फुटं विसस्रे सवितुर् मयूखैः । (३५।१)
dyaur unnanāmeva diśaḥ praseduḥ sphuṭaṃ visasre savitur mayūkhaiḥ |
क्षयं गतायाम् इव यामवत्यां पुनः समीयाय दिनं दिनश्रीः ॥ (३५।२)
kṣayaṃ gatāyām iva yāmavatyāṃ punaḥ samīyāya dinaṃ dinaśrīḥ ||
महास्त्रदुर्गे शिथिलप्रयत्नं दिग्वारणेनेव परेण रुग्णे । (३६।१)
mahāstradurge śithilaprayatnaṃ digvāraṇeneva pareṇa rugṇe |
भुजङ्गपाशान् भुजवीर्यशाली प्रबन्धनाय प्रजिघाय जिष्णुः ॥ (३६।२)
bhujaṅgapāśān bhujavīryaśālī prabandhanāya prajighāya jiṣṇuḥ ||
जिह्वाशतान्य् उल्लसयन्त्य् अजस्रं लसत्तडिल्लोलविषानलानि । (३७।१)
jihvāśatāny ullasayanty ajasraṃ lasattaḍillolaviṣānalāni |
त्रासान् निरस्तां भुजगेन्द्रसेना नभश्चरैस् तत्पदवीं विवव्रे ॥ (३७।२)
trāsān nirastāṃ bhujagendrasenā nabhaścarais tatpadavīṃ vivavre ||
दिङ्नागहस्ताकृतिम् उद्वहद्भिर् भोगैः प्रशस्तासितरत्ननीलैः । (३८।१)
diṅnāgahastākṛtim udvahadbhir bhogaiḥ praśastāsitaratnanīlaiḥ |
रराज सर्पावलिर् उल्लसन्ती तरङ्गमालेव नभोऽर्णवस्य ॥ (३८।२)
rarāja sarpāvalir ullasantī taraṅgamāleva nabho'rṇavasya ||
निःश्वासधूमैः स्थगितांशुजालं फणावताम् उत्फणमण्डलानाम् । (३९।१)
niḥśvāsadhūmaiḥ sthagitāṃśujālaṃ phaṇāvatām utphaṇamaṇḍalānām |
गच्छन्न् इवास्तं वपुर् अभ्युवाह विलोचनानां सुखम् उष्णरश्मिः ॥ (३९।२)
gacchann ivāstaṃ vapur abhyuvāha vilocanānāṃ sukham uṣṇaraśmiḥ ||
प्रतप्तचामीकरभासुरेण दिशः प्रकाशेन पिशङ्गयन्त्यः । (४०।१)
prataptacāmīkarabhāsureṇa diśaḥ prakāśena piśaṅgayantyaḥ |
निश्चक्रमुः प्राणहरेक्षणानां ज्वाला महोल्का इव लोचनेभ्यः ॥ (४०।२)
niścakramuḥ prāṇaharekṣaṇānāṃ jvālā maholkā iva locanebhyaḥ ||
आक्षिप्तसम्पातम् अपेतशोभम् उद्वह्नि धूमाकुलदिग्विभागम् । (४१।१)
ākṣiptasampātam apetaśobham udvahni dhūmākuladigvibhāgam |
वृतं नभो भोगिकुलैर् अवस्थां परोपरुद्धस्य पुरस्य भेजे ॥ (४१।२)
vṛtaṃ nabho bhogikulair avasthāṃ paroparuddhasya purasya bheje ||
तम् आशु चक्षुःश्रवसां समूहं मन्त्रेण तार्क्ष्योदयकारणेन । (४२।१)
tam āśu cakṣuḥśravasāṃ samūhaṃ mantreṇa tārkṣyodayakāraṇena |
नेता नयेनेव परोपजापं निवारयामास पतिः पशूनाम् ॥ (४२।२)
netā nayeneva paropajāpaṃ nivārayāmāsa patiḥ paśūnām ||
प्रतिघ्नतीभिः कृतमीलितानि द्युलोकभाजाम् अपि लोचनानि । (४३।१)
pratighnatībhiḥ kṛtamīlitāni dyulokabhājām api locanāni |
गरुत्मता संहतिभिर् विहायः क्षणप्रकाशाभिर् इवावतेने ॥ (४३।२)
garutmatā saṃhatibhir vihāyaḥ kṣaṇaprakāśābhir ivāvatene ||
ततः सुपर्णव्रजपक्षजन्मा नानागतिर् मण्डलयञ् जवेन । (४४।१)
tataḥ suparṇavrajapakṣajanmā nānāgatir maṇḍalayañ javena |
जरत्तृणानीव वियन् निनाय वनस्पतीनां गहनानि वायुः ॥ (४४।२)
jarattṛṇānīva viyan nināya vanaspatīnāṃ gahanāni vāyuḥ ||
मनःशिलाभङ्गनिभेन पश्चान् निरुध्यमानं निकरेण भासाम् । (४५।१)
manaḥśilābhaṅganibhena paścān nirudhyamānaṃ nikareṇa bhāsām |
व्यूढैर् उरोभिश् च विनुद्यमानं नभः ससर्पेव पुरः खगानाम् ॥ (४५।२)
vyūḍhair urobhiś ca vinudyamānaṃ nabhaḥ sasarpeva puraḥ khagānām ||
दरीमुखैर् आसवरागताम्रं विकासि रुक्मच्छदधाम पीत्वा । (४६।१)
darīmukhair āsavarāgatāmraṃ vikāsi rukmacchadadhāma pītvā |
जवानिलाघूर्णितसानुजालो हिमाचलः क्षीब इवाचकम्पे ॥ (४६।२)
javānilāghūrṇitasānujālo himācalaḥ kṣība ivācakampe ||
प्रवृत्तनक्तंदिवसंधिदीप्तैर् नभस्तलं गां च पिशङ्गयष्टिः । (४७।१)
pravṛttanaktaṃdivasaṃdhidīptair nabhastalaṃ gāṃ ca piśaṅgayaṣṭiḥ |
अन्तर्हितार्कैः परितः पतद्भिश् छायाः समाचिक्षिपिरे वनानाम् ॥ (४७।२)
antarhitārkaiḥ paritaḥ patadbhiś chāyāḥ samācikṣipire vanānām ||
स भोगसंघः शमम् उग्रधाम्नां सैन्येन निन्ये विनतासुतानाम् । (४८।१)
sa bhogasaṃghaḥ śamam ugradhāmnāṃ sainyena ninye vinatāsutānām |
महाध्वरे विध्यपचारदोषः कर्मान्तरेणेव महोदयेन ॥ (४८।२)
mahādhvare vidhyapacāradoṣaḥ karmāntareṇeva mahodayena ||
साफल्यम् अस्त्रे रिपुपौरुषस्य कृत्वा गते भाग्य इवापवर्गम् । (४९।१)
sāphalyam astre ripupauruṣasya kṛtvā gate bhāgya ivāpavargam |
अनिन्धनस्य प्रसभं समन्युः समाददे ऽस्त्रं ज्वलनस्य जिष्णुः ॥ (४९।२)
anindhanasya prasabhaṃ samanyuḥ samādade 'straṃ jvalanasya jiṣṇuḥ ||
ऊर्ध्वं तिरश्चीनम् अधश् च कीर्णैर् ज्वालासटैर् लङ्घितमेघपङ्क्तिः । (५०।१)
ūrdhvaṃ tiraścīnam adhaś ca kīrṇair jvālāsaṭair laṅghitameghapaṅktiḥ |
आयस्तसिंहाकृतिर् उत्पपात प्राण्यन्तम् इच्छन्न् इव जातवेदाः ॥ (५०।२)
āyastasiṃhākṛtir utpapāta prāṇyantam icchann iva jātavedāḥ ||
भित्त्वेव भाभिः सवितुर् मयूखाञ् जज्वाल विष्वग् विसृतस्फुलिङ्गः । (५१।१)
bhittveva bhābhiḥ savitur mayūkhāñ jajvāla viṣvag visṛtasphuliṅgaḥ |
विदीर्यमाणाश्मनिनादधीरं ध्वनिं वितन्वन्न् अकृशः कृशानुः ॥ (५१।२)
vidīryamāṇāśmaninādadhīraṃ dhvaniṃ vitanvann akṛśaḥ kṛśānuḥ ||
चयान् इवाद्रीन् इव तुङ्गशृङ्गान् क्वचित् पुराणीव हिरण्मयानि । (५२।१)
cayān ivādrīn iva tuṅgaśṛṅgān kvacit purāṇīva hiraṇmayāni |
महावनानीव च किंशुकानाम् अत्तान वह्निः पवनानुवृत्त्या ॥ (५२।२)
mahāvanānīva ca kiṃśukānām attāna vahniḥ pavanānuvṛttyā ||
मुहुश् चलत्पल्लवलोहिनीभिर् उच्चैः शिखाभिः शिखिनो ऽवलीढाः । (५३।१)
muhuś calatpallavalohinībhir uccaiḥ śikhābhiḥ śikhino 'valīḍhāḥ |
तलेषु मुक्ताविशदा बभूवुः सान्द्राञ्जनश्यामरुचः पयोदाः ॥ (५३।२)
taleṣu muktāviśadā babhūvuḥ sāndrāñjanaśyāmarucaḥ payodāḥ ||
लिलिक्षतीव क्षयकालरौद्रे लोकं विलोलार्चिषि रोहिताश्वे । (५४।१)
lilikṣatīva kṣayakālaraudre lokaṃ vilolārciṣi rohitāśve |
पिनाकिना हूतमहाम्बुवाहम् अस्त्रं पुनः पाशभृतः प्रणिन्ये ॥ (५४।२)
pinākinā hūtamahāmbuvāham astraṃ punaḥ pāśabhṛtaḥ praṇinye ||
ततो धरित्रीधरतुल्यरोधसस् तडिल्लतालिङ्गितनीलमूर्तयः । (५५।१)
tato dharitrīdharatulyarodhasas taḍillatāliṅgitanīlamūrtayaḥ |
अधोमुखाकाशसरिन्निपातिनीर् अपः प्रसक्तं मुमुचुः पयोमुचः ॥ (५५।२)
adhomukhākāśasarinnipātinīr apaḥ prasaktaṃ mumucuḥ payomucaḥ ||
पराहतध्वस्तशिखे शिखावतो वपुष्य् अधिक्षिप्तसमिद्धतेजसि । (५६।१)
parāhatadhvastaśikhe śikhāvato vapuṣy adhikṣiptasamiddhatejasi |
कृतास्पदास् तप्त इवायसि ध्वनिं पयोनिपाताः प्रथमे वितेनिरे ॥ (५६।२)
kṛtāspadās tapta ivāyasi dhvaniṃ payonipātāḥ prathame vitenire ||
महानले भिन्नसिताभ्रपातिभिः समेत्य सद्यः कथनेन फेनताम् । (५७।१)
mahānale bhinnasitābhrapātibhiḥ sametya sadyaḥ kathanena phenatām |
व्रजद्भिर् आर्द्रेन्धनवत् परिक्षयं जलैर् वितेने दिवि धूमसंततिः ॥ (५७।२)
vrajadbhir ārdrendhanavat parikṣayaṃ jalair vitene divi dhūmasaṃtatiḥ ||
स्वकेतुभिः पाण्डुरनीलपाटलैः समागताः शक्रधनुःप्रभाभिदः । (५८।१)
svaketubhiḥ pāṇḍuranīlapāṭalaiḥ samāgatāḥ śakradhanuḥprabhābhidaḥ |
असंस्थिताम् आदधिरे विभावसोर् विचित्रचीनांशुकचारुतां त्विषः ॥ (५८।२)
asaṃsthitām ādadhire vibhāvasor vicitracīnāṃśukacārutāṃ tviṣaḥ ||
जलौघसंमूर्छनमूर्छितस्वनः प्रसक्तविद्युल्लसितैधितद्युतिः । (५९।१)
jalaughasaṃmūrchanamūrchitasvanaḥ prasaktavidyullasitaidhitadyutiḥ |
प्रशान्तिम् एष्यन् धृतधूममण्डलो बभूव भूयान् इव तत्र पावकः ॥ (५९।२)
praśāntim eṣyan dhṛtadhūmamaṇḍalo babhūva bhūyān iva tatra pāvakaḥ ||
प्रवृद्धसिन्धूर्मिचयस्थवीयसां चयैर् विभिन्नाः पयसां प्रपेदिरे । (६०।१)
pravṛddhasindhūrmicayasthavīyasāṃ cayair vibhinnāḥ payasāṃ prapedire |
उपात्तसंध्यारुचिभिः सरूपतां पयोदविच्छेदलवैः कृशानवः ॥ (६०।२)
upāttasaṃdhyārucibhiḥ sarūpatāṃ payodavicchedalavaiḥ kṛśānavaḥ ||
उपैत्य् अनन्तद्युतिर् अप्य् असंशयं विभिन्नमूलो ऽनुदयाय संक्षयम् । (६१।१)
upaity anantadyutir apy asaṃśayaṃ vibhinnamūlo 'nudayāya saṃkṣayam |
तथा हि तोयौघविभिन्नसंहतिः स हव्यवाहः प्रययौ पराभवम् ॥ (६१।२)
tathā hi toyaughavibhinnasaṃhatiḥ sa havyavāhaḥ prayayau parābhavam ||
अथ विहितविधेयैर् आशु मुक्तावितानैर् असितनगनितम्बश्यामभासां घनानाम् । (६२।१)
atha vihitavidheyair āśu muktāvitānair asitanaganitambaśyāmabhāsāṃ ghanānām |
विकसदमलधाम्नां प्राप नीलोत्पलानां श्रियम् अधिकविशुद्धां वह्निदाहाद् इव द्यौः ॥ (६२।२)
vikasadamaladhāmnāṃ prāpa nīlotpalānāṃ śriyam adhikaviśuddhāṃ vahnidāhād iva dyauḥ ||
इति विविधम् उदासे सव्यसाची यद् अस्त्रं बहुसमरनयज्ञः सादयिष्यन्न् अरातिम् । (६३।१)
iti vividham udāse savyasācī yad astraṃ bahusamaranayajñaḥ sādayiṣyann arātim |
विधिर् इव विपरीतः पौरुषं न्यायवृत्तेः सपदि तद् उपनिन्ये रिक्ततां नीलकण्ठः ॥ (६३।२)
vidhir iva viparītaḥ pauruṣaṃ nyāyavṛtteḥ sapadi tad upaninye riktatāṃ nīlakaṇṭhaḥ ||
वीतप्रभावतनुर् अप्य् अतनुप्रभावः प्रत्याचकाङ्क्ष जयिनीं भुजवीर्यलक्ष्मीम् । (६४।१)
vītaprabhāvatanur apy atanuprabhāvaḥ pratyācakāṅkṣa jayinīṃ bhujavīryalakṣmīm |
अस्त्रेषु भूतपतिनापहृतेषु जिष्णुर् वर्षिष्यता दिनकृतेव जलेषु लोकः ॥ (६४।२)
astreṣu bhūtapatināpahṛteṣu jiṣṇur varṣiṣyatā dinakṛteva jaleṣu lokaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.