RHT, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
जयति स दैन्यगदाकुलम् अखिलम् इदं पश्यतो जगद् यस्य । (१।१)
jayati sa dainyagadākulam akhilam idaṃ paśyato jagad yasya |
पीताम्बरोऽथ बलिजिन्नागक्षयबहलरागगरुडचरः । (२।१)
pītāmbaro'tha balijinnāgakṣayabahalarāgagaruḍacaraḥ |
जयति स हरिरिव हरजो विदलितभवदैन्यदुःखभरः ॥ (२।२)
jayati sa haririva harajo vidalitabhavadainyaduḥkhabharaḥ ||
मूर्छित्वा हरति रुजं बन्धनमनुभूय मुक्तिदो भवति । (३।१)
mūrchitvā harati rujaṃ bandhanamanubhūya muktido bhavati |
अमरीकरोति सुमृतः को ऽन्यः करुणाकरः सूतात् ॥ (३।२)
amarīkaroti sumṛtaḥ ko 'nyaḥ karuṇākaraḥ sūtāt ||
सुरगुरुगोद्विजहिंसापापकलापोद्भवं किलासाध्यम् । (४।१)
suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kilāsādhyam |
तदपि च शमयति यस्मात् को ऽन्यस् तस्मात् पवित्रतरः ॥ (४।२)
tadapi ca śamayati yasmāt ko 'nyas tasmāt pavitrataraḥ ||
तस्य स्वयं हि स्फुरति प्रादुर्भावः स शांकरः को ऽपि । (५।१)
tasya svayaṃ hi sphurati prādurbhāvaḥ sa śāṃkaraḥ ko 'pi |
कथमन्यथा हि शमयति विलसन्मात्राच्च पापरुजम् ॥ (५।२)
kathamanyathā hi śamayati vilasanmātrācca pāparujam ||
रसबन्धश्च स धन्यः प्रारम्भे यस्य सततमिव करुणा । (६।१)
rasabandhaśca sa dhanyaḥ prārambhe yasya satatamiva karuṇā |
ये चात्यक्तशरीरा हरगौरीसृष्टिजां तनुं प्राप्ताः । (७।१)
ye cātyaktaśarīrā haragaurīsṛṣṭijāṃ tanuṃ prāptāḥ |
वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्रगणाः किंकरा येषाम् ॥ (७।२)
vandyāste rasasiddhā mantragaṇāḥ kiṃkarā yeṣām ||
सुकृतफलं तावदिदं सुकुले यज्जन्म धीश्च तत्रापि । (८।१)
sukṛtaphalaṃ tāvadidaṃ sukule yajjanma dhīśca tatrāpi |
सापि च सकलमहीतलतुलनफला भूतलं च सुविधेयम् ॥ (८।२)
sāpi ca sakalamahītalatulanaphalā bhūtalaṃ ca suvidheyam ||
भूतलविधेयतायाः फलमर्थास्ते च विविधभोगफलाः । (९।१)
bhūtalavidheyatāyāḥ phalamarthāste ca vividhabhogaphalāḥ |
भोगाः सन्ति शरीरे तदनित्यमहो वृथा सकलम् ॥ (९।२)
bhogāḥ santi śarīre tadanityamaho vṛthā sakalam ||
इति धनशरीरभोगान् मत्वानित्यान् सदैव यतनीयम् । (१०।१)
iti dhanaśarīrabhogān matvānityān sadaiva yatanīyam |
मुक्तौ सा च ज्ञानात् तच्चाभ्यासात् स च स्थिरे देहे ॥ (१०।२)
muktau sā ca jñānāt taccābhyāsāt sa ca sthire dehe ||
तत्स्थैर्यं न समर्थं रसायनं किमपि मूललोहादि । (११।१)
tatsthairyaṃ na samarthaṃ rasāyanaṃ kimapi mūlalohādi |
स्वयमस्थिरस्वभावं दाह्यं क्लेद्यं च शोष्यं च ॥ (११।२)
svayamasthirasvabhāvaṃ dāhyaṃ kledyaṃ ca śoṣyaṃ ca ||
औड़्ल्सुन्ग् प्ड़्लन्ज़ेन् -> अमरत्वकाष्ठौषध्यो नागे नागं वङ्गे वङ्गमपि लीयते शुल्वे । (१२।१)
Auflsung Pflanzen -> amaratvakāṣṭhauṣadhyo nāge nāgaṃ vaṅge vaṅgamapi līyate śulve |
शुल्वं तारे तारं कनके कनकं च लीयते सूते ॥ (१२।२)
śulvaṃ tāre tāraṃ kanake kanakaṃ ca līyate sūte ||
परमात्मनीव नियतं लयो यत्र सर्वसत्त्वानाम् । (१३।१)
paramātmanīva niyataṃ layo yatra sarvasattvānām |
अमृतत्वं हि भजन्ते हरमूर्तौ योगिनो यथा लीनाः । (१४।१)
amṛtatvaṃ hi bhajante haramūrtau yogino yathā līnāḥ |
स्थिरदेहोऽभ्यासवशात्प्राप्य ज्ञानं गुणाष्टकोपेतम् । (१५।१)
sthiradeho'bhyāsavaśātprāpya jñānaṃ guṇāṣṭakopetam |
प्राप्नोति ब्रह्मपदं न पुनर्भवावासदुःखेन ॥ (१५।२)
prāpnoti brahmapadaṃ na punarbhavāvāsaduḥkhena ||
एकांशेन जगन्ति च विष्टभ्यावस्थितं परं ज्योतिः । (१६।१)
ekāṃśena jaganti ca viṣṭabhyāvasthitaṃ paraṃ jyotiḥ |
पादैस्त्रिभिस्तदमृतं सुलभं न विरक्तिमात्रेण ॥ (१६।२)
pādaistribhistadamṛtaṃ sulabhaṃ na viraktimātreṇa ||
न हि देहेन कथंचिद् व्याधिजरामरणदुःखविधुरेण । (१७।१)
na hi dehena kathaṃcid vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa |
क्षणभङ्गुरेण सूक्ष्मं तद्ब्रह्मोपासितुं शक्यम् ॥ (१७।२)
kṣaṇabhaṅgureṇa sūkṣmaṃ tadbrahmopāsituṃ śakyam ||
नामापि योगसिद्धेः को गृह्णीयाद्विना शरीरेण । (१८।१)
nāmāpi yogasiddheḥ ko gṛhṇīyādvinā śarīreṇa |
यद्योगगम्यममलं मनसोऽपि न गोचरं तत्त्वम् ॥ (१८।२)
yadyogagamyamamalaṃ manaso'pi na gocaraṃ tattvam ||
यज्ञाद्दानात्तपसो वेदाध्ययनाद्दमात्सदाचारात् । (१९।१)
yajñāddānāttapaso vedādhyayanāddamātsadācārāt |
अत्यन्तं श्रेयः किल योगवशादात्मसंवित्तिः ॥ (१९।२)
atyantaṃ śreyaḥ kila yogavaśādātmasaṃvittiḥ ||
गलितानल्पविकल्पसर्वार्थविवर्जितश् चिदानन्दः । (२०।१)
galitānalpavikalpasarvārthavivarjitaś cidānandaḥ |
स्फुरितोऽप्यस्फुरिततनोः करोति किं जन्तुवर्गस्य ॥ (२०।२)
sphurito'pyasphuritatanoḥ karoti kiṃ jantuvargasya ||
भ्रूयुगमध्यगतं यच्छिखिविद्युन्निर्मलं जगद्भासि । (२१।१)
bhrūyugamadhyagataṃ yacchikhividyunnirmalaṃ jagadbhāsi |
केषांचित् पुण्यकृताम् उन्मीलति चिन्मयं ज्योतिः ॥ (२१।२)
keṣāṃcit puṇyakṛtām unmīlati cinmayaṃ jyotiḥ ||
परमानन्दैकमयं परमं ज्योतिःस्वभावमविकल्पम् । (२२।१)
paramānandaikamayaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvamavikalpam |
विगलितसर्वक्लेशं ज्ञेयं शान्तं स्वयंसंवेद्यम् ॥ (२२।२)
vigalitasarvakleśaṃ jñeyaṃ śāntaṃ svayaṃsaṃvedyam ||
तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं जगत्पश्यन् । (२३।१)
tasminnādhāya manaḥ sphuradakhilaṃ jagatpaśyan |
उत्सन्नकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चाप्नोति ॥ (२३।२)
utsannakarmabandho brahmatvamihaiva cāpnoti ||
अस्तं हि यान्ति विषयाः प्राणान्तःकरणसंयोगात् । (२४।१)
astaṃ hi yānti viṣayāḥ prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt |
स्फुरणं नेन्द्रियतमसां नातः स्फुरतश्च दुःखसुखे ॥ (२४।२)
sphuraṇaṃ nendriyatamasāṃ nātaḥ sphurataśca duḥkhasukhe ||
रागद्वेषविमुक्ताः सत्याचारा नरा मृषारहिताः । (२५।१)
rāgadveṣavimuktāḥ satyācārā narā mṛṣārahitāḥ |
सर्वत्र निर्विशेषा भवन्ति चिद्ब्रह्मसंस्पर्शात् ॥ (२५।२)
sarvatra nirviśeṣā bhavanti cidbrahmasaṃsparśāt ||
तिष्ठन्त्यणिमादियुता विलसद्देहा मुदा सदानन्दाः । (२६।१)
tiṣṭhantyaṇimādiyutā vilasaddehā mudā sadānandāḥ |
ये ब्रह्मभावममृतं सम्प्राप्ताश्चैव कृतकृत्याः ॥ (२६।२)
ye brahmabhāvamamṛtaṃ samprāptāścaiva kṛtakṛtyāḥ ||
आयतनं विद्यानां मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । (२७।१)
āyatanaṃ vidyānāṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇām |
श्रेयः परं किमन्यत् शरीरमजरामरं विहायैकम् ॥ (२७।२)
śreyaḥ paraṃ kimanyat śarīramajarāmaraṃ vihāyaikam ||
प्रमाणतोऽपि प्रत्यक्षाद्यो न जानाति सूतकम् । (२८।१)
pramāṇato'pi pratyakṣādyo na jānāti sūtakam |
अदृष्टविग्रहं देवं कथं ज्ञास्यति चिन्मयम् ॥ (२८।२)
adṛṣṭavigrahaṃ devaṃ kathaṃ jñāsyati cinmayam ||
यज्जरया जर्जरितं कासश्वासादिदुःखवशमाप्तम् । (२९।१)
yajjarayā jarjaritaṃ kāsaśvāsādiduḥkhavaśamāptam |
योग्यं तन्न समाधौ प्रतिहतबुद्धीन्द्रियप्रसरम् ॥ (२९।२)
yogyaṃ tanna samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram ||
बालः षोडशवर्षो विषयरसास्वादलम्पटः परतः । (३०।१)
bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ |
जातविवेको वृद्धो मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिम् ॥ (३०।२)
jātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktim ||
अस्मिन्न् एव शरीरे येषां परमात्मनो न संवेदः । (३१।१)
asminn eva śarīre yeṣāṃ paramātmano na saṃvedaḥ |
देहत्यागादूर्ध्वं तेषां तद्ब्रह्म दूरतरम् ॥ (३१।२)
dehatyāgādūrdhvaṃ teṣāṃ tadbrahma dūrataram ||
ब्रह्मादयो यजन्ते यस्मिन् दिव्यां तनुं समाश्रित्य । (३२।१)
brahmādayo yajante yasmin divyāṃ tanuṃ samāśritya |
जीवन्मुक्ताश्चान्ये कल्पान्तस्थायिनो मुनयः ॥ (३२।२)
jīvanmuktāścānye kalpāntasthāyino munayaḥ ||
तस्माज्जीवन्मुक्तिं समीहमानेन योगिना प्रथमम् । (३३।१)
tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamam |
दिव्या तनुर्विधेया हरगौरीसृष्टिसंयोगात् ॥ (३३।२)
divyā tanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt ||
तस्यापि साधनविधौ सुधिया प्रतिकर्मनिर्मलाः प्रथमम् । (३४।१)
tasyāpi sādhanavidhau sudhiyā pratikarmanirmalāḥ prathamam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.