रसहृदयतन्त्रRasahṛdayatantra

RHT, 1

1 of 19 · 68 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

जयति स दैन्यगदाकुलम् अखिलम् इदं पश्यतो जगद् यस्य । (१।१)

jayati sa dainyagadākulam akhilam idaṃ paśyato jagad yasya |

1.2१.२

हृदयस्थैव गलित्वा जाता रसरूपिणी करुणा ॥ (१।२)

hṛdayasthaiva galitvā jātā rasarūpiṇī karuṇā ||

2.1२.१

पीताम्बरोऽथ बलिजिन्नागक्षयबहलरागगरुडचरः । (२।१)

pītāmbaro'tha balijinnāgakṣayabahalarāgagaruḍacaraḥ |

2.2२.२

जयति स हरिरिव हरजो विदलितभवदैन्यदुःखभरः ॥ (२।२)

jayati sa haririva harajo vidalitabhavadainyaduḥkhabharaḥ ||

3.1३.१

मूर्छित्वा हरति रुजं बन्धनमनुभूय मुक्तिदो भवति । (३।१)

mūrchitvā harati rujaṃ bandhanamanubhūya muktido bhavati |

3.2३.२

अमरीकरोति सुमृतः को ऽन्यः करुणाकरः सूतात् ॥ (३।२)

amarīkaroti sumṛtaḥ ko 'nyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt ||

4.1४.१

सुरगुरुगोद्विजहिंसापापकलापोद्भवं किलासाध्यम् । (४।१)

suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam |

4.2४.२

तदपि च शमयति यस्मात् को ऽन्यस् तस्मात् पवित्रतरः ॥ (४।२)

tadapi ca śamayati yasmāt ko 'nyas tasmāt pavitrataraḥ ||

5.1५.१

तस्य स्वयं हि स्फुरति प्रादुर्भावः स शांकरः को ऽपि । (५।१)

tasya svayaṃ hi sphurati prādurbhāvaḥ sa śāṃkaraḥ ko 'pi |

5.2५.२

कथमन्यथा हि शमयति विलसन्मात्राच्च पापरुजम् ॥ (५।२)

kathamanyathā hi śamayati vilasanmātrācca pāparujam ||

6.1६.१

रसबन्धश्च स धन्यः प्रारम्भे यस्य सततमिव करुणा । (६।१)

rasabandhaśca sa dhanyaḥ prārambhe yasya satatamiva karuṇā |

6.2६.२

सिद्धे रसे करिष्ये महीमहं निर्जरामरणम् ॥ (६।२)

siddhe rase kariṣye mahīmahaṃ nirjarāmaraṇam ||

7.1७.१

ये चात्यक्तशरीरा हरगौरीसृष्टिजां तनुं प्राप्ताः । (७।१)

ye cātyaktaśarīrā haragaurīsṛṣṭijāṃ tanuṃ prāptāḥ |

7.2७.२

वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्रगणाः किंकरा येषाम् ॥ (७।२)

vandyāste rasasiddhā mantragaṇāḥ kiṃkarā yeṣām ||

8.1८.१

सुकृतफलं तावदिदं सुकुले यज्जन्म धीश्च तत्रापि । (८।१)

sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīśca tatrāpi |

8.2८.२

सापि च सकलमहीतलतुलनफला भूतलं च सुविधेयम् ॥ (८।२)

sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam ||

9.1९.१

भूतलविधेयतायाः फलमर्थास्ते च विविधभोगफलाः । (९।१)

bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ |

9.2९.२

भोगाः सन्ति शरीरे तदनित्यमहो वृथा सकलम् ॥ (९।२)

bhogāḥ santi śarīre tadanityamaho vṛthā sakalam ||

10.1१०.१

इति धनशरीरभोगान् मत्वानित्यान् सदैव यतनीयम् । (१०।१)

iti dhanaśarīrabhogān matvānityān sadaiva yatanīyam |

10.2१०.२

मुक्तौ सा च ज्ञानात् तच्चाभ्यासात् स च स्थिरे देहे ॥ (१०।२)

muktau sā ca jñānāt taccābhyāsāt sa ca sthire dehe ||

11.1११.१

तत्स्थैर्यं न समर्थं रसायनं किमपि मूललोहादि । (११।१)

tatsthairyaṃ na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi |

11.2११.२

स्वयमस्थिरस्वभावं दाह्यं क्लेद्यं च शोष्यं च ॥ (११।२)

svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca ||

12.1१२.१

औड़्ल्￶सुन्ग् प्ड़्लन्ज़ेन् -> अमरत्वकाष्ठौषध्यो नागे नागं वङ्गे वङ्गमपि लीयते शुल्वे । (१२।१)

Aufl￶sung Pflanzen -> amaratvakāṣṭhauṣadhyo nāge nāgaṃ vaṅge vaṅgamapi līyate śulve |

12.2१२.२

शुल्वं तारे तारं कनके कनकं च लीयते सूते ॥ (१२।२)

śulvaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte ||

13.1१३.१

परमात्मनीव नियतं लयो यत्र सर्वसत्त्वानाम् । (१३।१)

paramātmanīva niyataṃ layo yatra sarvasattvānām |

13.2१३.२

एकोऽसौ रसराजः शरीरमजरामरं कुरुते ॥ (१३।२)

eko'sau rasarājaḥ śarīramajarāmaraṃ kurute ||

14.1१४.१

अमृतत्वं हि भजन्ते हरमूर्तौ योगिनो यथा लीनाः । (१४।१)

amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ |

14.2१४.२

तद्वत्कवलितगगने रसराजे हेमलोहाद्याः ॥ (१४।२)

tadvatkavalitagagane rasarāje hemalohādyāḥ ||

15.1१५.१

स्थिरदेहोऽभ्यासवशात्प्राप्य ज्ञानं गुणाष्टकोपेतम् । (१५।१)

sthiradeho'bhyāsavaśātprāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam |

15.2१५.२

प्राप्नोति ब्रह्मपदं न पुनर्भवावासदुःखेन ॥ (१५।२)

prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavāvāsaduḥkhena ||

16.1१६.१

एकांशेन जगन्ति च विष्टभ्यावस्थितं परं ज्योतिः । (१६।१)

ekāṃśena jaganti ca viṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ |

16.2१६.२

पादैस्त्रिभिस्तदमृतं सुलभं न विरक्तिमात्रेण ॥ (१६।२)

pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa ||

17.1१७.१

न हि देहेन कथंचिद् व्याधिजरामरणदुःखविधुरेण । (१७।१)

na hi dehena kathaṃcid vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa |

17.2१७.२

क्षणभङ्गुरेण सूक्ष्मं तद्ब्रह्मोपासितुं शक्यम् ॥ (१७।२)

kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam ||

18.1१८.१

नामापि योगसिद्धेः को गृह्णीयाद्विना शरीरेण । (१८।१)

nāmāpi yogasiddheḥ ko gṛhṇīyādvinā śarīreṇa |

18.2१८.२

यद्योगगम्यममलं मनसोऽपि न गोचरं तत्त्वम् ॥ (१८।२)

yadyogagamyamamalaṃ manaso'pi na gocaraṃ tattvam ||

19.1१९.१

यज्ञाद्दानात्तपसो वेदाध्ययनाद्दमात्सदाचारात् । (१९।१)

yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt |

19.2१९.२

अत्यन्तं श्रेयः किल योगवशादात्मसंवित्तिः ॥ (१९।२)

atyantaṃ śreyaḥ kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ ||

20.1२०.१

गलितानल्पविकल्पसर्वार्थविवर्जितश् चिदानन्दः । (२०।१)

galitānalpavikalpasarvārthavivarjitaś cidānandaḥ |

20.2२०.२

स्फुरितोऽप्यस्फुरिततनोः करोति किं जन्तुवर्गस्य ॥ (२०।२)

sphurito'pyasphuritatanoḥ karoti kiṃ jantuvargasya ||

21.1२१.१

भ्रूयुगमध्यगतं यच्छिखिविद्युन्निर्मलं जगद्भासि । (२१।१)

bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyunnirmalaṃ jagadbhāsi |

21.2२१.२

केषांचित् पुण्यकृताम् उन्मीलति चिन्मयं ज्योतिः ॥ (२१।२)

keṣāṃcit puṇyakṛtām unmīlati cinmayaṃ jyotiḥ ||

22.1२२.१

परमानन्दैकमयं परमं ज्योतिःस्वभावमविकल्पम् । (२२।१)

paramānandaikamayaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam |

22.2२२.२

विगलितसर्वक्लेशं ज्ञेयं शान्तं स्वयंसंवेद्यम् ॥ (२२।२)

vigalitasarvakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svayaṃsaṃvedyam ||

23.1२३.१

तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं जगत्पश्यन् । (२३।१)

tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ jagatpaśyan |

23.2२३.२

उत्सन्नकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चाप्नोति ॥ (२३।२)

utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti ||

24.1२४.१

अस्तं हि यान्ति विषयाः प्राणान्तःकरणसंयोगात् । (२४।१)

astaṃ hi yānti viṣayāḥ prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt |

24.2२४.२

स्फुरणं नेन्द्रियतमसां नातः स्फुरतश्च दुःखसुखे ॥ (२४।२)

sphuraṇaṃ nendriyatamasāṃ nātaḥ sphurataśca duḥkhasukhe ||

25.1२५.१

रागद्वेषविमुक्ताः सत्याचारा नरा मृषारहिताः । (२५।१)

rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā narā mṛṣārahitāḥ |

25.2२५.२

सर्वत्र निर्विशेषा भवन्ति चिद्ब्रह्मसंस्पर्शात् ॥ (२५।२)

sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt ||

26.1२६.१

तिष्ठन्त्यणिमादियुता विलसद्देहा मुदा सदानन्दाः । (२६।१)

tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehā mudā sadānandāḥ |

26.2२६.२

ये ब्रह्मभावममृतं सम्प्राप्ताश्चैव कृतकृत्याः ॥ (२६।२)

ye brahmabhāvamamṛtaṃ samprāptāścaiva kṛtakṛtyāḥ ||

27.1२७.१

आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । (२७।१)

āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām |

27.2२७.२

श्रेयः परं किमन्यत् शरीरमजरामरं विहायैकम् ॥ (२७।२)

śreyaḥ paraṃ kimanyat śarīramajarāmaraṃ vihāyaikam ||

28.1२८.१

प्रमाणतोऽपि प्रत्यक्षाद्यो न जानाति सूतकम् । (२८।१)

pramāṇato'pi pratyakṣādyo na jānāti sūtakam |

28.2२८.२

अदृष्टविग्रहं देवं कथं ज्ञास्यति चिन्मयम् ॥ (२८।२)

adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam ||

29.1२९.१

यज्जरया जर्जरितं कासश्वासादिदुःखवशमाप्तम् । (२९।१)

yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavaśamāptam |

29.2२९.२

योग्यं तन्न समाधौ प्रतिहतबुद्धीन्द्रियप्रसरम् ॥ (२९।२)

yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram ||

30.1३०.१

बालः षोडशवर्षो विषयरसास्वादलम्पटः परतः । (३०।१)

bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ |

30.2३०.२

जातविवेको वृद्धो मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिम् ॥ (३०।२)

jātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim ||

31.1३१.१

अस्मिन्न् एव शरीरे येषां परमात्मनो न संवेदः । (३१।१)

asminn eva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ |

31.2३१.२

देहत्यागादूर्ध्वं तेषां तद्ब्रह्म दूरतरम् ॥ (३१।२)

dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram ||

32.1३२.१

ब्रह्मादयो यजन्ते यस्मिन् दिव्यां तनुं समाश्रित्य । (३२।१)

brahmādayo yajante yasmin divyāṃ tanuṃ samāśritya |

32.2३२.२

जीवन्मुक्ताश्चान्ये कल्पान्तस्थायिनो मुनयः ॥ (३२।२)

jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ ||

33.1३३.१

तस्माज्जीवन्मुक्तिं समीहमानेन योगिना प्रथमम् । (३३।१)

tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam |

33.2३३.२

दिव्या तनुर्विधेया हरगौरीसृष्टिसंयोगात् ॥ (३३।२)

divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt ||

34.1३४.१

तस्यापि साधनविधौ सुधिया प्रतिकर्मनिर्मलाः प्रथमम् । (३४।१)

tasyāpi sādhanavidhau sudhiyā pratikarmanirmalāḥ prathamam |

34.2३४.२

अष्टादशसंस्कारा विज्ञातव्याः प्रयत्नेन ॥ (३४।२)

aṣṭādaśasaṃskārā vijñātavyāḥ prayatnena ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

RHT, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit