Kir, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ भूतानि वार्त्रघ्नशरेभ्यस् तत्र तत्रसुः । (१।१)
atha bhūtāni vārtraghnaśarebhyas tatra tatrasuḥ |
मुह्यतीव हि कृच्छ्रेषु सम्भ्रमज्वलितं मनः ॥ (२।२)
muhyatīva hi kṛcchreṣu sambhramajvalitaṃ manaḥ ||
आस्थाम् आलम्ब्य नीतेषु वशं क्षुद्रेष्व् अरातिषु । (४।१)
āsthām ālambya nīteṣu vaśaṃ kṣudreṣv arātiṣu |
व्यक्तिम् आयाति महतां माहात्म्यम् अनुकम्पया ॥ (४।२)
vyaktim āyāti mahatāṃ māhātmyam anukampayā ||
त्रासजिह्मं यतश् चैतान् मन्दम् एवान्वियाय सः । (६।१)
trāsajihmaṃ yataś caitān mandam evānviyāya saḥ |
नातिपीडयितुं भग्नान् इच्छन्ति हि महौजसः ॥ (६।२)
nātipīḍayituṃ bhagnān icchanti hi mahaujasaḥ ||
क्षतं क्षुण्णासुरगणैर् अगणैर् इव किं यशः ॥ (८।२)
kṣataṃ kṣuṇṇāsuragaṇair agaṇair iva kiṃ yaśaḥ ||
वने ऽवने वनसदां मार्गं मार्गम् उपेयुषाम् । (१०।१)
vane 'vane vanasadāṃ mārgaṃ mārgam upeyuṣām |
वाणैर् बाणैः समासक्तं शङ्के ऽशं केन शाम्यति ॥ (१०।२)
vāṇair bāṇaiḥ samāsaktaṃ śaṅke 'śaṃ kena śāmyati ||
पातितोत्तुङ्गमाहात्म्यैः संहृतायतकीर्तिभिः । (११।१)
pātitottuṅgamāhātmyaiḥ saṃhṛtāyatakīrtibhiḥ |
गुर्वीं काम् आपदं हन्तुं कृतम् आवृत्तिसाहसम् ॥ (११।२)
gurvīṃ kām āpadaṃ hantuṃ kṛtam āvṛttisāhasam ||
नासुरो ऽयं न वा नागो धरसंस्थो न राक्षसः । (१२।१)
nāsuro 'yaṃ na vā nāgo dharasaṃstho na rākṣasaḥ |
ना सुखो ऽयं नवाभोगो धरणिस्थो हि राजसः ॥ (१२।२)
nā sukho 'yaṃ navābhogo dharaṇistho hi rājasaḥ ||
मन्दम् अस्यन्न् इषुलतां घृणया मुनिर् एष वः । (१३।१)
mandam asyann iṣulatāṃ ghṛṇayā munir eṣa vaḥ |
नुन्नो ऽनुन्नो न नुन्नेनो नानेनानुन्ननुन् न नुत् ॥ (१४।२)
nunno 'nunno na nunneno nānenānunnanun na nut ||
वरं कृतध्वस्तगुणाद् अत्यन्तम् अगुणः पुमान् । (१५।१)
varaṃ kṛtadhvastaguṇād atyantam aguṇaḥ pumān |
प्रकृत्या ह्य् अमणिः श्रेयान् नालंकारश् च्युतोपलः ॥ (१५।२)
prakṛtyā hy amaṇiḥ śreyān nālaṃkāraś cyutopalaḥ ||
स्यन्दना नो च तुरगाः सुरेभावा विपत्तयः ॥ (१६।२)
syandanā no ca turagāḥ surebhāvā vipattayaḥ ||
ह्रदैर् इवार्कनिष्पीतैः प्राप्तः पङ्को दुरुत्सहः ॥ (१७।२)
hradair ivārkaniṣpītaiḥ prāptaḥ paṅko durutsahaḥ ||
यात किं विदिशो जेतुं तुञ्जेशो दिवि किंतया ॥ (१८।२)
yāta kiṃ vidiśo jetuṃ tuñjeśo divi kiṃtayā ||
अयं वः क्लैब्यम् आपन्नान् दृष्टपृष्ठान् अरातिना । (१९।१)
ayaṃ vaḥ klaibyam āpannān dṛṣṭapṛṣṭhān arātinā |
इच्छतीशश् च्युताचारान् दारान् इव निगोपितुम् ॥ (१९।२)
icchatīśaś cyutācārān dārān iva nigopitum ||
किं त्यक्तापास्तदेवत्वमानुष्यकपरिग्रहैः । (२१।१)
kiṃ tyaktāpāstadevatvamānuṣyakaparigrahaiḥ |
ज्वलितान्यगुणैर् गुर्वी स्थिता तेजसि मान्यता ॥ (२१।२)
jvalitānyaguṇair gurvī sthitā tejasi mānyatā ||
युष्माभिर् उन्नतिं नीतं निरस्तम् इह पौरुषम् ॥ (२८।२)
yuṣmābhir unnatiṃ nītaṃ nirastam iha pauruṣam ||
इति शासति सेनान्यां गच्छतस् तान् अनेकधा । (२९।१)
iti śāsati senānyāṃ gacchatas tān anekadhā |
निषिध्य हसता किंचित् तत्र तस्थे ऽन्धकारिणा ॥ (२९।२)
niṣidhya hasatā kiṃcit tatra tasthe 'ndhakāriṇā ||
शिवः प्रह्लादयामास तान् निषेधहिमाम्बुना ॥ (३०।२)
śivaḥ prahlādayāmāsa tān niṣedhahimāmbunā ||
दूनास् ते ऽरिबलाद् ऊना निरेभा बहु मेनिरे । (३१।१)
dūnās te 'ribalād ūnā nirebhā bahu menire |
भीताः शितशराभीताः शंकरं तत्र शंकरम् ॥ (३१।२)
bhītāḥ śitaśarābhītāḥ śaṃkaraṃ tatra śaṃkaram ||
स बभार रणापेतां चमूं पश्चाद् अवस्थिताम् । (३३।१)
sa babhāra raṇāpetāṃ camūṃ paścād avasthitām |
पुरः सूर्याद् उपावृत्तां छायाम् इव महातरुः ॥ (३३।२)
puraḥ sūryād upāvṛttāṃ chāyām iva mahātaruḥ ||
दध्वान ध्वनयन्न् आशाः स्फुटन्न् इव धराधरः ॥ (३४।२)
dadhvāna dhvanayann āśāḥ sphuṭann iva dharādharaḥ ||
तद्गणा ददृशुर् भीमं चित्रसंस्था इवाचलाः । (३५।१)
tadgaṇā dadṛśur bhīmaṃ citrasaṃsthā ivācalāḥ |
विस्मयेन तयोर् युद्धं चित्रसंस्था इवाचलाः ॥ (३५।२)
vismayena tayor yuddhaṃ citrasaṃsthā ivācalāḥ ||
अवद्यन् पत्रिणः शम्भोः सायकैर् अवसायकैः । (३७।१)
avadyan patriṇaḥ śambhoḥ sāyakair avasāyakaiḥ |
स्फुरत्पिशङ्गमौर्वीकं धुनानः स बृहद्धनुः । (३९।१)
sphuratpiśaṅgamaurvīkaṃ dhunānaḥ sa bṛhaddhanuḥ |
पार्थबाणाः पशुपतेर् आवव्रुर् विशिखावलिम् । (४०।१)
pārthabāṇāḥ paśupater āvavrur viśikhāvalim |
पयोमुच इवारन्ध्राः सावित्रीम् अंशुसंहतिम् ॥ (४०।२)
payomuca ivārandhrāḥ sāvitrīm aṃśusaṃhatim ||
शरवृष्टिं विधूयोर्वीम् उदस्तां सव्यसाचिना । (४१।१)
śaravṛṣṭiṃ vidhūyorvīm udastāṃ savyasācinā |
रुरोध मार्गणैर् मार्गं तपनस्य त्रिलोचनः ॥ (४१।२)
rurodha mārgaṇair mārgaṃ tapanasya trilocanaḥ ||
विलङ्घ्य पत्रिणां पङ्क्तिं भिन्नः शिवशिलीमुखैः । (४४।१)
vilaṅghya patriṇāṃ paṅktiṃ bhinnaḥ śivaśilīmukhaiḥ |
ज्यायो वीर्यं समाश्रित्य न चकम्पे कपिध्वजः ॥ (४४।२)
jyāyo vīryaṃ samāśritya na cakampe kapidhvajaḥ ||
गाण्डीवधन्वनः खेभ्यो निश्चचार हुताशनः ॥ (४६।२)
gāṇḍīvadhanvanaḥ khebhyo niścacāra hutāśanaḥ ||
स पिशङ्गजटावलिः किरन्न् उरुतेजः परमेण मन्युना । (४७।१)
sa piśaṅgajaṭāvaliḥ kirann urutejaḥ parameṇa manyunā |
ज्वलितौषधिजातवेदसा हिमशैलेन समं विदिद्युते ॥ (४७।२)
jvalitauṣadhijātavedasā himaśailena samaṃ vididyute ||
शतशो विशिखान् अवद्यते भृशम् अस्मै रणवेगशालिने । (४८।१)
śataśo viśikhān avadyate bhṛśam asmai raṇavegaśāline |
प्रथयन्न् अनिवार्यवीर्यतां प्रजिगायेषुम् अघातुकं शिवः ॥ (४८।२)
prathayann anivāryavīryatāṃ prajigāyeṣum aghātukaṃ śivaḥ ||
शम्भो धनुर्मण्डलतः प्रवृत्तं तं मण्डलाद् अंशुम् इवांशुभर्तुः । (४९।१)
śambho dhanurmaṇḍalataḥ pravṛttaṃ taṃ maṇḍalād aṃśum ivāṃśubhartuḥ |
निवारयिष्यन् विदधे सिताश्वः शिलीमुखच्छायवृतां धरित्रीम् ॥ (४९।२)
nivārayiṣyan vidadhe sitāśvaḥ śilīmukhacchāyavṛtāṃ dharitrīm ||
घनं विदार्यार्जुनबाणपूगं ससारबाणो ऽयुग् अलोचनस्य । (५०।१)
ghanaṃ vidāryārjunabāṇapūgaṃ sasārabāṇo 'yug alocanasya |
घनं विदार्यार्जुनबाणपूगं ससार बाणो ऽयुगलोचनस्य ॥ (५०।२)
ghanaṃ vidāryārjunabāṇapūgaṃ sasāra bāṇo 'yugalocanasya ||
रुजन् परेषून् बहुधाशुपातिनो मुहुः शरौघैर् अपवारयन् दिशः । (५१।१)
rujan pareṣūn bahudhāśupātino muhuḥ śaraughair apavārayan diśaḥ |
चलाचलो ऽनेक इव क्रियावशान् महर्षिसंघैर् बुबुधे धनंजयः ॥ (५१।२)
calācalo 'neka iva kriyāvaśān maharṣisaṃghair bubudhe dhanaṃjayaḥ ||
विकाशम् ईयुर् जगतीशमार्गणा विकाशम् ईयुर् जगतीशमार्गणाः । (५२।१)
vikāśam īyur jagatīśamārgaṇā vikāśam īyur jagatīśamārgaṇāḥ |
सम्पश्यताम् इति शिवेन वितायमानं लक्ष्मीवतः क्षितिपतेस् तनयस्य वीर्यम् । (५३।१)
sampaśyatām iti śivena vitāyamānaṃ lakṣmīvataḥ kṣitipates tanayasya vīryam |
अङ्गान्य् अभिन्नम् अपि तत्त्वविदां मुनीनां रोमाञ्चम् अञ्चिततरं बिभरांबभूवुः ॥ (५३।२)
aṅgāny abhinnam api tattvavidāṃ munīnāṃ romāñcam añcitataraṃ bibharāṃbabhūvuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.