Kir, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
तत उदग्र इव द्विरदे मुनौ रणम् उपेयुषि भीमभुजायुधे । (१।१)
tata udagra iva dvirade munau raṇam upeyuṣi bhīmabhujāyudhe |
धनुर् अपास्य सबाणधि शंकरः प्रतिजघान घनैर् इव मुष्टिभिः ॥ (१।२)
dhanur apāsya sabāṇadhi śaṃkaraḥ pratijaghāna ghanair iva muṣṭibhiḥ ||
हरपृथासुतयोर् ध्वनिर् उत्पतन्न् अमृदुसंवलिताङ्गुलिपाणिजः । (२।१)
harapṛthāsutayor dhvanir utpatann amṛdusaṃvalitāṅgulipāṇijaḥ |
स्फुटदनल्पशिलारवदारुणः प्रतिननाद दरीषु दरीभृतः ॥ (२।२)
sphuṭadanalpaśilāravadāruṇaḥ pratinanāda darīṣu darībhṛtaḥ ||
शिवभुजाहतिभिन्नपृथुक्षतीः सुखम् इवानुबभूव कपिध्वजः । (३।१)
śivabhujāhatibhinnapṛthukṣatīḥ sukham ivānubabhūva kapidhvajaḥ |
क इव नाम बृहन्मनसां भवेद् अनुकृतेर् अपि सत्त्ववतां क्षमः ॥ (३।२)
ka iva nāma bṛhanmanasāṃ bhaved anukṛter api sattvavatāṃ kṣamaḥ ||
व्रणमुखच्युतशोणितशीकरस्थगितशैलतटाभभुजान्तरः । (४।१)
vraṇamukhacyutaśoṇitaśīkarasthagitaśailataṭābhabhujāntaraḥ |
अभिनवौषसरागभृता बभौ जलधरेण समानम् उमापतिः ॥ (४।२)
abhinavauṣasarāgabhṛtā babhau jaladhareṇa samānam umāpatiḥ ||
उरसि शूलभृतः प्रहिता मुहुः प्रतिहतिं ययुर् अर्जुनमुष्टयः । (५।१)
urasi śūlabhṛtaḥ prahitā muhuḥ pratihatiṃ yayur arjunamuṣṭayaḥ |
भृशरया इव सह्यमहीभृतः पृथुनि रोधसि सिन्धुमहोर्मयः ॥ (५।२)
bhṛśarayā iva sahyamahībhṛtaḥ pṛthuni rodhasi sindhumahormayaḥ ||
निपतिते ऽधिशिरोधरम् आयते समम् अरत्नियुगे ऽयुगचक्षुषः । (६।१)
nipatite 'dhiśirodharam āyate samam aratniyuge 'yugacakṣuṣaḥ |
त्रिचतुरेषु पदेषु किरीटिना लुलितदृष्टि मदाद् इव चस्खले ॥ (६।२)
tricatureṣu padeṣu kirīṭinā lulitadṛṣṭi madād iva caskhale ||
अभिभवोदितमन्युविदीपितः समभिसृत्य भृशं जवम् ओजसा । (७।१)
abhibhavoditamanyuvidīpitaḥ samabhisṛtya bhṛśaṃ javam ojasā |
भुजयुगेन विभज्य समाददे शशिकलाभरणस्य भुजद्वयम् ॥ (७।२)
bhujayugena vibhajya samādade śaśikalābharaṇasya bhujadvayam ||
प्रववृते ऽथ महाहवमल्लयोर् अचलसंचलनाहरणो रणः । (८।१)
pravavṛte 'tha mahāhavamallayor acalasaṃcalanāharaṇo raṇaḥ |
करणशृङ्खलसंकलनागुरुर् गुरुभुजायुधगर्वितयोस् तयोः ॥ (८।२)
karaṇaśṛṅkhalasaṃkalanāgurur gurubhujāyudhagarvitayos tayoḥ ||
अयम् असौ भगवान् उत पाण्डवः स्थितम् अवाङ् मुनिना शशिमौलिना । (९।१)
ayam asau bhagavān uta pāṇḍavaḥ sthitam avāṅ muninā śaśimaulinā |
समधिरूढम् अजेन नु जिष्णुना स्विद् इति वेगवशान् मुमुहे गणैः ॥ (९।२)
samadhirūḍham ajena nu jiṣṇunā svid iti vegavaśān mumuhe gaṇaiḥ ||
प्रचलिते चलितं स्थितम् आस्थिते विनमिते नतम् उन्नतम् उन्नतौ । (१०।१)
pracalite calitaṃ sthitam āsthite vinamite natam unnatam unnatau |
वृषकपिध्वजयोर् असहिष्णुना मुहुर् अभावभयाद् इव भूभृता ॥ (१०।२)
vṛṣakapidhvajayor asahiṣṇunā muhur abhāvabhayād iva bhūbhṛtā ||
करणशृङ्खलनिःसृतयोस् तयोः कृतभुजध्वनि वल्गु विवल्गतोः । (११।१)
karaṇaśṛṅkhalaniḥsṛtayos tayoḥ kṛtabhujadhvani valgu vivalgatoḥ |
चरणपातनिपातितरोधरसः प्रससृपुः सरितः परितः स्थलीः ॥ (११।२)
caraṇapātanipātitarodharasaḥ prasasṛpuḥ saritaḥ paritaḥ sthalīḥ ||
वियति वेगपरिप्लुतम् अन्तरा समभिसृत्य रयेण कपिध्वजः । (१२।१)
viyati vegapariplutam antarā samabhisṛtya rayeṇa kapidhvajaḥ |
चरणयोश् चरणानमितक्षितिर् निजगृहे तिसृणां जयिनं पुराम् ॥ (१२।२)
caraṇayoś caraṇānamitakṣitir nijagṛhe tisṛṇāṃ jayinaṃ purām ||
विस्मितः सपदि तेन कर्मणा कर्मणां क्षयकरः परः पुमान् । (१३।१)
vismitaḥ sapadi tena karmaṇā karmaṇāṃ kṣayakaraḥ paraḥ pumān |
क्षेप्तुकामम् अवनौ तम् अक्लमं निष्पिपेष परिरभ्य वक्षसा ॥ (१३।२)
kṣeptukāmam avanau tam aklamaṃ niṣpipeṣa parirabhya vakṣasā ||
तपसा तथा न मुदम् अस्य ययौ भगवान् यथा विपुलसत्त्वतया । (१४।१)
tapasā tathā na mudam asya yayau bhagavān yathā vipulasattvatayā |
गुणसंहतेः समतिरिक्तम् अहो निजम् एव सत्त्वम् उपकारि सताम् ॥ (१४।२)
guṇasaṃhateḥ samatiriktam aho nijam eva sattvam upakāri satām ||
अथ हिमशुचिभस्मभूषितं शिरसि विराजितम् इन्दुलेखया । (१५।१)
atha himaśucibhasmabhūṣitaṃ śirasi virājitam indulekhayā |
स्ववपुर् अतिमनोहरं हरं दधतम् उदीक्ष्य ननाम पाण्डवः ॥ (१५।२)
svavapur atimanoharaṃ haraṃ dadhatam udīkṣya nanāma pāṇḍavaḥ ||
सहशरधि निजं तथा कार्मुकं वपुर् अतनु तथैव संवर्मितम् । (१६।१)
sahaśaradhi nijaṃ tathā kārmukaṃ vapur atanu tathaiva saṃvarmitam |
निहितम् अपि तथैव पश्यन्न् असिं वृषभगतिर् उपाययौ विस्मयम् ॥ (१६।२)
nihitam api tathaiva paśyann asiṃ vṛṣabhagatir upāyayau vismayam ||
सिषिचुर् अवनिम् अम्बुवाहाः शनैः सुरकुसुमम् इयाय चित्रं दिवः । (१७।१)
siṣicur avanim ambuvāhāḥ śanaiḥ surakusumam iyāya citraṃ divaḥ |
विमलरुचि भृशं नभो दुन्दुभेर् ध्वनिर् अखिलम् अनाहतस्यानशे ॥ (१७।२)
vimalaruci bhṛśaṃ nabho dundubher dhvanir akhilam anāhatasyānaśe ||
आसेदुषां गोत्रभिदो ऽनुवृत्त्या गोपायकानां भुवनत्रयस्य । (१८।१)
āseduṣāṃ gotrabhido 'nuvṛttyā gopāyakānāṃ bhuvanatrayasya |
रोचिष्णुरत्नावलिभिर् विमानैर् द्यौर् आचिता तारकितेव रेजे ॥ (१८।२)
rociṣṇuratnāvalibhir vimānair dyaur ācitā tārakiteva reje ||
हंसा बृहन्तः सुरसद्मवाहाः संह्रादिकण्ठाभरणाः पतन्तः । (१९।१)
haṃsā bṛhantaḥ surasadmavāhāḥ saṃhrādikaṇṭhābharaṇāḥ patantaḥ |
चक्रुः प्रयत्नेन विकीर्यमाणैर् व्योम्नः परिष्वङ्गम् इवाग्रपक्षैः ॥ (१९।२)
cakruḥ prayatnena vikīryamāṇair vyomnaḥ pariṣvaṅgam ivāgrapakṣaiḥ ||
मुदितमधुलिहो वितानीकृताः स्रज उपरि वितत्य सातानिकीः । (२०।१)
muditamadhuliho vitānīkṛtāḥ sraja upari vitatya sātānikīḥ |
जलद इव निषेदिवांसं वृषे मरुदुपसुखयांबभूवेश्वरम् ॥ (२०।२)
jalada iva niṣedivāṃsaṃ vṛṣe marudupasukhayāṃbabhūveśvaram ||
कृतधृति परिवन्दितेनोच्चकैर् गणपतिभिर् अभिन्नरोमोद्गमैः । (२१।१)
kṛtadhṛti parivanditenoccakair gaṇapatibhir abhinnaromodgamaiḥ |
तपसि कृतफले फलज्यायसी स्तुतिर् इति जगदे हरेः सूनुना ॥ (२१।२)
tapasi kṛtaphale phalajyāyasī stutir iti jagade hareḥ sūnunā ||
शरणं भवन्तम् अतिकारुणिकं भव भक्तिगम्यम् अधिगम्य जनाः । (२२।१)
śaraṇaṃ bhavantam atikāruṇikaṃ bhava bhaktigamyam adhigamya janāḥ |
जितमृत्यवो ऽजित भवन्ति भये ससुरासुरस्य जगतः शरणम् ॥ (२२।२)
jitamṛtyavo 'jita bhavanti bhaye sasurāsurasya jagataḥ śaraṇam ||
विपद् एति तावद् अवसादकरी न च कामसम्पद् अभिकामयते । (२३।१)
vipad eti tāvad avasādakarī na ca kāmasampad abhikāmayate |
न नमन्ति चैकपुरुषं पुरुषास् तव यावद् ईश न नतिः क्रियते ॥ (२३।२)
na namanti caikapuruṣaṃ puruṣās tava yāvad īśa na natiḥ kriyate ||
संसेवन्ते दानशीला विमुक्त्य सम्पश्यन्तो जन्मदुःखं पुमांसः । (२४।१)
saṃsevante dānaśīlā vimuktya sampaśyanto janmaduḥkhaṃ pumāṃsaḥ |
यन्निःसङ्गस् त्वं फलस्यानतेभ्यस् तत् कारुण्यं केवलं न स्वकार्यम् ॥ (२४।२)
yanniḥsaṅgas tvaṃ phalasyānatebhyas tat kāruṇyaṃ kevalaṃ na svakāryam ||
प्राप्यते यद् इह दूरम् अगत्वा यत् फलत्य् अपरलोकगताय । (२५।१)
prāpyate yad iha dūram agatvā yat phalaty aparalokagatāya |
तीर्थम् अस्ति न भवार्णवबाह्यं सार्वकामिकम् ऋते भवतस् तत् ॥ (२५।२)
tīrtham asti na bhavārṇavabāhyaṃ sārvakāmikam ṛte bhavatas tat ||
व्रजति शुचि पदं त्व् अति प्रीतिमान् प्रतिहतमतिर् एति घोरां गतिम् । (२६।१)
vrajati śuci padaṃ tv ati prītimān pratihatamatir eti ghorāṃ gatim |
इयम् अनघ निमित्तशक्तिः परा तव वरद न चित्तभेदः क्वचित् ॥ (२६।२)
iyam anagha nimittaśaktiḥ parā tava varada na cittabhedaḥ kvacit ||
दक्षिणां प्रणतदक्षिण मूर्तिं तत्त्वतः शिवकरीम् अविदित्वा । (२७।१)
dakṣiṇāṃ praṇatadakṣiṇa mūrtiṃ tattvataḥ śivakarīm aviditvā |
रागिणापि विहिता तव भक्त्या संस्मृतिर् भव भवत्य् अभवाय ॥ (२७।२)
rāgiṇāpi vihitā tava bhaktyā saṃsmṛtir bhava bhavaty abhavāya ||
दृष्ट्वा दृश्यान्य् आचरणीयानि विधाय प्रेक्षाकारी याति पदं मुक्तम् अपायैः । (२८।१)
dṛṣṭvā dṛśyāny ācaraṇīyāni vidhāya prekṣākārī yāti padaṃ muktam apāyaiḥ |
सम्यग्दृष्टिस् तस्य परं पश्यति यस् त्वां यश् चोपास्ति साधु विधेयं स विधत्ते ॥ (२८।२)
samyagdṛṣṭis tasya paraṃ paśyati yas tvāṃ yaś copāsti sādhu vidheyaṃ sa vidhatte ||
युक्ताः स्वशक्त्या मुनयः प्रजानां हितोपदेशैर् उपकारवन्तः । (२९।१)
yuktāḥ svaśaktyā munayaḥ prajānāṃ hitopadeśair upakāravantaḥ |
समुच्छिनत्सि त्वम् अचिन्त्यधामा कर्माण्य् उपेतस्य दुरुत्तराणि ॥ (२९।२)
samucchinatsi tvam acintyadhāmā karmāṇy upetasya duruttarāṇi ||
संनिबद्धम् अपहर्तुम् अहार्यं भूरि दुर्गतिभयं भुवनानाम् । (३०।१)
saṃnibaddham apahartum ahāryaṃ bhūri durgatibhayaṃ bhuvanānām |
अद्भुताकृतिम् इमाम् अतिमायस् त्वं बिभर्षि करुणामय मायाम् ॥ (३०।२)
adbhutākṛtim imām atimāyas tvaṃ bibharṣi karuṇāmaya māyām ||
न रागि चेतः परमा विलासिता वधूः शरीरे ऽस्ति न चास्ति मन्मथः । (३१।१)
na rāgi cetaḥ paramā vilāsitā vadhūḥ śarīre 'sti na cāsti manmathaḥ |
नमस्क्रिया चोषसि दातुर् इत्य् अहो निसर्गदुर्बोधम् इदं तवेहितम् ॥ (३१।२)
namaskriyā coṣasi dātur ity aho nisargadurbodham idaṃ tavehitam ||
तवोत्तरीयं करिचर्म साङ्गजं ज्वलन्मणिः सारशनं महानहिः । (३२।१)
tavottarīyaṃ karicarma sāṅgajaṃ jvalanmaṇiḥ sāraśanaṃ mahānahiḥ |
स्रग् आस्यपङ्क्तिः शवभस्म चन्दनं कला हिमांशोश् च समं चकासति ॥ (३२।२)
srag āsyapaṅktiḥ śavabhasma candanaṃ kalā himāṃśoś ca samaṃ cakāsati ||
अविग्रहस्याप्य् अतुलेन हेतुना समेतभिन्नद्वयमूर्ति तिष्ठतः । (३३।१)
avigrahasyāpy atulena hetunā sametabhinnadvayamūrti tiṣṭhataḥ |
तवैव नान्यस्य जगत्सु दृश्यते विरुद्धवेषाभरणस्य कान्तता ॥ (३३।२)
tavaiva nānyasya jagatsu dṛśyate viruddhaveṣābharaṇasya kāntatā ||
आत्मलाभपरिणामनिरोधैर् भूतसंघ इव न त्वम् उपेतः । (३४।१)
ātmalābhapariṇāmanirodhair bhūtasaṃgha iva na tvam upetaḥ |
तेन सर्वभुवनातिग लोके नोपमानम् असि नाप्य् उपमेयः ॥ (३४।२)
tena sarvabhuvanātiga loke nopamānam asi nāpy upameyaḥ ||
त्वम् अन्तकः स्थावरजङ्गमानां त्वया जगत् प्राणिति देव विश्वम् । (३५।१)
tvam antakaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ tvayā jagat prāṇiti deva viśvam |
त्वं योगिनां हेतुफले रुणत्सि त्वं कारणं कारणकारणानाम् ॥ (३५।२)
tvaṃ yogināṃ hetuphale ruṇatsi tvaṃ kāraṇaṃ kāraṇakāraṇānām ||
रक्षोभिः सुरमनुजैर् दितेः सुतैर् वा यल् लोकेष्व् अविकलम् आप्तम् आधिपत्यम् । (३६।१)
rakṣobhiḥ suramanujair diteḥ sutair vā yal lokeṣv avikalam āptam ādhipatyam |
पाविन्याः शरणगतार्तिहारिणे तन् माहात्म्यं भव भवते नमस्क्रियायाः ॥ (३६।२)
pāvinyāḥ śaraṇagatārtihāriṇe tan māhātmyaṃ bhava bhavate namaskriyāyāḥ ||
तरसा भुवनानि यो बिभर्ति ध्वनति ब्रह्म यतः परं पवित्रम् । (३७।१)
tarasā bhuvanāni yo bibharti dhvanati brahma yataḥ paraṃ pavitram |
परितो दुरितानि यः पुनीते शिव तस्मै पवनातने नमस् ते ॥ (३७।२)
parito duritāni yaḥ punīte śiva tasmai pavanātane namas te ||
भवतः स्मरतां सदासने जयिनि ब्रह्ममये निषेदुषाम् । (३८।१)
bhavataḥ smaratāṃ sadāsane jayini brahmamaye niṣeduṣām |
दहते भवबीजसंततिं शिखिने ऽनेकशिखाय ते नमः ॥ (३८।२)
dahate bhavabījasaṃtatiṃ śikhine 'nekaśikhāya te namaḥ ||
आबाधामरणभयार्चिषा चिराय प्लुष्टेभ्यो भव महता भवानलेन । (३९।१)
ābādhāmaraṇabhayārciṣā cirāya pluṣṭebhyo bhava mahatā bhavānalena |
निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते बीजानां प्रभव नमो ऽस्तु जीवनाय ॥ (३९।२)
nirvāṇaṃ samupagamena yacchate te bījānāṃ prabhava namo 'stu jīvanāya ||
यः सर्वेषाम् आवरीता वरीयान् सर्वैर् भावैर् नावृतो ऽनादिनिष्ठः । (४०।१)
yaḥ sarveṣām āvarītā varīyān sarvair bhāvair nāvṛto 'nādiniṣṭhaḥ |
मार्गातीतायेन्द्रियाणां नमस् ते ऽविज्ञेयाय व्योमरूपाय तस्मै ॥ (४०।२)
mārgātītāyendriyāṇāṃ namas te 'vijñeyāya vyomarūpāya tasmai ||
अणीयसे विश्वविधारिणे नमो नमो ऽन्तिकस्थाय नमो दवीयसे । (४१।१)
aṇīyase viśvavidhāriṇe namo namo 'ntikasthāya namo davīyase |
अतीत्य वाचां मनसां च गोचरं स्थिताय ते तत्पतये नमो नमः ॥ (४१।२)
atītya vācāṃ manasāṃ ca gocaraṃ sthitāya te tatpataye namo namaḥ ||
असंविदानस्य ममेश संविदां तितिक्षितुं दुश्चरितं त्वम् अर्हसि । (४२।१)
asaṃvidānasya mameśa saṃvidāṃ titikṣituṃ duścaritaṃ tvam arhasi |
विरोध्य मोहात् पुनर् अभ्युपेयुषां गतिर् भवान् एव दुरात्मनापि ॥ (४२।२)
virodhya mohāt punar abhyupeyuṣāṃ gatir bhavān eva durātmanāpi ||
आस्तिक्यशुद्धम् अवतः प्रियधर्म धर्मं धर्मात्मजस्य विहितागसि शत्रुवर्गे । (४३।१)
āstikyaśuddham avataḥ priyadharma dharmaṃ dharmātmajasya vihitāgasi śatruvarge |
सम्प्राप्नुयां विजयम् ईश यया समृद्ध्या तां भूतनाथ विभुतां वितराहवेषु ॥ (४३।२)
samprāpnuyāṃ vijayam īśa yayā samṛddhyā tāṃ bhūtanātha vibhutāṃ vitarāhaveṣu ||
इति निगदितवन्तं सूनुम् उच्चैर् मघोनः प्रणतशिरसम् ईशः सादरं सान्त्वयित्वा । (४४।१)
iti nigaditavantaṃ sūnum uccair maghonaḥ praṇataśirasam īśaḥ sādaraṃ sāntvayitvā |
ज्वलदनलपरीतं रौद्रम् अस्त्रं दधानं धनुरुपपदम् अस्मै वेदम् अभ्यादिदेश ॥ (४४।२)
jvaladanalaparītaṃ raudram astraṃ dadhānaṃ dhanurupapadam asmai vedam abhyādideśa ||
स पिङ्गाक्षः श्रीमान् भुवनमहनीयेन महसा तनुं भीमां बिभ्रत् त्रिगुणपरिवारप्रहरणः । (४५।१)
sa piṅgākṣaḥ śrīmān bhuvanamahanīyena mahasā tanuṃ bhīmāṃ bibhrat triguṇaparivārapraharaṇaḥ |
परीत्येशानं त्रिः स्तुतिभिर् उपगीतः सुरगणैः सुतं पाण्डोर् वीरं जलदम् इव भास्वान् अभिययौ ॥ (४५।२)
parītyeśānaṃ triḥ stutibhir upagītaḥ suragaṇaiḥ sutaṃ pāṇḍor vīraṃ jaladam iva bhāsvān abhiyayau ||
अथ शशधरमौलेर् अभ्यनुज्ञाम् अवाप्य त्रिदशपतिपुरोगाः पूर्णकामाय तस्मै । (४६।१)
atha śaśadharamauler abhyanujñām avāpya tridaśapatipurogāḥ pūrṇakāmāya tasmai |
अवितथफलम् आशिर्वादम् आरोपयन्तो विजयि विविधम् अस्त्रं लोकपाला वितेरुः ॥ (४६।२)
avitathaphalam āśirvādam āropayanto vijayi vividham astraṃ lokapālā viteruḥ ||
असंहार्योत्साहं जयिनम् उदयं प्राप्य तरसा धुरं गुर्वीं वोढुं स्थितम् अनवसादाय जगतः । (४७।१)
asaṃhāryotsāhaṃ jayinam udayaṃ prāpya tarasā dhuraṃ gurvīṃ voḍhuṃ sthitam anavasādāya jagataḥ |
स्वधाम्ना लोकानां तम् उपरि कृतस्थानम् अमरास् तपोलक्ष्म्या दीप्तं दिनकृतम् इवोच्चैर् उपजगुः ॥ (४७।२)
svadhāmnā lokānāṃ tam upari kṛtasthānam amarās tapolakṣmyā dīptaṃ dinakṛtam ivoccair upajaguḥ ||
व्रज जय रिपुलोकं पादपद्मानतः सन् गदित इति शिवेन श्लाघितो देवसंघैः । (४८।१)
vraja jaya ripulokaṃ pādapadmānataḥ san gadita iti śivena ślāghito devasaṃghaiḥ |
निजगृहम् अथ गत्वा सादरं पाण्डुपुत्रो धृतगुरुजयलक्ष्मीर् धर्मसूनुं ननाम ॥ (४८।२)
nijagṛham atha gatvā sādaraṃ pāṇḍuputro dhṛtagurujayalakṣmīr dharmasūnuṃ nanāma ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.