Kir, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः स कूजत्कलहंसमेखलां सपाकसस्याहितपाण्डुतागुणाम् । (१।१)
tataḥ sa kūjatkalahaṃsamekhalāṃ sapākasasyāhitapāṇḍutāguṇām |
उपाससादोपजनं जनप्रियः प्रियाम् इवासादितयौवनां भुवम् ॥ (१।२)
upāsasādopajanaṃ janapriyaḥ priyām ivāsāditayauvanāṃ bhuvam ||
विनम्रशालिप्रसवौघशालिनीर् अपेतपङ्काः ससरोरुहाम्भसः । (२।१)
vinamraśāliprasavaughaśālinīr apetapaṅkāḥ sasaroruhāmbhasaḥ |
ननन्द पश्यन्न् उपसीम स स्थलीर् उपायनीभूतशरद्गुणश्रियः ॥ (२।२)
nananda paśyann upasīma sa sthalīr upāyanībhūtaśaradguṇaśriyaḥ ||
निरीक्ष्यमाणा इव विस्मयाकुलैः पयोभिर् उन्मीलितपद्मलोचनैः । (३।१)
nirīkṣyamāṇā iva vismayākulaiḥ payobhir unmīlitapadmalocanaiḥ |
हृतप्रियादृष्टिविलासविभ्रमा मनो ऽस्य जह्रुः शफरीविवृत्तयः ॥ (३।२)
hṛtapriyādṛṣṭivilāsavibhramā mano 'sya jahruḥ śapharīvivṛttayaḥ ||
तुतोष पश्यन् कलमस्य स अधिकं सवारिजे वारिणि रामणीयकम् । (४।१)
tutoṣa paśyan kalamasya sa adhikaṃ savārije vāriṇi rāmaṇīyakam |
सुदुर्लभे नार्हति को ऽभिनन्दितुं प्रकर्षलक्ष्मीम् अनुरूपसंगमे ॥ (४।२)
sudurlabhe nārhati ko 'bhinandituṃ prakarṣalakṣmīm anurūpasaṃgame ||
नुनोद तस्य स्थलपद्मिनीगतं वितर्कम् आविष्कृतफेनसंतति । (५।१)
nunoda tasya sthalapadminīgataṃ vitarkam āviṣkṛtaphenasaṃtati |
अवाप्तकिञ्जल्कविभेदम् उच्चकैर् विवृत्तपाठीनपराहतं पयः ॥ (५।२)
avāptakiñjalkavibhedam uccakair vivṛttapāṭhīnaparāhataṃ payaḥ ||
कृतोर्मिरेखं शिथिलत्वम् आयता शनैः शनैः शान्तरयेण वारिणा । (६।१)
kṛtormirekhaṃ śithilatvam āyatā śanaiḥ śanaiḥ śāntarayeṇa vāriṇā |
निरीक्ष्य रेमे स समुद्रयोषितां तरङ्गितक्षौमविपाण्डु सैकतम् ॥ (६।२)
nirīkṣya reme sa samudrayoṣitāṃ taraṅgitakṣaumavipāṇḍu saikatam ||
मनोरमं प्रापितम् अन्तरं भ्रुवोर् अलंकृतं केसररेणुणाणुना । (७।१)
manoramaṃ prāpitam antaraṃ bhruvor alaṃkṛtaṃ kesarareṇuṇāṇunā |
अलक्तताम्राधरपल्लवश्रिया समानयन्तीम् इव बन्धुजीवकम् ॥ (७।२)
alaktatāmrādharapallavaśriyā samānayantīm iva bandhujīvakam ||
नवातपालोहितम् आहितं मुहुर् महानिवेशौ परितः पयोधरौ । (८।१)
navātapālohitam āhitaṃ muhur mahāniveśau paritaḥ payodharau |
चकासयन्तीम् अरविन्दजं रजः परिश्रमाम्भःपुलकेन सर्पता ॥ (८।२)
cakāsayantīm aravindajaṃ rajaḥ pariśramāmbhaḥpulakena sarpatā ||
कपोलसंश्लेषि विलोचनत्विषा विभूषयन्तीम् अवतंसकोत्पलम् । (९।१)
kapolasaṃśleṣi vilocanatviṣā vibhūṣayantīm avataṃsakotpalam |
सुतेन पाण्डोः कलमस्य गोपिकां निरीक्ष्य मेने शरदः कृतार्थता ॥ (९।२)
sutena pāṇḍoḥ kalamasya gopikāṃ nirīkṣya mene śaradaḥ kṛtārthatā ||
उपारताः पश्चिमरात्रिगोचराद् अपारयन्तः पतितुं जवेन गाम् । (१०।१)
upāratāḥ paścimarātrigocarād apārayantaḥ patituṃ javena gām |
तम् उत्सुकाश् चक्रुर् अवेक्षणोत्सुकं गवां गणाः प्रस्नुतपीवरौधरसः ॥ (१०।२)
tam utsukāś cakrur avekṣaṇotsukaṃ gavāṃ gaṇāḥ prasnutapīvaraudharasaḥ ||
परीतम् उक्षावजये जयश्रिया नदन्तम् उच्चैः क्षतसिन्धुरोधसम् । (११।१)
parītam ukṣāvajaye jayaśriyā nadantam uccaiḥ kṣatasindhurodhasam |
ददर्श पुष्टिं दधतं स शारदीं सविग्रहं दर्पम् इवाधिपं गवाम् ॥ (११।२)
dadarśa puṣṭiṃ dadhataṃ sa śāradīṃ savigrahaṃ darpam ivādhipaṃ gavām ||
विमुच्यमानैर् अपि तस्य मन्थरं गवां हिमानीविशदैः कदम्बकैः । (१२।१)
vimucyamānair api tasya mantharaṃ gavāṃ himānīviśadaiḥ kadambakaiḥ |
शरन्नदीनां पुलिनैः कुतूहलं गलद्दुकूलैर् जघनैर् इवादधे ॥ (१२।२)
śarannadīnāṃ pulinaiḥ kutūhalaṃ galaddukūlair jaghanair ivādadhe ||
गतान् पशूनां सहजन्मबन्धुतां गृहाश्रयं प्रेम वनेषु बिभ्रतः । (१३।१)
gatān paśūnāṃ sahajanmabandhutāṃ gṛhāśrayaṃ prema vaneṣu bibhrataḥ |
ददर्श गोपान् उपधेनु पाण्डवः कृतानुकारान् इव गोभिर् आर्जवे ॥ (१३।२)
dadarśa gopān upadhenu pāṇḍavaḥ kṛtānukārān iva gobhir ārjave ||
परिभ्रमन् मूर्धजषट्पदाकुलैः स्मितोदयादर्शितदन्तकेसरैः । (१४।१)
paribhraman mūrdhajaṣaṭpadākulaiḥ smitodayādarśitadantakesaraiḥ |
मुखैश् चलत्कुण्डलरश्मिरञ्जितैर् नवातपामृष्टसरोजचारुभिः ॥ (१४।२)
mukhaiś calatkuṇḍalaraśmirañjitair navātapāmṛṣṭasarojacārubhiḥ ||
निबद्धनिःश्वासविकम्पिताधरा लता इव प्रस्फुरितैकपल्लवाः । (१५।१)
nibaddhaniḥśvāsavikampitādharā latā iva prasphuritaikapallavāḥ |
व्यपोढपार्श्वैर् अपवर्तितत्रिका विकर्षणैः पाणिविहारहारिभिः ॥ (१५।२)
vyapoḍhapārśvair apavartitatrikā vikarṣaṇaiḥ pāṇivihārahāribhiḥ ||
व्रजाजिरेष्व् अम्बुदनादशङ्किनीः शिखण्डिनाम् उन्मदयत्सु योषितः । (१६।१)
vrajājireṣv ambudanādaśaṅkinīḥ śikhaṇḍinām unmadayatsu yoṣitaḥ |
मुहुः प्रणुन्नेषु मथां विवर्तनैर् नदत्सु कुम्भेषु मृदङ्गमन्थरम् ॥ (१६।२)
muhuḥ praṇunneṣu mathāṃ vivartanair nadatsu kumbheṣu mṛdaṅgamantharam ||
स मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः । (१७।१)
sa mantharāvalgitapīvarastanīḥ pariśramaklāntavilocanotpalāḥ |
निरीक्षितुं नोपरराम बल्लवीर् अभिप्रनृत्ता इव वारयोषितः ॥ (१७।२)
nirīkṣituṃ nopararāma ballavīr abhipranṛttā iva vārayoṣitaḥ ||
पपात पूर्वां जहतो विजिह्मतां वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः । (१८।१)
papāta pūrvāṃ jahato vijihmatāṃ vṛṣopabhuktāntikasasyasampadaḥ |
रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमान् प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान् पथः ॥ (१८।२)
rathāṅgasīmantitasāndrakardamān prasaktasampātapṛthakkṛtān pathaḥ ||
जनैर् उपग्रामम् अनिन्द्यकर्मभिर् विविक्तभावेङ्गितभूषणैर् वृताः । (१९।१)
janair upagrāmam anindyakarmabhir viviktabhāveṅgitabhūṣaṇair vṛtāḥ |
भृशं ददर्शाश्रममण्डपोपमाः सपुष्पहासाः स निवेशवीरुधः ॥ (१९।२)
bhṛśaṃ dadarśāśramamaṇḍapopamāḥ sapuṣpahāsāḥ sa niveśavīrudhaḥ ||
ततः स सम्प्रेक्ष्य शरद्गुणश्रियं शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् । (२०।१)
tataḥ sa samprekṣya śaradguṇaśriyaṃ śaradguṇālokanalolacakṣuṣam |
उवाच यक्षस् तम् अचोदितो ऽपि गां न हीङ्गितज्ञो ऽवसरे ऽवसीदति ॥ (२०।२)
uvāca yakṣas tam acodito 'pi gāṃ na hīṅgitajño 'vasare 'vasīdati ||
इयं शिवाया नियतेर् इवायतिः कृतार्थयन्ती जगतः फलैः क्रियाः । (२१।१)
iyaṃ śivāyā niyater ivāyatiḥ kṛtārthayantī jagataḥ phalaiḥ kriyāḥ |
जयश्रियं पार्थ पृथूकरोतु ते शरत् प्रसन्नाम्बुर् अनम्बुवारिदा ॥ (२१।२)
jayaśriyaṃ pārtha pṛthūkarotu te śarat prasannāmbur anambuvāridā ||
उपैति सस्यं परिणामरम्यता नदीर् अनौद्धत्यम् अपङ्कता महीम् । (२२।१)
upaiti sasyaṃ pariṇāmaramyatā nadīr anauddhatyam apaṅkatā mahīm |
नवैर् गुणैः सम्प्रति संस्तवस्थिरं तिरोहितं प्रेम घनागमश्रियः ॥ (२२।२)
navair guṇaiḥ samprati saṃstavasthiraṃ tirohitaṃ prema ghanāgamaśriyaḥ ||
पतन्ति नास्मिन् विशदाः पतत्रिणो धृतेन्द्रचापा न पयोदपङ्क्तयः । (२३।१)
patanti nāsmin viśadāḥ patatriṇo dhṛtendracāpā na payodapaṅktayaḥ |
तथापि पुष्णाति नभः श्रियं परां न रम्यम् आहार्यम् अपेक्षते गुणम् ॥ (२३।२)
tathāpi puṣṇāti nabhaḥ śriyaṃ parāṃ na ramyam āhāryam apekṣate guṇam ||
विपाण्डुभिर् ग्लानतया पयोधरैश् च्युताचिराभागुणहेमदामभिः । (२४।१)
vipāṇḍubhir glānatayā payodharaiś cyutācirābhāguṇahemadāmabhiḥ |
इयं कदम्बानिलभर्तुर् अत्यये न दिग्वधूनां कृशता न राजते ॥ (२४।२)
iyaṃ kadambānilabhartur atyaye na digvadhūnāṃ kṛśatā na rājate ||
विहाय वाञ्छाम् उदिते मदात्ययाद् अरक्तकण्ठस्य रुते शिखण्डिनः । (२५।१)
vihāya vāñchām udite madātyayād araktakaṇṭhasya rute śikhaṇḍinaḥ |
श्रुतिः श्रयत्य् उन्मदहंसनिःस्वनं गुणाः प्रियत्वे ऽधिकृता न संस्तवः ॥ (२५।२)
śrutiḥ śrayaty unmadahaṃsaniḥsvanaṃ guṇāḥ priyatve 'dhikṛtā na saṃstavaḥ ||
अमी पृथुस्तम्बभृतः पिशङ्गतां गता विपाकेन फलस्य शालयः । (२६।१)
amī pṛthustambabhṛtaḥ piśaṅgatāṃ gatā vipākena phalasya śālayaḥ |
विकासि वप्राम्भसि गन्धसूचितं नमन्ति निघ्रातुम् इवासितोत्पलम् ॥ (२६।२)
vikāsi vaprāmbhasi gandhasūcitaṃ namanti nighrātum ivāsitotpalam ||
मृणालिनीनाम् अनुरञ्जितं त्विषा विभिन्नम् अम्भोजपलाशशोभया । (२७।१)
mṛṇālinīnām anurañjitaṃ tviṣā vibhinnam ambhojapalāśaśobhayā |
पयः स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितं द्रुतं धनुष्खण्डम् इवाहिविद्विषः ॥ (२७।२)
payaḥ sphuracchāliśikhāpiśaṅgitaṃ drutaṃ dhanuṣkhaṇḍam ivāhividviṣaḥ ||
विपाण्डु संव्यानम् इवानिलोद्धतं निरुन्धतीः सप्तपलाशजं रजः । (२८।१)
vipāṇḍu saṃvyānam ivāniloddhataṃ nirundhatīḥ saptapalāśajaṃ rajaḥ |
अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः सपुष्पहासा वनराजियोषितः ॥ (२८।२)
anāvilonmīlitabāṇacakṣuṣaḥ sapuṣpahāsā vanarājiyoṣitaḥ ||
अदीपितं वैद्युतजातवेदसा सिताम्बुदच्छेदतिरोहितातपम् । (२९।१)
adīpitaṃ vaidyutajātavedasā sitāmbudacchedatirohitātapam |
ततान्तरं सान्तरवारिशीकरैः शिवं नभोवर्त्म सरोजवायुभिः ॥ (२९।२)
tatāntaraṃ sāntaravāriśīkaraiḥ śivaṃ nabhovartma sarojavāyubhiḥ ||
सितच्छदानाम् अपदिश्य धावतां रुतैर् अमीषां ग्रथिताः पतत्रिणाम् । (३०।१)
sitacchadānām apadiśya dhāvatāṃ rutair amīṣāṃ grathitāḥ patatriṇām |
प्रकुर्वते वारिदरोधनिर्गताः परस्परालापम् इवामला दिशः ॥ (३०।२)
prakurvate vāridarodhanirgatāḥ parasparālāpam ivāmalā diśaḥ ||
विहारभूमेर् अभिघोषम् उत्सुकाः शरीरजेभ्यश् च्युतयूथपङ्क्तयः । (३१।१)
vihārabhūmer abhighoṣam utsukāḥ śarīrajebhyaś cyutayūthapaṅktayaḥ |
असक्तम् ऊधांसि पयः क्षरन्त्य् अमूर् उपायनानीव नयन्ति धेनवः ॥ (३१।२)
asaktam ūdhāṃsi payaḥ kṣaranty amūr upāyanānīva nayanti dhenavaḥ ||
जगत्प्रसूतिर् जगदेकपावनी व्रजोपकण्ठं तनयैर् उपेयुषी । (३२।१)
jagatprasūtir jagadekapāvanī vrajopakaṇṭhaṃ tanayair upeyuṣī |
द्युतिं समग्रां समितिर् गवाम् असाव् उपैति मन्त्रैर् इव संहिताहुतिः ॥ (३२।२)
dyutiṃ samagrāṃ samitir gavām asāv upaiti mantrair iva saṃhitāhutiḥ ||
कृतावधानं जितबर्हिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनिःस्वने । (३३।१)
kṛtāvadhānaṃ jitabarhiṇadhvanau suraktagopījanagītaniḥsvane |
इदं जिघत्साम् अपहाय भूयसीं न सस्यम् अभ्येति मृगीकदम्बकम् ॥ (३३।२)
idaṃ jighatsām apahāya bhūyasīṃ na sasyam abhyeti mṛgīkadambakam ||
असाव् अनास्थापरयावधीरितः सरोरुहिण्या शिरसा नमन्न् अपि । (३४।१)
asāv anāsthāparayāvadhīritaḥ saroruhiṇyā śirasā namann api |
उपैति शुष्यन् कलमः सहाम्भसा मनोभुवा तप्त इवाभिपाण्डुताम् ॥ (३४।२)
upaiti śuṣyan kalamaḥ sahāmbhasā manobhuvā tapta ivābhipāṇḍutām ||
अमी समुद्धूतसरोजरेणुना हृता हृतासारकणेन वायुना । (३५।१)
amī samuddhūtasarojareṇunā hṛtā hṛtāsārakaṇena vāyunā |
उपागमे दुश्चरिता इवापदां गतिं न निश्चेतुम् अलं शिलीमुखाः ॥ (३५।२)
upāgame duścaritā ivāpadāṃ gatiṃ na niścetum alaṃ śilīmukhāḥ ||
मुखैर् असौ विद्रुमभङ्गलोहितैः शिखाः पिशङ्गीः कलमस्य बिभ्रती । (३६।१)
mukhair asau vidrumabhaṅgalohitaiḥ śikhāḥ piśaṅgīḥ kalamasya bibhratī |
शुकावलिर् व्यक्तशिरीषकोमला धनुःश्रियं गोत्रभिदो ऽनुगच्छति ॥ (३६।२)
śukāvalir vyaktaśirīṣakomalā dhanuḥśriyaṃ gotrabhido 'nugacchati ||
इति कथयति तत्र नातिदूराद् अथ ददृशे पिहितोष्णरश्मिबिम्बः । (३७।१)
iti kathayati tatra nātidūrād atha dadṛśe pihitoṣṇaraśmibimbaḥ |
विगलितजलभारशुक्लभासां निचय इवाम्बुमुचां नगाधिराजः ॥ (३७।२)
vigalitajalabhāraśuklabhāsāṃ nicaya ivāmbumucāṃ nagādhirājaḥ ||
तम् अतनुवनराजिश्यामितोपत्यकान्तं नगम् उपरि हिमानीगौरम् आसद्य जिष्णुः । (३८।१)
tam atanuvanarājiśyāmitopatyakāntaṃ nagam upari himānīgauram āsadya jiṣṇuḥ |
व्यपगतमदरागस्यानुसस्मार लक्ष्मीम् असितम् अधरवासो बिभ्रतः सीरपाणेः ॥ (३८।२)
vyapagatamadarāgasyānusasmāra lakṣmīm asitam adharavāso bibhrataḥ sīrapāṇeḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.